ТӘҢРЕ КҮГЕ АҪТЫНДА

Һәм ошо ҡурҡыныс мәлдә дошманлашып торған ғәскәрҙәр араһына яй ғына ат өҫтөндә яңғыҙ һыбайлы килеп инә.

Ул оло йәштә, өҫтөндә тимер һайман да, билбауында ҡылыс та, яу уғы ла юҡ. Уның артында һаҡсы ғәскәре лә, пушкалы таш ҡәлғәләре лә, кеҫәһендә хан мөһөрө лә юҡ. Ләкин был сал сәсле ҡарт ҡоро ҡулын юғарыға күтәреү менән — үлемдән ҡурҡмаған йөҙәрләгән батыр яугир туҡтап, ҡоралын түбән төшөрә.

Был зат —бей, йәғни дала ҡаҙыйы.

Аҡһаҡал атынан төшә, тап туҙан өҫтөнә йәйелгән аҡ кейеҙгә ултыра һәм ике яҡты ла ҡояш байығансы тыныс ҡына тыңлай. Ул һәр аҙымды, һәр рәнйеүҙе һәм килтерелгән зыянды намыҫ үлсәүенә һала. Һуңынан аяҡҡа баҫа ла, ҡулына ҡоро аҡ сыбыҡты —аҡтаяҡтыалып, халыҡ алдында уны шартлатып урталай һындыра:

«Дәү ғәйеп һынды! Ыҙғыш бөттө! Кем ошо һүҙҙән һуң яланғас ҡорал тотоп яу менән ҡуҙғала — ошо һынған аҡтаяҡ кеүек Мәңге Күк Тәңре ҡәһәре менән һынһын!»

Һәм яугирҙәр өндәшмәй генә ҡылыстарын ҡындарына тыға.

Уларҙы ҡурҡытыусы һаҡсылар булғанға түгел — дала киңлегендә йөҙәр саҡрымға бер генә һаҡсы ла юҡ. Улар бөтөнләй икенсе нәмәнән ҡурҡа: Күк Тәңре ихтыярын боҙоуҙан, намыҫты юғалтыуҙан һәм үҙ ырыуына мәңгелек онотолмай торған оят тап төшөрөүҙән ҡурҡа.

2. Хыялһыҙ дала: күсмәндәргә ҡаты ҡанун ниңә кәрәк булған?

Буш хыялдарға бирелергә кәрәкмәй: күсмән тормош аҡ күлдәкле кешеләр һыҙғырып ҡурай уйнап ултырған бер ҡатлы ожмах булмаған.

Был сиктән тыш ҡырыҫ һәм ҡурҡыныс донъя булған. Тынһыҙ ҡоролоҡ, малдың ҡырылыуына килтергән ҡот осҡос ҡышҡы йот, аслыҡ, барымта яуҙары һәм ҡанлы үс алыу — һәр көндөң аяуһыҙ хәҡиҡәте ине. Бындай шарттарҙа, яҙылған китаптар һәм даими полицияһы булмаған ерҙә бер генә көс халыҡты үҙ-ара һәләкәттән һаҡлап алып ҡала алған.

Ул көс —Ғәҙәт (Йоһон), йәғни ата-бабаларҙан ҡалған изге ғәҙеллек йолаһы булған.

Ғәҙәт кешеләрҙең уйлап тапҡан яһалма законы түгел, ә йәшәү өсөн мең йылдар буйы һыналған ҡағиҙәләр тупланмаһы:

Аманатҡа ҡул һуҙмау:яугирҙең сатырына килеп һыйынған ҡунаҡ, хатта элекке аяуһыҙ дошманың булһа ла, күкрәгенә тимер ҡаҙалмай, киреһенсә, иң ҡәҙерле түр ризығы менән һыйланған. Ҡунаҡҡа хыянат итеү — оло яҙыҡ һаналған.

Ҡарғамау һәм үс алмау сиге:ҡанға ҡан менән яуап биреү ырыуҙарҙы селпәрәмә килтермәһен өсөн бейҙәр ҡатыҠун (Ҡон)— ғәйеп хаҡын түләткән. Йөҙәрләгән баш йылҡы менән үс ҡаны йомолған, ә балалар етемлектән ҡотҡарылған.

Берҙәмлек йөкләмәһе:ауыр ҡышта малы бөткән туғанға тотош ырыу бер нисә баш мал биреп ярҙам иткән. Был ярҙам көсһөҙҙө һәләк булыуҙан ҡотҡарған.

