ТӘҢРЕ КҮГЕ АҪТЫНДА

1. Бер кирбесһеҙ мөһабәт ғибәҙәтхана

Диуарҙары, таш бағаналары һәм ялтырауыҡ алтын ҡыйығы булмаған мөһабәт ғибәҙәтхананы күҙ алдына килтерегеҙ.

Был ғәйәт ҙур ғибәҙәтхананың иҙәне — биш мең саҡрымға йәйрәп ятҡан хуш еҫле әремле иркен далалар. Көмбәҙе — төбө күренмәҫ Аяҙ Зәңгәр Күк. Ҡорбан урындары — түбәләре болоттарға терәлгән еңелмәҫ ҡаялы мәғрүр гранит тауҙар. Ә төп изге ялҡыны — һәр тирмәнең түңәрәк усағында шартлап янған тере ут.

Бына ошондай сикһеҙ ғибәҙәтханала Евразия күсмәндәре меңәрләгән йылдар буйы бәхетле ғүмер кисергән.

Ултыраҡ халыҡтар таштан ғибәҙәт йорттары ҡороу өсөн быуаттар һәм ҡапсыҡ-ҡапсыҡ алтындар түккән, доғаны ярымҡараңғы залдарға бикләп, семәрле ҡапҡалар алдына ҡораллы һаҡсылар баҫтырған. Дала һыбайлыһы был таш ҡапҡаларға ғәжәпләнеп баҡҡан:«Оло Барлыҡҡа Килтереүсе Үҙе донъялағы иң гүзәл йортто — Асыҡ Күк аҫтындағы Изге Ер-Һыуҙы бар иткән саҡта, доға өсөн ҡыҫыҡ таш төрмәләр төҙөүҙең ни кәрәге бар?».

Ләкин был дала киңлегендә изгелек юҡ тигәнде аңлатмаған.

Ер йөҙөндә кеше атынан төшөп, бүркен һалып, оло тынлыҡта баш эйгән айырым изге нөктәләр булған.

2. Күккә менер баҫҡыстар: Олотау һәм Торатау

Төрки кешеһе өсөн тау бер ҡасан да ябай таш өйөмө йәки юлдағы ҡамасау булмаған. Тау —Ерҙә Күккә иң яҡын торған Тәхет, кешенең йондоҙҙарға иң ныҡ яҡынлашҡан урыны һаналған.

1.Олотау (Ҡаҙағстандың йөрәгендәге мәғрүр тауҙар):

Һарыарҡаның гранит ҡаялары араһында быуаттар буйы дала азатлығының йөрәге типкән. Олотау итәгенә өс йөҙҙөң оло аҡһаҡалдары оло ҡоролтайҙарға йыйылған. Бында таш һарайҙар һалмағандар: ҡағанды аҡ кейеҙгә ултыртып тап гранит ҡаялар өҫтөндә Күккә күтәргәндәр, ә ырыу башлыҡтары ҡаяларға үҙҙәренең ырыутамғаларынсүкеп, мәңгелек туғанлыҡ анты биргән.

2.Көньяҡ Уралдағы Торатау шиханы:

Ағиҙел буйында ғорур ултырған яңғыҙ эзбизташ шиханды — Торатауҙы башҡорттоң Юрматы ырыуы ерҙең изге тоташтырғысы итеп ололаған. Яҙ көнө, ҡарҙар ирегәс, ырыу ололары шихандың тигеҙ түбәһенә күтәрелеп, бөтә халыҡ менән«Теләк»йолаһын үткәргән. Аҡһаҡалдар ҡулдарын зәңгәр Күккә йүнәлтеп, халыҡҡа именлек һораған. Тауҙа иң ҡәтғи ҡанун йәшәгән: ташҡа тимер менән һуғырға ярамаған, тере үҫентегә зыян килтерергә, сүп ҡалдырырға тыйылған. Тау һәр ваҡыт саф ҡалырға тейеш булған.

Тау башына күтәрелгәндә кеше көндәлек ваҡ мәшәҡәттәрҙән арынған. Түбәндә мал даулашыу, үпкә-рәнйеү ҡалған. Түбәлә бары ҡолаҡта һыҙғырған ҡыраулы ел һәм баш өҫтөндәге Мәңге Зәңгәр Күк кенә тороп ҡалған.

3. Тере Донъя Ағасы: Бәйтерек һәм салама сере

Ҡоро, тигеҙ дала уртаһында ғүмер кисергән яңғыҙ быуатлыҡ ағас мөғжизә булып күренгән.

Боронғо төркиҙәр унда бөйөкБәйтерек (Бай-Терек)— Мәңгелек Донъя Ағасының кәүҙәләнешен күргән. Уларҙың космологияһы буйынса: Донъя Ағасының тамырҙары аҫҡы ер аҫты донъяһына төшә, олоно кешеләр йәшәгән урта донъяны тота, ә япраҡлы бейек ботаҡтары Тәңре Күгенә терәлеп, Галәмдең өс ҡатын бергә бәйләй.