3. Ете быуын сере: шәжәрә һәм ҡан сафлығы

Күсмәндәр аҡылының иң мөһабәт нигеҙҙәренең береһе —ете быуынды белеү ҡануны.

Дала ҡануны бер ырыу эсендә ете быуын үтмәйенсә өйләнешеүҙе ҡәтғи тыйған. Был тыйыуҙы боҙған кеше ҡанға ҡаршы оло яҙыҡ ҡылған тип һаналған. Бындай ғәйеплеләрҙе ырыуҙан ҡыуғандар, уларҙы тамғанан һәм ата-бабалар аруағының ҡурсалауынан мәхрүм иткәндәр.

Башҡорт халҡында шәжәрә яҙмалары һәр ғаиләлә изге ҡомартҡылай һаҡланып, атанан улға төшөнгән. Халыҡ йыйынына (Йыйынға) үҙенең ете быуын ата-бабаһын: үҙенән башлап етенсе олатаһына тиклем яттан әйтеп бирә белгән ир-егет кенә тулы хоҡуҡлы ағза итеп индерелгән.

Был иҫәп кешене мәңгелек тарих менән бәйләгән:«Мин бында яңғыҙ баҫып тормайым. Минең артымда ете быуын бабаларымдың яу ҡаны, тире һәм аманаты ята. Мин уларҙың намыҫына тап төшөрөргә хаҡлы түгелмен».

4. Шихандарҙа ҡабынған ялҡын һәм ҡарға бутҡаһы

Көньяҡ Урал итәктәрендә, башҡорт ырыуҙары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрен быуаттар буйы һаҡлаған төбәктәрҙә этнографтар быуаттар төпкөлөнән килгән боронғо изге ғәмәлдәрҙе теркәп ҡалдырған:

1.Тау түбәләрендәге «Теләк» йолаһы:

Аяуһыҙ ҡоролоҡ килгәндә, ырыу ололары изге шихандар һәм бейек тауҙар — Торатау, Йөрәктау, Ирәмәл түбәләренә күтәрелгән. Унда яланғас ҡая өҫтөндә ҡоро ағастарҙан таҙа усаҡ яҡҡандар һәм Күк Тәңрегә теләк теләгәндәр. Ҡорбан ҡанының изге ҡая ташын бысратмауына айырыуса ныҡ баҫым яһалған.

Аҡһаҡалдар ҡулдарын күк көмбәҙенә күтәргән:

«Ий, Оло Тәңре! Ергә ямғыр бир, илгә тыныслыҡ бир, малыбыҙға бәрәкәт бир!»

Был яуыз шайтандарҙан ҡурҡыу түгел, ә Күк Тәңрегә ихлас балаларса ялбарыу булған.

2.Ҡарғатуй йолаһы:

Яҙ көнө, тәүге күсмә ҡоштар ҡайтҡан мәлдә, балалар һәм ҡатын-ҡыҙҙар изге ҡайындар янына сыҡҡан. Улар һөттән һәм игендән йола бутҡаһы бешереп, уны ағас ботаҡтарына һалғандар:

«Ҡарғаларға — аш, ергә — ямғыр, илгә — именлек!»

Ҡоштар ҡанаттарында Тәңре Күгенән йылылыҡ алып килеүсе изге яҙ хәбәрселәре тип ҡабул ителгән.

3.Ҡот ҡойоу йолаһы:

Әгәр кеше ҡаты ҡайғынан йәки ҡурҡыуҙан тормош теләген юғалтып һүнеп барһа, имселәр Ҡот ҡойоу йолаһын үткәргән. Саф шишмә һыуы өҫтөндә кешенең башына ҡурғаш ҡойоп, имселгән:

«Ҡотом, ҡайт! Күкрәгеңдәге урыныңа ҡун, тәнеңә көс бир!»

Кешене яман яҙыҡлы тип түбәнһетмәгәндәр, ә күңеленә һөйөү һәм тыныслыҡ биреп, Күктән бирелгән йәшәү осҡонон ҡайтарырға ынтылғандар.

5. Өмәй ҡурсалаған бишек һәм Алтай артылыштары

Ҡаҙаҡ, алтай һәм себер этнографияһы ла тормошто һаҡлаусы иң боронғо төшөнсәләрҙе сағылдырған:

Бишеккә һалыу:

Яңы тыуған баланы ағас бишеккә тәүге тапҡыр ятҡырғанда, оло инәй уны артыш төтөнө менән алаҫлаған һәм боронғо һүҙҙәрҙе әйткән:

«Был минең ҡулым түгел — Өмәй Инәнең ҡулы!»