Шул сәбәпле, далалағы яңғыҙ ҡайын, ҡарағас йәки тирәк янынан үткән һыбайлы уның ботағына аҡ сепрәк —салама (сәләмә)бәйләгән.

Был урман эйәһен һатып алыу түгел. Елдә елберләгән аҡ таҫма телһеҙ изге доға булған:«Был аҡ сепрәк нисек керһеҙ булһа, был юлда минең ниәттәрем дә шундай саф булһын. Мин был донъя аша ҡунаҡ булып ҡына үтәм һәм бер кемгә лә яуызлыҡ ҡылмам».

Изге ағасты сабып ауҙарыу — тотош ырыуға ауыр бәлә килтерә торған оло яҙыҡ һаналған.

4. Ут-Инә: усаҡ ҡануны һәм ҡатын-ҡыҙ аманаты

Әммә кешегә иң яҡын, иң йылы һәм иң ҡурҡыныс изгелек — тирмә уртаһындағы усаҡ ялҡыны булған.

Күсмән уны оло хөрмәт менән:Ут-Инә (От-Ана)тип атаған.

Ут — Ҡояштың ерҙәге ғәзиз улы һаналған. Ҡышҡы зәмһәрир һыуыҡта ут булмаһа, кеше бер нисә сәғәт эсендә туңып үлергә дусар. Ут балаларҙы йылытҡан, уҡ башаҡтары ҡойор өсөн тимер эреткән, ҡаҙанда һимеҙ ит бешергән һәм ғаиләне усаҡ тирәләй туплаған.

Усаҡ тирәһендә ҡаты тыйыуҙар ғәмәлдә булған:

Утҡа төкөрөргә ярамай.Ялҡынға төкөргән кеше изгелекте мыҫҡыл иткән тип һаналған, ундай кеше күрер күҙҙәренән һәм бәхетенән яҙасаҡ.

Усаҡ аша аша атларға ярамай.Усаҡ өҫтөнән атлап сығыу — йорттоң бәрәкәтен аяҡ аҫтына һалып тапау менән бер.

Утҡа бысраҡ сүп-сар ташларға ярамай.Ялҡынға бары тик ҡоро һаҡсауыл, ҡайын утыны йәки таҙа тиҙәк кенә һалынған.

Ялҡынға бысаҡ йәки һөңгө йөҙөн төҙәргә ярамай.Ҡорос тимер изге ялҡынға ҡаршы яналмаҫҡа тейеш.

Йортҡа яңы килен төшкәндә, уның иң тәүге изге бурысы — ҡайны йортондағы усаҡ ялҡынына баш эйеү булған. Ҡәйнә күмерҙәр өҫтөнә бер ҡалаҡ иретелгән аҡ май һалған. Май тамыу менән ялҡын күккә үрелеп, шартлап яҡты алтын төҫ менән балҡыған. Был:Ут-Инә яңы киленде үҙ итте, хәҙер был нәҫелдең усағы һүнмәҫтигәнде белдергән.

5. Буҫаға алдындағы ялҡын: Алас йолаһы

Ялҡын йылылыҡ сығанағы ғына түгел, ул — Галәмдең иң көслө таҙартыусы ҡөҙрәте һаналған.

568 йылда Византия императоры Юстин II ебәргән илселәр Төрки ҡағаны Истәми ставкаһына килеп еткәс, уларҙы ике ҙур тоҡанған ағас усаҡ араһынан үтергә мәжбүр иткәндәр һәм артыш төтөнө менән алаҫлағандар. Римлеләр язаға тарттыралар тип ҡурҡыуҙан ҡалтыранған.

Ләкин төркиҙәр үҙ донъяһын һаҡлаған.

Улар тәрән ышанған: таш ҡалаларҙан килгән ят илсенең күңелендә йәшерен ағыу, ҡара мәкер, көнсөллөк йәки яман сир булыуы ихтимал. Ут ялҡыны был ҡараңғылыҡты көлгә әйләндерергә тейеш булған. Бары тик ут аша таҙарынып үткәс кенә сит илсе ҡаған сатырының аҡ кейеҙенә баҫырға хаҡлы булған.

Галәм төҙөлөшө серҙәре

Тауҙар йондоҙҙарға үрелә, усаҡта ялҡын балҡый, быуатлыҡ ағастар елдә шаулай.

Ләкин был оло көстәр бер-береһенә нисек берегә һуң? Ошо сикһеҙ Галәмдең дөйөм һыҙмаһы нисек ҡоролған?

Батыр сапҡан яҡты донъя нисә ҡатламдан тора? Ҡояш байығас, ер аҫтындағы һалҡын төпкөлдәрҙә нимә йәшеренгән? Яҡтылыҡ менән ҡараңғылыҡ араһындағы сиктәрҙе кем тота?

Беҙ Галәмдең изге картаһын асабыҙ:донъяның өс ҡаты һәм мәңгелек тереклек тамырҙары...

14-СЕ ҺҮҘ. ДОНЪЯНЫҢ ӨС ҠАТЫ ҺӘМ ТЕРЕКЛЕК ТАМЫРҘАРЫ (ҒАЛӘМ ҠОРОЛОШО)

«Өс донъяны Галәм үҙ ҡосағына алған... Өҫкө донъя — саф яҡтылыҡ төйәге; Урта донъя — әҙәм балаларының һынау яланы; Түбәнге донъя — һалҡын тынлыҡ төпкөлө... Ә уларҙы тамырҙары упҡынды тотҡан, ә түбәһе Күк аҫтында алтын япраҡтар менән шаулаған бөйөк изге Ағас ялғай...» (Яҡут халҡының «Олонхо» ҡобайырынан)

1. Галәм тамырҙары өсөн алыш

Дала халыҡтарының боронғо ҡобайырҙарында батыр тоғро атына атланып, ерҙең ҡараңғы ярығы аша ер аҫтына алтын байлыҡ йәки дан өсөн генә төшмәй.

Ул һалҡын упҡын төпкөлөнә төшә, сөнки аҫҡы донъянан ҡараңғы яуыз көстәр үрләгән: ер аҫты дейеүҙәре олоБай тирәк (Бәйтерек)ағасының тамырҙарын кимерергә маташа. Әгәр был мөһабәт тамырҙарҙың береһе генә өҙөлһә — кешеләр йәшәгән Урта донъя селпәрәмә киләсәк, шишмәләр кибәсәк, ә зәңгәр Күк көмбәҙе киҫәктәргә ярылып ҡолаясаҡ.

Бөгөнгө заман ҡала кешеһе донъя хаҡында ябай яҫылыҡта ғына уйларға өйрәнгән: аяҡ аҫтында — асфальт, тирә-яҡта — бетон ҡумталар, ә өҫтә — тимер юлдаштар. Бөтә нәмә бер ҡатлы һәм йәнһеҙ.

Ә дала күсмәне һәр ваҡыт үҙен ике ғәйәт ҙур упҡын араһындағы тере күперҙә баҫып торғандай тойған:

Өҫтә — яҡтылыҡ, йылылыҡ һәм тереклек бүләк итеүсе оло Күк Тәңре нуры (Ҡот).

Аҫта — ер төпкөлөнөң серле ҡараңғылығы, унда ҡарт хаким Эрлик ваҡыты еткән матдәләрҙе серетеп, ҡабул итә.

Ә тап уртала — ошо ике донъя араһындағы изге тигеҙлекте боҙмаҫҡа бурыслыкеше үҙетора.

Боронғолар был өс ҡатлы Галәмде нисек күҙ алдына килтергән һәм ни өсөн Донъя Ағасы күсмәндәр өсөн ныҡлыҡтың баш символы булған?

2. Тереклектең өс ҡаты

Бөйөк Даланың төрлө яҡтарында — Лена буйындағы Себер ҡарҙарынан алып Алтайға һәм Дунай буйҙарына тиклем Галәмдең ҡоролошо хаҡында һөйләгәндәр. Боронғо Орхон яҙмаларында ҡағандар ҡыҫҡа әйткән: өҫтә — Күк, аҫта — Ер, уртала — әҙәм балаһы. Ә яҡут «Олонхо»һында һәм Алтай ҡобайырҙарында был фәһем өс ҡатлы бөтөн Галәм панорамаһы булып асылған:

I. Өҫкө донъя (Үөһээ Дойду / Юғары донъя)

Был — саф, керһеҙ яҡтылыҡ батшалығы. Унда һалҡын буран да, ҡоролоҡ та, ҡара яуызлыҡ та юҡ.

Унда Тәңренең Үҙе, изге Өмәй Инә һәм тереклекте яратыусы яҡты көстәр йәшәй.

Өҫкө донъянан Урта донъяға өҙлөкһөҙ рәүештә изгеҠотяуып тора. Бала тыуғанда йәки яҙ көнө тәүге ҡолон аяҡҡа баҫҡанда — был Күктән төшкән Ҡоттоң урта донъяға тейеүен аңлата.

II. Урта донъя (Орто Дойду / Урта донъя)

Был — беҙҙең ҡояшлы ер. Күсмәндәр уны моңло итеп:Ялған донъя— «һынаулы, тиҙ үтеүсән, ҡыҫҡа донъя» тип атаған.

Бында үләндәр үҫә, шишмәләр сылтырай, ир-егеттәр ат эйәрләй, ҡатындар бишек бәүетә, ололар хикмәтле һүҙ әйтә. Был донъя гүзәл, әммә ул үтә нәҙек. Кеше бында ирекле: Күк уны сылбырға бәйләмәгән. Һин һәр көн һайын намыҫ менән ҡурҡаҡлыҡ араһында, шишмәне таҙартыу менән уны бысратыу араһында үҙең һайлайһың.