Ҡатын-ҡыҙ үҙенең хәлһеҙлеген аңлап, сабыйҙың ғүмерен тәбиғәттең шәфҡәтле инәлек ҡөҙрәтенә тапшырған.

Алтай артылыштарындағы Оваа:

Василий Радлов, Григорий Потанин кеүек бөйөк ғалимдар тау юлдарындағы боронғо ғәҙәтте теркәгән. Һалҡын елдәр өргән һәр хәүефле артылышта таштарҙан өйөлгән ҡурған —Овааторған.

Һәр юлсы — баймы ул, йә ярлымы — атынан төшөп, ойоҡҡа яңы таш һалырға, ҡарағас ботағына аҡ сепрәк (салама) бәйләргә һәм юлды тар-мар итмәй имен үткәргәне өсөн тәбиғәт эйәләренә рәхмәт әйтергә бурыслы булған. Изге шишмә янында сүп ҡалдырыу йәки ағас сабыу тауҙарҙың ҡар ишелмәһе менән язаланасаҡ оло гонаһ һаналған.

Хәҡиҡәт сиге

XIX һәм XX быуат башындағы ғалимдарҙың яҙмалары Даланың тере һулышын теркәп ҡалдырған. Был яҙмаларҙа яһалма музей күренеше түгел, ә ҡырыҫ, аҡыллы һәм тәрән кешелекле рухи донъя асыла.

Унда фанатизмға урын булмаған. Тик ғүмергә оло хөрмәт, ғаиләгә тоғролоҡ, ололарҙы ололау һәм әйткән һүҙеңә һынмаҫ тоғролоҡ булған.

Ләкин XX быуаттың аҙағында, боронғо бабалар рухына ҡыҙыҡһыныу яңынан тоҡанғас, был изге майҙанда бөтөнләй башҡа яһалма заттар пәйҙә булды.

Ҡаҙырлы ҡауырһын таҡҡан ялған «руханиҙар», осһоҙ сенсация яратыусылар һәм сәйәси ялғансылар боронғо тарихты мыҫҡыл итә башланы: «Тәңренең ун әмере» тигән ялған китаптар сығарҙылар, күсмәндәрҙе мысыр пирамидаларын төҙөүсе тип иғлан иттеләр, уйлап сығарылған ялған ҡулъяҙмалар тараттылар.

Быуаттар буйы мең михнәт менән һаҡланған ата-баба хәҡиҡәте балаганға һәм көлкөгә әйләнеү хәүефе алдында ҡалды.

Бөйөк тарихты ялған ялаларҙан таҙартыу, саф алтынды һуңғы ваҡыттың батҡағынан айырыу мәле етте...

7-СЕ ҺҮҘ. ХӘҠИҠӘТ БӨТӨП, ӘКИӘТ БАШЛАНҒАН ЕРҘӘ: ТАРИХИ ЫШАНЫС КАРТАСЫ

«Хәҡиҡәт һүҙе саф шишмә кеүек: уға сүп-сар ташларға ярамай. Ата-бабаларына уйлап сығарылған еңеүҙәрҙе һәм ялған ҡанундарҙы таҡҡан кеше үҙ халкын данламай — киреһенсә, уның ысын хазинаһын талай...» (Түрә Ҡануны хаҡындағы боронғо фәһем)

1. Ялған хазиналар: еңел әкиәттәр ауырыуы

Бер боронғо ҡорал йыйыусы оҫта янына ҡарт ҡылыс алып килгәндәр, тип күҙ алдына килтерегеҙ. Ҡоросо быуаттар буйы тоноҡланған, яу яландарында алыштан ҡалған китек эҙҙәре күренеп тора, һабы яугир ҡулдары менән шымартылған. Был ҡылыстан ҡан, янғын төтөнө һәм дала туҙаны еҫе аңҡый. Ул — ысын, тарихи яу ҡоралы.

Әммә йәнәшәлә ялған әйберҙәр менән һатыу итеүсе пәйҙә була. Ул осһоҙ тимер киҫәген ала ла, уны алтын буяу менән буяп, быяла муйынсаҡтар йәбештерә лә баҙарҙа ҡысҡыра:«Ҡарағыҙ! Был — бар әҙәм затының тәүбабаһы тотҡан тылсымлы ҡылыс, уның менән тауҙарҙы ярып сыҡҡандар!».