Урта донъяның кешеһе — яҙмыштың ҡурсағы түгел. Ул — изге тигеҙлекте һаҡлаусы яугир.

III. Түбәнге донъя (Аллараа Дойду / Аҫҡы донъя)

Был — ер аҫты тирәнлектәренең, һалҡын һыуҙарҙың һәм мәңгелек тынлыҡтың донъяһы.

Күп кенә сит дин әһелдәре түбәнге донъя хакимыЭрликтыябай шайтанға йәки Иблискә тиңләргә маташты.

Ләкин төрки космологияһында был төшөнсә күпкә тәрәнерәк. Эрлик — кешене гонаһҡа ҡыҙыҡтырыусы яуыз ен түгел. Эрлик —сереү һәм ҡайтанан яңырыу ҡануны. Ҡояш аҫтында тыуған һәр нәмә: үлән дә, йәнлек тә, бөйөк ҡаған да ваҡыты еткәс ҡартая һәм ергә инергә тейеш. Үлем булмаһа — ер йөҙө сүп-сарҙан тонсоғор ине. Эрлик яңы тереклеккә урын асыу өсөн ғүмере бөткән иҫкене ҡабул итә.

3. Бай тирәк: Ғаләмдең тере күсәре

Был өс донъяны нимә берләштереп тора һуң?

Уларҙы мөһабәт тере ағас кәүҙәһе —Бай тирәк (Бәйтерек / Аал Луук Мас)тотоп тора.

Күҙ алдына килтерегеҙ:

Уның тамырҙары Түбәнге донъяның иң ҡараңғы төпкөлдәренә китә, ундағы һалҡын дымды һурып алып, уны тереклек һутына әйләндерә;

Мөһабәт олоно тупраҡты ярып сығып, Урта донъяның уртаһында баҫып тора. Дала батырҙары был олонға үҙҙәренең ҡанатлы саптарҙарын бәйләй;

Ә түбәһе Күк Тәңренең зәңгәр көмбәҙенә терәлә. Алтын ботаҡтарында изге күк ҡоштары йырлай, донъяға яҙ сәскәләре тарата.

Ҡаҙаҡ һәм төрки риүәйәттәрендә Бәйтерек башында изгеСәмреғош (Самрук)ҡошо йәшәй. Һәр йыл һайын ул ағас сатырына алтын йомортҡа — Ҡояшты һала. Ә тамырҙары аҫтынан ҡара дейеү — Аждаһа үрмәләп сығып, Ҡояшты йоторға ынтыла. Һәм шул мәлдә дала батыры Аждаһа менән алышҡа инә, бар әҙәм заты өсөн Ҡояшты ҡотҡарып алып ҡала!

Был бөйөк фәһем:ерҙә йәшәү бары тик һәр быуын Донъя Ағасын һаҡларға һәм ҡараңғылыҡ аждаһаһын еңергә көс тапҡанда ғына дауам итә ала.

4. Тирмә — Ғаләмдең бәләкәй сағылышы

Күсмән кеше был космологияны тик әкиәт итеп кенә белмәгән. Ул ошо Ғаләм эсендә һәр көн һайын йәшәгән.

Ябай дала кейеҙ тирмәһе —өс ҡатлы Ғаләмдең теүәл күсермәһебулған:

Иҙәндәге усаҡ— тупраҡ һәм ата-бабалар менән бәйләнеш, йәшәү йылыһы;

Кәрәгә (кейеҙ көпләнгән ағас диуарҙар)— кешеләр йәшәгән, дауылдан һаҡлаған Урта донъя;

Сағыраҡ (Шаңыраҡ)— Күк көмбәҙенең үҙ кәүҙәләнеше. Түбәндәге түңәрәк Шаңыраҡ аша төтөн күккә күтәрелгән, ә төндәрен йондоҙҙар балҡыған — был тирмәнең тап Күк Күҙе алдында тороуын аңлатҡан.

Тирмәгә аяҡ баҫҡанда күсмән Галәмдең изге ғибәҙәтханаһына ингән. Унда яуыз һүҙ әйтергә, буҫағаны тапарға, йорт тыныслығын боҙорға ярамаған.

Ошо тәртипте кем тота?

Ғаләмдең өс ҡаты Мәңгелек Донъя Ағасы менән тоташҡан. Тәбиғәт үҙ ҡанундары буйынса йәшәй.

Ә кешеләр йәмғиәтендә тәртипте нимә һаҡлай һуң? Яҡшы көтөүлектәр өсөн ике ырыу бер-береһенең ҡанын ҡойорға йыйынғанда, донъяны һәләкәттән нимә ҡотҡара?

Боронғо күсмәндәр бының яуабын яҡшы белгән.

Кешеләр өҫтөндә, хандарҙың үткер ҡылыстарынан һәм каприздарынан да бейегерәк торған еңелмәҫ Изге Ҡанун бар — улТүрә Ҡануны.