Аҡылһыҙ наҙандар ялтырауыҡ ялғанға алданып, аҡсаларын ташлай. Ә быуаттарҙы үткән ысын ҡоростай ҡомартҡы бер мөйөштә туҙанланып ята бирә.

Тап ошо ҡайғылы хәл XX быуат аҙағында боронғо дала мираҫы менән ҡабатланды.

Тимер шаршау ҡолап, халыҡтарҙа үҙ тамырҙарын белеү теләге уянғас, китап баҙарҙарын һәм интернет киңлектәрен ялған тарихи әкиәттәрҙең болғансыҡ тулҡыны баҫты. Төрки традицияһын «бөтә мысырҙар, шумерҙар һәм гректар сыҡҡан берҙән-бер дин» тип иғлан иткән ялған пәйғәмбәрҙәр, баҙар алдаҡсылары пәйҙә булды. Мәктәп дәреслектәренән һүҙмә-һүҙ күсереп баҫылған ялған «Тәңренең ун әмере» тигән ҡағыҙҙар баҫтырып сығарҙылар. Бер генә оригиналь ҡулъяҙмаһы ла булмаған «Джағфар Тарихы» кеүек уйҙырмаларға һылтаныу башланды.

Ни өсөн бындай алдаҡ барлыҡҡа килде? Берәүҙәр намыҫһыҙ юл менән осһоҙ амулеттар һатып еңел аҡса эшләргә теләне. Икенселәр яраланған милли ғорурлыҡты баҫырға маташты:«Бөгөн ауыр йәшәйбеҙ икән — өс мең йыл элек бөтә Ер шары менән идара иткәнбеҙ, тип уйлап сығарайыҡ!».

Ләкин ысын дәрәжә һәм тоғролоҡ алдаҡ өҫтөндә ҡоролмай.

Хәтерен ялған өҫтөндә төҙөгән халыҡ аяҡ аҫтындағы ҡомлоҡҡа йорт һалған кешегә оҡшаған: тәүге етди ғалим бер һүҙ әйтеү менән — ялтырауыҡ ялған селпәрәмә киләсәк.

2. Айырыу һыҙығы: фән менән уйҙырма араһында

Был китаптың иң мөһим төп ҡағиҙәһе ошо: беҙ бары тик тарихи сығанаҡтар менән раҫланған хәҡиҡәткә генә таянабыҙ.

Хәҡиҡәт камил, ҡәтғи һәм саф булырға тейеш. Әгәр ниндәй ҙә булһа йола рун ташында яҙылмаған булһа, уны сит илселәр теркәмәгән булһа, боронғо һүҙлектәрҙә һәм эпик ҡобайырҙарҙа осрамаһа — беҙ уны ни тиклем матур яңғырамаһын, үҙ тарихыбыҙ тип алдамайбыҙ.

Ошо ҡаты сикте тотҡанда ғына беҙҙең традиция һәр тәнҡит алдында ҡоростай еңелмәҫ була.

3. Сүплеккә ташларлыҡ дүрт ағыулы ялған

Килеп сыҡҡан ялғандарҙың асылын асыҡтан-асыҡ күрһәтәйек:

1-се ялған. «Тәңренең ун әмере»

Ҡайһы бер ҡулайһыҙ брошюраларҙа: «1. Күктө олола; 2. Урлама; 3. Зина ҡылма...» тип теҙелгән исемлектәр баҫыла.

Хәҡиҡәт:Бер генә рун яҙмаһында ла, ҡытай йылъяҙмаларында ла, Ҡашғари һүҙлегендә ләбер ниндәй ҙә номерланған әмерҙәр булмаған. Күсмәндәр библияса гонаһтар исемлеген белмәгән. Дала кешеһенең намыҫы өс тере тамырға таянған: батырҙың сафлығы (Ар-намыҫ), ете быуын бабалары алдында оятҡа ҡалмау ҡурҡыуы һәм ҡорос ҡылыс өҫтөндә бирелгән изге ант (Ант). Былар урынына ят китаптарҙың күсермәһен тағырға маташыу — үҙ тамырыңды мыҫҡыл итеү ул.

2-се ялған. «Тәңрелек — донъялағы бөтә диндәрҙең әсәһе»

Күсмәндәрҙе Мысыр, Һиндостан һәм Вавилон цивилизацияларын төҙөгән уҡытыусылар тип иғлан итеү.

Хәҡиҡәт:Был — фәнгә бер ниндәй ҡағылышы булмаған буш уйҙырма. Төрки традицияһы беҙҙең эраға тиклемге II–I меңйыллыҡтарҙа Үҙәк Азияның һәм Көньяҡ Уралдың ҡырыҫ далаларында яралған. Был үҙенсәлекле атлылар, малсылар һәм тимерселәр мәҙәниәте булған. Үҙебеҙҙең ҡағандарыбыҙ, аҡыл эйәләребеҙ һәм батырҙарыбыҙ булғанда, сит ерҙең фирғәүендәрен тартып алыуҙың ни кәрәге бар?

3-сө ялған. Ялған йылъяҙмалар: «Джағфар Тарихы» эше

Имеш XVII быуатта яҙылып, 1993 йылда Ырымбурҙа «мөғжизәле рәүештә» табылды тип баҫылған, уйлап сығарылған батшалар һәм яуҙар менән тулы китап.

Хәҡиҡәт:Фәндәр Академияһының етди экспертизаһы раҫланы: был китаптың төп нөсхә ҡулъяҙмаһы донъяла бөтөнләй юҡ. Китап тексы 1970-се йылдарҙағы совет фәнни терминдары менән шыплап тултырылған. Был — XX быуат аҙағында яһалған ябай компиляция. Етди һөйләшеүҙә бындай ялғанға һылтаныу — ғилемһеҙлекте күрһәтә.

4-се ялған. «Бөтә дала иманы — бары тик дөңгөр ҡағыу ғына»

Оло рухи традицияны ҡара урманда ут янында дөңгөр ҡағып бейеүгә генә ҡайтарып ҡалдырырға маташыу.

Хәҡиҡәт:Төрки ҡағанлығының батша ташъяҙмаларында шамандар хаҡында бер генә һүҙ ҙә әйтелмәй. Дәүләт кимәлендә Күк Тәңрегә һыйыныу тыныс, мәғрүр һәм ҡәтғи булған — таң һарыһында Күккә бағып тороу менән атҡарылған. Имсе-баҡсылар халыҡ дауалаусылары сифатында йәшәһә лә, улар дәүләттең һәм ҡағанлыҡтарҙың төп рухи ҡанундарын билдәләмәгән.

4. Хәҡиҡәттең биш ҡая баҫҡысы

Был сүп-сарҙы ташлағас, ниндәй хазина тороп ҡала һуң?

Унда биш ныҡлы таш баҫҡысҡа таянған ғәйәт ҙур, һынмаҫ алтын мираҫ асыла:

1.Таштар һәм ҡурғандар (Археология һәм эпиграфика):

Күлтиген, Билге ҡаған һәм Тоныҡуҡ һәйкәлдәре; Пазырыҡ һәм Ноин-Ула боҙлоҡтары аҫтындағы кәшәнәләр; Саян-Алтай болан таштары. Был — ҡаяға сүкеп яҙылған ата-бабаларҙың үҙ тере тауышы.

2.Шаһиттарҙың күҙмә-күҙ яҙмалары:

Римле Присктың Аттила һарайынан яҙған иҫтәлектәре; Менандрҙың Истәми ҡаған янындағы ут менән таҙартыу баяны; Симокаттаның төрки иманы хаҡындағы яҙмалары; Ибн Фадландың юл яҙмалары; Рубруктың Мөнгө хан менән әңгәмәһе. Был ят күҙҙәр күсмәндәргә ярамһаҡланмаған — улар бары күргәндәрен генә теүәл теркәгән.

3.Бөйөк боронғо ҡулъяҙма китаптар:

Мәхмүт әл-Ҡашғариҙың һүҙлеге, Баласағуниҙың «Ҡотаҙғу белек» әҫәре, ҡыпсаҡтарҙың «Кодекс Куманикус» һүҙлеге, Турфандан табылған төрки доғалары.

4.Халыҡ ҡобайырҙары:

«Урал батыр», «Ҡорҡот ата», «Манас», «Алпамыша», «Олонхо». Ғүмерҙе намыҫҡа бағышлау юлын быуаттар аша түкмәй-сәсмәй алып килгән оло мираҫ.

5.Йәнле этнография:

Бейҙәр сығарған ғәҙел хөкөмдәр, ете быуын ҡануны, ҡунаҡсыллыҡ йолалары һәм тәбиғәтте бысратмау тыйыуҙары. Был йолаларҙы Радлов, Вәлиханов, Анохин, Потанин кеүек ҙур ғалимдар теркәп ҡалдырған.