Был ҡанунды боҙған өсөн Күк Тәңре тотош батшалыҡтарҙы ер йөҙөнән һөртөп ташлаған.

Беҙ дала фәлсәфәһенең иң ҡөҙрәтле төшөнсәһенә яҡынлашабыҙ:Түрә — хандан да өҫтөн торған Ҡанун...

15-СЕ ҺҮҘ. ТҮРӘ: ХАНДАН ДА ӨҪТӨН ТОРҒАН ҠАНУН (ТӘҢРЕ, ҠАҒАН ҺӘМ ИЛ)

«Улар төрөк халҡының дәүләтен [илен] тотто һәм ҡанунын [түрәһен] төҙөнө... Халҡым өсөн төндәрен йоҡламаным, көндөҙ буш ултырманым: яланғастарҙы кейендерҙем, ярлыларҙы бай ҡылдым, аҙ һанлы халыҡты күп һанлы иттем...» (Күлтиген һәм Билге ҡаған һәйкәлдәре, 732–735 йылдар)

1. Хаким муйынындағы ебәк бау

Дала өҫтөндә һалҡын таң атыу мәле. Ҡаған ставкаһын йөҙәрләгән өнһөҙ атлылар уратып алған. Ҡылыстар ҡынында, ләкин һауала яу алдында ла булмаған тәрән ярһыу тынлыҡ хөкөм һөрә.

Сатыр алдында киң аҡ кейеҙ түшәлгән. Уның өҫтөнә халыҡ һайлаған яңы юлбашсы аяҡ баҫа. Ырыу аҡһаҡалдары һәм батырҙар кейеҙҙе ситенән тотоп күтәрә һәм яңы ҡағанды Ҡояш йөрөшө буйынса туғыҙ тапҡыр өйөрөп әйләндерә.

Һуңынан ҡытай йылъяҙмасыларын хайран ҡалдырған тетрәндергес йола башҡарыла:

Яңы хаким янына өлкән аҡһаҡалдар килә. Ҡағандың муйынына ебәк бау ташлап, тыны ҡыҫылып хәлһеҙләнгәнгә тиклем уны быуалар. Һуңғы мәлдә бауҙы йомшартып, ҡағандың йөҙөнә ҡарап ҡысҡыралар:

«Түрә Ҡануны буйынса халҡыңа тоғро хеҙмәт итергә нисә йыл ғүмереңде бағышлайһың?!»

Ҡаған һаташыу араһында хырылдап үҙенең мөҙҙәтен атай. Әгәр ул шул әйткән ваҡыты еткәс тә халыҡты талаусы залимға әүерелһә — уны аяуһыҙ тәхеттән алып ырғытҡандар.

Был бола түгел. Был — хакимлыҡҡа изге бағышлау йолаһы булған.

Күсмәндәр тәүге көндән үк үҙ батшаһының иҫенә төшөргән:һинең хакимлығың — кешене талау һәм үҙ белдегең менән хөкөм итеү хоҡуғы түгел. Һинең хакимлығың — халыҡҡа ҡоллоҡта хеҙмәт итеүҙең хәүефле оло бурысы. Һин ябай әҙәм балаһы, ғүмерең ошо нәҙек ебәк бау кеүек үтә ҡыҫҡа. Һәм һинең өҫтөңдә һәр ҡағандан да бейегерәк торған Изге Көс бар.

Был бөйөк көстөТҮРӘ (Törö)тип атағандар.

2. «Ил бөтһә лә — түрә ҡалһын!»

Боронғо көнбайыш һәм көнсығыш империяларында батша үҙен ерҙәге «тере алла» тип иғлан иткән. Уның һәр теләге законға әйләнгән. Ул ғәйепһеҙҙе үлтерә, етемдең ерен тартып ала, халкын ҡоллоҡҡа һата алған — ә ябай халыҡ уның атының эҙҙәрен үбергә мәжбүр булған.

Бөйөк Далала бындай хаким бер йыл да йәшәй алмаҫ ине.

Төрки халыҡтарында быуаттар буйы ошо тимер мәҡәл йәшәй:

«Ил бөтһә лә — түрә ҡалһын!»—«Дәүләт юҡҡа сығырға мөмкин, әммә Түрә Ҡануны мәңге йәшәргә тейеш!».

Нимә улТүрә?

Был кәнсәләләрҙә яҙылған ҡағыҙ ҡарары түгел. Түрә — Галәм яратылғанда Күк Тәңре үҙе урынлаштырғанмәңгелек хаҡлыҡ, ғәҙеллек һәм намыҫ ҡануны:

Түрә алдында бөйөк ҡаған менән ярлы көтөүсе тиң.

Ҡағандың Түрәне үҙ файҙаһына үҙгәртергә хоҡуғы юҡ.

Ҡаған — закондың хужаһы түгел, ә уның тәүге хеҙмәтсеһе һәм һаҡсыһы!