Зәңгәр упҡынға аҙым: Икенсе Өлөшкә күсеү

I Өлөш үҙ аҙағына етте. Беҙ боронғо ташъяҙмалар янындағы тәүге сәфәребеҙҙе тамамланыҡ. Беҙ онотолоу туҙанын таҙарттыҡ, ялғанды ялҡында яндырҙыҡ һәм иҫбатланыҡ: ата-бабаларҙың боронғо хаҡлығы бер ниндәй һынауҙан да ҡурҡмай.

Нигеҙ һалынды. Ләкин нигеҙ — ғибәҙәтхананың башы ғына.

Алдыбыҙҙа ата-бабаларыбыҙ таң менән сатырҙан сығып баҡҡан, үлемһеҙ яуға сапҡан һәм мәрмәр ҡаяларға сүкеп яҙған бөйөк сер асыла.

Тәңреүҙе нимә ул? Ни өсөн күсмән Уға көмбәҙле ябыҡ таш йорттар һалмаған, ә асыҡ дала елендә баш эйгән? Йылғалар менән тауҙар кеше һүҙен тойған был тере тәбиғәт нисек ҡоролған? Ни өсөн яугир эйәр өҫтөндә ил сиген ҡурсалағанда, Өмәй Инә бишекте һаҡлай?

I Өлөштөң ҡапҡалары ябыла.

Башығыҙҙы юғарыға күтәрегеҙ. Өҫтөбөҙҙә II Өлөштөң оло серле зәңгәр тәрәнлеге асыла:«Күк көмбәҙе һәм Ер һулышы»...

II. КҮК КӨМБӘҘЕ ҺӘМ ЕР ҺУЛЫШЫ

Тирә-яғыбыҙҙағы донъя: көстәр, эйәләр һәм йыһан тәртибе

8-СЕ ҺҮҘ. ЗӘҢГӘР КҮК — БАШЛАНҒЫСТАР БАШЛАНҒЫСЫ: ТӘҢРЕ ТӨШӨНСӘҺЕ ҺӘМ АСЫЛЫ

«Өҫтә Күк Тәңре, аҫта Ҡоңғор Ер яралғанда, икеһе араһында әҙәм балалары яратылған...» (Күлтиген хөрмәтенә ҡуйылған оло ташъяҙма, 732 йыл)

1. Асыҡ көмбәҙ аҫтындағы кеше

Көҙгө ҡараңғы төндә иркен далаға сығығыҙ. Яҡҡан усағығыҙҙы һүндерегеҙ. Тирмәгеҙҙән йөҙ аҙым ситкә — төнгө ҡараңғылыҡ төпкөлөнә атлағыҙ.

Тәүге мәлдәрҙә ҡолаҡты ҡаҡҡан тынлыҡ баҫа. Йөҙәр саҡрымға яҡтыртҡыс сыраҡ та, таш ҡойма ла, һаҡлағыс кәртәләр ҙә юҡ. Итек аҫтындағы тупраҡ ҡап-ҡара, һалҡын һәм өнһөҙ. Ә баш өҫтөндә — сикһеҙ, тере һәм ҡот осҡос мөһабәт зәңгәр упҡын йәйрәп ята. Миллиардлаған сағыу, сәнскеле йондоҙҙар шул тиклем түбән аҫылынған: ҡулыңды һуҙһаң — осоп барған йондоҙға бармағың тейер кеүек.

Бындай мәлдә таш ҡалала үҫкән кеше ҡурҡыуҙан ҡатып ҡала: йөрәк ярһып күкрәккә бәргеләнә, ә аң-зиһенде иң ябай хәҡиҡәт өтөп ала — һин ошо ҡара тупраҡ менән сикһеҙ йондоҙло тәрәнлек араһында тороп ҡалған ваҡ ҡына бер ҡом бөртөгөһөң.

Әммә боронғо күсмән өсөн был сикһеҙлек бер ҡасан да ҡурҡыу тыуҙырмаған.

Ул таш бүлмәләргә ҡасмаған. Яугир яурындарын туралап, ҡулын билбауының ҡылыс һабына ҡуйған да, ҡарашын тап зәңгәр күк түбәһенә йүнәлтеп, донъя диндәре тарихында тиңе булмаған бөйөк изге һүҙҙе әйткән:ТӘҢРЕ (Teŋri).

Европа тикшеренеүселәре күсмә халыҡтарҙың иманын аңлай алмайынса быуаттар буйы бушҡа бәхәсләште. Берәүҙәр наҙанланып: күсмәндәр имеш «бары тик болоттарға һәм ямғырға ғына табынған» тип яҙҙы. Икенселәре киреһенсә, дала Тәңреһен Яҡын Көнсығыш ҡалыбына һалып, Уны болот өҫтөндә ултырған аҡ һаҡаллы ҡарт итеп һүрәтләргә маташты.