Әгәр ҡаған ғәҙел хөкөм итһә, һүҙендә торһа һәм көсһөҙҙәрҙе яҡлаһа — Түрә уның менән бергә була. Әгәр хаким тәкәбберләнеп, антын боҙһа һәм байҙарға ярамһаҡланһа — ул Түрәне һындыра.

Һәм шул мәлдә Күк унан үҙенең ҡотон (Ҡот) тартып ала. Ә халыҡ тирмәләрен йыйып, аттарына атлана ла яуыз батшаны дошмандар ҡулына ташлап, икенсе далаларға күсеп китә.

3. Халыҡ алдында оло яуап: ҡағандың йоҡоһоҙ төндәре

Орхон таштарында Билге ҡаған боронғо донъя тарихында тиңе булмаған бөйөк манифест ҡалдырған.

Ярты донъяның хакимы үҙ халҡы алдында нимә менән ғорурлана һуң:

«Төрөк халҡы хаҡына төндәрен йоҡламаным, көндөҙ буш ултырманым...

Ҡыҙыл ҡанымды түктем, ҡара тирем сыҡҡансы хеҙмәт иттем.

Мин алтын менән маҡтанмайым. Мин төшөнкөлөккә бирелгән халыҡты аяҡҡа баҫтырҙым.

Өҫтө яланғастарҙы кейендерҙем, ярлыларҙы бай ҡылдым,

аҙ һанлы халыҡты бөйөк һәм ҡеүәтле иттем!»

Ҡаған талап алған алтын тонналары, фил һөйәгенән һалынған һарайҙар йәки ҡырҡылған баштар тауы менән маҡтанмай. Улүҙ халҡының туҡ, өҫтө бөтөн һәм азат булыуыменән ғорурлана!

Бына хакимлыҡтың юғары үлсәүе: власҡа бары тик халыҡҡа хеҙмәт иткәндә генә хаҡ бар.

Әгәр батша үҙе ебәк кейеп байлыҡта йөҙһә, ә уның халҡы һалҡындан ҡалтырап ас ултырһа — бындай хакимды Күк тә, Ер ҙә ҡәһәрләй.

4. Беренсе ҡағанлыҡ ни өсөн ҡоланы: еңел тормош ағыуы

Ләкин Түрә Ҡанунын һаҡлап ҡалыу үтә ауыр.

Тоныҡуҡ үҙенең ташында 630 йылда Беренсе Төрки ҡағанлығының ҡолауы һәм халыҡтың ярты быуат буйы ҡытай ҡоллоғонда интегеүе хаҡында аяуһыҙ хәҡиҡәтте яҙа:

«Халыҡ ниңә һәләк булды?

Түрәләр ят илдең алтынына һәм татлы һүҙенә алданды. Юлбашсылар ауырлыҡһыҙ, еңел һәм туҡ тормош теләне. Улар сит ер ебәген кейҙе, үҙ телен һәм ата-баба ғәҙәтен түбән күрә башланы. Ҡустылар ағаларға баш бирмәне, улдар атайҙарына ҡаршы сыҡты...

Һәм шул саҡ Күк Тәңре әйтте: "Һин үҙ Ҡануныңды һаттың — һәләк бул!"»

Был — мәңгелек тарих һабағы.

Дәүләттәр сит дошман яуынан ғына емерелмәй. Улар эстән серей. Хакимдар үҙ байлығы өсөн законды һатҡанда, намыҫ урынына ҡомһоҙлоҡ килгәндә — дәүләт ҡотолғоһоҙ һәләкәткә юлыға.

Тик халыҡ ҡоллоҡ михнәтен төбөнә тиклем татып, Түрә Ҡанунын ҡайтанан иҫенә төшөргәс кенә — ҡырҡ батыр ҡалҡа, һәм ҡағанлыҡ яңынан терелә.

5. Дат баҫмаҫ Ҡанун

Түрә — дала цивилизацияһының һынмаҫ бағанаһы.

Ҡағанлыҡтар ҡолаған, батшалар алмашынған. Әммә Түрә атанан улға аманат булып күсеп килгән:

XI быуатта Йософ Баласағуни «Ҡотаҙғу белек» әҫәрендә уныКөни Түрә— «Төҙ һәм Һынмаҫ Ғәҙеллек Ҡануны» тип атай;

XVII быуатта Тәүке хан менән бөйөк Түлә, Ҡаҙыбек, Әйтекә бейҙәр уны«Ете Ярғы»ҡанундарына әүерелдерә;

XIX быуатта бөйөк Абай:«Намыҫһыҙ кеше — кеше түгел, ә буш шәүлә»тип белдерә.

Түрә иҫбатланы: хаҡлыҡ һәм ғәҙеллек бер ҡасан да иҫкермәй. Ул ике мең йыл элек нисек кәрәк булһа, бөгөн дә әҙәм балаһына шулай уҡ үтә кәрәк.

Икенсе Өлөштөң йомғағы: Әҙәм Балаһының ҡапҡалары

II Өлөш үҙенә тейешле юлды үтте.

Беҙ дала иманының мөһабәт, тере космосын күрҙек:

Тәңре— Зәңгәр Күк, юғары аҡыл, ғәҙеллек һәм яҡтылыҡ;

Ер-Һыу— Изге Тупраҡ һәм Тереклек Һыуы, туйындырыусы Инә;

Өмәй— бишек йылыһы һәм ҡатын-ҡыҙҙың изге наҙы;

Аруаҡтар— яурын артында торған изге ата-бабалар рухы;

Бай тирәк— донъяларҙың тигеҙлеген тотҡан Мәңгелек Тереклек Ағасы;

ҺәмТүрә— хандар ҙа, ярлылар ҙа Уның алдында тиң булған Бөйөк Ғәҙеллек Ҡануны.

Был донъя камил, ҡәтғи һәм изге.

Ләкин ошо мөһабәт Галәмдең тап уртаһында кем тора?

Тимерҡаҙыҡ тирәләй йондоҙҙар кем өсөн өйөрөлә, кем өсөн яҙ көнө үлән сәскә ата һәм шишмәләр сылтырай?

Донъяның тап үҙәгендә ул — үлемле, һынаулы, әммә күңеленә мәңгелек рух осҡоно һалынған:Әҙәм Балаһыбаҫып тора!

II Өлөштөң ҡапҡалары ябыла.

Беҙ III Өлөшкә аяҡ баҫабыҙ:«Дала уртаһындағы кеше»...

III. ДАЛА УРТАНЫНДАҒЫ КЕШЕ

Был күк аҫтында беҙ кембеҙ: йән, тәҡдир һәм үлем

16-СЫ ҺҮҘ. КҮК МЕНӘН ЕР АРАҺЫНДА ТОРҒАН ҠАТЫ БАҪЫУ: КЕШЕНЕҢ ҒАЛӘМДӘГЕ УРЫНЫ

«Өҫтә Күк Тәңре, аҫта Ҡоңғор Ер яралғанда, икеһе араһында әҙәм балалары яратылған...» (Күлтиген хөрмәтенә ҡуйылған ташъяҙма, 1-се юл, 732 йыл)

1. Ҡом бураны һәм тура баҫыу

Ҡот осҡос Ҡарағом йәки Гоби сүлендәге ҡотло ҡом буранын күҙ алдына килтерегеҙ. Һары ҡом диуары күк йөҙөн бер нисә секунд эсендә ҡаплай. Көндөҙгө яҡтылыҡ ҡыҙыл эңергә әүерелә. Елдең көсө шул тиклем ҡаты — ауыр йөк тейәлгән дөйәне йығып һала, ваҡ таштар йөҙҙө ҡанға тиклем өтөп ала.

Бындай ҡот осҡос стихия эсендә кеше инстинкт менән ҡурҡып бөгәрләнә, йөҙтүбән ергә ҡаплана һәм толобоноң итәгенә башын тыға — үҙен аҡылдан яҙған ғаләми көстәр янып көл итәсәк ваҡ бөжәк кеүек хис итә.

Ә хәҙер дала ҡағандарының 732 йылда Орхон мәрмәренә сүкеп ҡалдырған бөйөк һүҙҙәренә бағығыҙ.

Улар:«Кеше — илаһтар аяғы аҫтындағы туҙан»тип яҙмаған. Һәм:«Әҙәм балаһы — ҡараңғы яҙыҡта һәм көсһөҙлөктә тыуған ҡол»тип тә әйтмәгән.

Күлтиген һәйкәленең иң тәүге үлемһеҙ юлы кешене бөтөнләй башҡа юғарылыҡҡа күтәрә:

Üze kök teŋri, asra yaγïz yer qïlïntuqda, ekin ara kişi oγlï qïlïnmïş...

«Өҫтә Күк Тәңре, аҫта Ҡоңғор Ер яралғанда, икеһе араһында әҙәм балалары яратылған...»

«Икеһе араһында» (ekin ara)тигән һүҙҙәр — ябай географик арауыҡ түгел. Был — кешенең иң оло тәғәйенләнеше!

Барлыҡҡа Килтереүсе кешене тап уртаға ҡуйған:

Ер аҫтына — ҡурҡыу һәм сереү ҡараңғылығына түгел.

Күк йөҙөнә лә — кеше аяғы баҫмаҫ һалҡын йондоҙҙар араһына ла түгел.

Ә нәҡуртаға— Күк менән Ер араһындағы фекер йөрөтөүсе тере күпер итеп ҡуйған!

2. Ҡол да, залим да түгел: асыҡ Күк аҫтында беҙ кем?

Быуаттар ағышында кешелек аҡылы бер сиктән икенсе сиккә ташланды.