Икеһе лә төптән яңылыша ине.

Тәңре — күктәге әҙәм заты ла, һауа ҡатламындағы йәнһеҙ болот киҫәге лә түгел. Тәңре — Галәмдең үҙендә йәшәгән йәнле, иң юғары Рухи Башланғысы. Ул — бар донъяны тигеҙлектә тотоп торған юғары Ғәҙеллек, сикһеҙ Аҡыл һәм Мәңгелек Тәртип. Һәм был Тәңре кешенән бары тик бер нәмәне генә:йөрәктең сафлығын һәм әйткән һүҙгә ҡоростай тоғролоҡто талап итә.

2. Гранитҡа соҡоп яҙылған һүҙ: Орхон Күге

Икенсе Төрки ҡағанлығының хакимдары ҡытай ҡоллоғоноң көлөнән ҡайтанан аяҡҡа баҫҡас, улар алтын боттарға табынмаған. Улар ташҡа мәңгелек азатлыҡ ҡанунын сүкегән:

«Өҫтә төрөк Тәңреһе, изге төрөк Ере һәм Һыуы ошолай әйтте: "Төрөк халҡы юҡ булмаһын, халыҡ булып ҡалҡһын!" — тине...»

Күҙ алдына килтерегеҙ: ҡаған үҙен батша тип иғлан итеү өсөн ғәскәри көсөнә генә таянмай. Ул үҙ ҡөҙрәтенең бары тик Тәңре ихтыярынан яралыуын аңлай. Төрки яҙмаларында быуаттар буйы ошо изге һүҙ ҡабатлана:«Тәңре ялҡауы менән» (Teŋri yarlïqaduq ïнïн)— «Күк Тәңренең фатихаһы һәм әмере менән».

Ә Күлтиген ташының егерме туғыҙынсы юлында дала яугирҙәренең еңелмәҫлек сере сүкеп ҡалдырылған:

«Күк Тәңре көс-ҡеүәт (көс / küç) биргәс, атам ҡағандың ғәскәре бүре кеүек булды, ә дошмандары ҡуй кеүек ҡалтыранды...»

Көс-ҡеүәт (көс) яугиргә тыумыштан бирелмәй. Был мускул көсө лә, тимер һайман да түгел. Был —Күк Тәңренең ышанысы. Һин хаҡлыҡ өсөн көрәшкәндә, үҙ халҡыңды һәм көсһөҙҙәрҙе яҡлағанда — тамырҙарыңда Тәңре ялҡыны яна. Ҡурҡаҡ булһаң йәки антыңды боҙһаң — Тәңре был ҡеүәтте тартып ала, һәм ҡорос ҡылысың хәлһеҙләнгән ҡулдарыңдан төшөп китә.

3. «Заманды Тәңре төҙөй» (Өд Тәңре яһар)

Билге ҡаған һәйкәленең унынсы юлында иң бөйөк дала аҡылы уйып яҙылған:

Öd Teŋri yasar, kişi oγlï qop ölgeli törümiş...

«Заманды Тәңре төҙөй һәм бүлә; ә әҙәм балалары бөтәһе лә үлем өсөн донъяға яралған...»

Был һүҙҙәрҙә — күсмәндәр фәлсәфәһенең бөйөк мәғрүрлеге ята.

Боронғо төрки телендәге«Өд» (Öd)һүҙе — диуарҙағы сәғәт телдәре түгел. Был — йыл миҙгелдәренең алмашыныуы, ҡояштың ағышы, кешегә бирелгән ғүмер мөҙҙәте, йәғни изге Тереклек Ваҡыты. Ә«яһар» (yasar)ҡылымы — «ғәҙеллек менән ойоштороу, тейешле өлөштө бүлеп биреү» тигәнде аңлата.

Күк Тәңре һәр кемгә үҙенең өлөшөн үлсәп бирә. Ер йөҙөндәге бер генә кеше лә — ярлы көтөүсеме ул, әллә оло батшамы — үлемдән алтын менән һатып алына алмай. Барыбыҙ ҙа был яҡты ергә ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа ҡунаҡ булып килгәнбеҙ.