Ҡайһы бер халыҡтар әҙәмде тыумыштан гонаһлы ер ҡорто тип иғлан итте, ғүмер буйы ерҙәге бөтә шатлыҡты түбән күреп, ҡол булып үкенеп йәшәргә өндәне. Икенсе цивилизациялар киреһенсә, сикһеҙ тәкәбберлеккә батып: әҙәмде «тәбиғәт батшаһы» тип атаны, ер аҫтын таларға, тауҙарҙы шартлатырға, йылғаларҙы кирегә ағыҙырға һәм сәскәле далаларҙы үле карьерҙарға әйләндерергә хаҡы бар тип һананы.

Боронғо Дала фәлсәфәһе был ике яңылышыуҙы ла ҡәтғи кире ҡаҡты.

Күсмән кеше ике төп хәҡиҡәтте яҡшы белгән:

1.Һин тәбиғәттең ҡоло түгелһең.Һиңә зиһен, азат ихтыяр һәм намыҫтың изге ялҡыны бирелгән. Һин ат эйәрләп, яуҙа ырыуыңды яҡларға, балаңдың бишеген йылытырға һәм хәүеф-хәтәрҙең күҙенә тура бағырға һәләтлеһең.

2.Ләкин һин донъяның хужаһы ла түгелһең!Ер — һинең талай торған урман йәки баҡыр баҙың түгел. Ер — һине ашатыусы изге Инәң. Күк — һинең баш Хөкөмдарың һәм юғары Ҡануның. Хаҡлыҡ юлынан бер генә аҙым тайпылһаң, тәбиғәтте бысратып, көсһөҙҙәрҙе талаһаң — Күк менән Ер өҫтөңдә тоташыр ҙа, һине туҙанға әйләндерер.

Дала рухында кеше —Ғаләми тигеҙлекте һаҡлаусы яугир.

Уның изге бурысы — ерҙә тура баҫып тороу. Күктөң изге фатихаһын алыу, Ерҙең паҡлығын һаҡлау һәм һәр баҫҡан аҙымы өсөн киләсәк быуындар алдында яуап тотоу.

3. «Әҙәм балаһы» (Кише уғлы): уртаҡ тамыр ҡеүәте

Ташъяҙмалағы ошо оло һүҙгә иғтибар итегеҙ:Кише уғлы (Kişi oγlï)— «Әҙәм балаһы, кеше заты».

Был һүҙҙәрҙә айырым ҡупыйған тәкәббер яңғыҙлыҡ юҡ. «Әҙәм балаһы» булыу — түбәндәгеләрҙе һәр ваҡыт иҫтә тотоу тигәнде аңлата:

Һин был донъяға бушлыҡтан килмәнең. Һинең артыңда — ҡышҡы бурандарҙа өшөгән, ҡаты йоттарҙа ас ҡалған, һиңә ғүмер бирер өсөн һуңғы йотом һыуын уртаҡлашҡан йөҙәрләгән атай-әсәйҙәрең тора.

Һин яңғыҙ үҙең өсөн генә йәшәмәйһең. Һинең алдыңда — балаларың, ейәндәрең һәм бүләләрең ята. Уларға ниндәй ер ҡалдырыуың — йәшел сәскәле йәйләүме, әллә янған сүллекме — бөгөнгө һайлауыңдан тора.

Яңғыҙ кеше дала киңлегендә көсһөҙ. Ә үҙен ата-бабаларҙың өҙөлмәҫ сылбырының бер өлөшө икәнен белгән кеше — еңелмәҫ була.

4. Ҡыҫҡа ғүмер һәм Мәңгелек Исем (Мәңге Ат)

Билге ҡаған һәйкәлендә ҡәтғи һәм хикмәтле хәҡиҡәт уйылған:

Öd Teŋri yasar, kişi oγlï qop ölgeli törümiş...

«Заманды Тәңре төҙөй; ә әҙәм балалары барыһы ла үлем өсөн донъяға яралған...»

Үлем бында оло бәлә йәки ҡәһәр тип ҡабул ителмәй.

«Түрүмеш» (törümiş)һүҙе — «Түрә Ҡануны буйынса тап шулай төҙөлгән» тигәнде аңлата. Ҡояш аҫтындағы һәр тере йән — йәшел үлән дә, етеҙ саптар ат та, еңелмәҫ батыр ҙа тыуа, сәскә ата һәм үҙ мөҙҙәтендә китә. Кеше үлемле, сөнки ул тәбиғәттең тере әйләнешенең айырылғыһыҙ өлөшө.

Ләкин ерҙәге ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуы уны сикһеҙ ҡәҙерле итә!

Әгәр кеше мәңге йәшәһә — ул изге ғәмәлдәрен кисектерер, ялҡауланыр һәм түбәнһерер ине. Әммә мөҙҙәтеңдең Күк Тәңре тарафынан үлсәнгәнен белгәндә, үткән һәр яҡты көн оло һынауға әүерелә:

Көсһөҙгә ярҙам итеп өлгөрҙөңмө?

Биргән һүҙеңдә тоғро ҡалдыңмы?

Намыҫыңа ҡурҡаҡлыҡ ташы төшөрмәнеңме?