Һәм ошо ҡотолғоһоҙ хәҡиҡәт алдында дала кешеһендә ҡурҡыу түгел, ә ҡоростай батырлыҡ уянған:

«Үлемдән барыбер ҡасып булмай икән — ниңә ҡурҡырға? Ҡояш аҫтында нисә йыл йәшәүең мөһим түгел. Иң мөһиме — ошо Асыҡ Күк аҫтындағы юлыңды нисек үтеүеңдә: ҡурҡаҡ ҡол булыпмы, әллә саф намыҫлы кеше булыпмы!».

4. Дунайҙан Бағдадҡа тиклем: бөтә халыҡ белгән изге Исем

Тәңрегә һыйыныу ниндәйҙер бер айырым ырыуҙың ғына табыныуы булмаған. Был тотош Евразия дала билбауының уртаҡ рухи нигеҙе булған.

1.Болғар ерендәге таш бағана (IX быуат):

Дунай Болғар иленең тәүге баш ҡалаһы Плискала археологтар Омуртаг хандың (814–831 йылдар) аҡ мәрмәр колоннаһын тапты. Ташта грек хәрефтәре менән:

«КАНАСЮБИГИ ОМУРТАГ... ТЕОС ТАНГРА...»тип яҙылған.

Алтайҙан меңәр саҡрым алыҫта, Византия сиктәрендә лә болғар яугирҙәре Тәңрене үҙ исеме менән ололаған:Тангра / Тәңре. Хан да үҙ белдеге менән түгел, ә Күктән ҡуйылған оло башлыҡ («Канасюбиги») булған.

2.Уғыҙ сүллектәрендә яңғыраған тауыш (922 йыл):

Ғәрәп илсеһе Әхмәт ибн Фадлан ябай дала кешеһенең ҡайғы килгәндә ғибәҙәтхана эҙләмәүен, башын күккә күтәреп бөтә тауышына:«Бир Тәңре!»— «Бер Хоҙай!» тип ҡысҡырыуын яҙып алған.

3.Ҡашғари ҡулъяҙмаһы (1074 йыл):

Үҙенең бөйөк һүҙлегендә Мәхмүт әл-Ҡашғари аңлата: төркиҙәр «Тәңре» һүҙе менән Оло Барлыҡҡа Килтереүсене генә түгел, ә күңелде тетрәндергән бөйөк тәбиғәт мөғжизәләрен — мәҫәлән, башы күккә терәлгән мәғрүр Хан Тәңре тауын да атай. Сөнки оло тәбиғәт аша Асыҡ Күктең үҙ һулышы тойола.

5. Ғибәҙәтханаһыҙ, алтынһыҙ, аралашсыһыҙ хаҡлыҡ

Ни өсөн дала халыҡтары таштан ғибәҙәтханалар һалмаған?

Ултыраҡ халыҡтар сиркәүҙәр, мәсеттәр һәм пагодалар төҙөп, доғаны дүрт стена араһына бикләгән һәм көмбәҙҙәрен алтын менән ялтыратҡан. Ә дала кешеһе быға хайран ҡалып ҡараған.

Нисек итеп Сикһеҙ Тәңрене таш ҡумта эсенә бикләргә мөмкин? Өҫтөңдә Тәңренең Үҙе бар иткән тере һәм мәңгелек Күк көмбәҙе торғанда, буяу менән һыҙылған таҡтаға йәки ағас ботҡа баш эйеү нисек мөмкин булһын?

Күсмәндең ғибәҙәтханаһы —тотош Галәмдең үҙебулған:

Был ғибәҙәтхананың иҙәне — йәшел ҡылған үләне һәм яланғас тупраҡ.

Көмбәҙе — көндөҙгө аяҙ зәңгәр күк һәм төнгө сикһеҙ йондоҙло күк көмбәҙе.

Сырағы — алтын ҡояштың үҙе.

Ә хуш еҫле төтөнө — әсе әрем менән тау артышының шифалы төтөнө.

Асыҡ Күк аҫтында доға ҡылыу кешенән сикһеҙ сафлыҡты талап иткән. Таш бина эсендә кешеләр араһында йәшеренергә, бай бүләк биреп яҙыҡты йолорға йәки дин башлығы алдында ярамһаҡланырға мөмкин.

Ә далала һин Күк алдында яңғыҙ баҫып тораһың. Тәңрегә һинең алтының кәрәкмәй. Күк һине башыңдан аяғыңа тиклем үтәнән-үтә күрә — күңелеңдәге һәр бөртөк йәшерен уйыңды белә. Тәңрене алдап булмай.

Зәңгәр япманың яңы сере

Тәңре бар булған донъяның иң тәүге башланғысы булған. Әммә дала юлсыһы башын юғары күтәргәндә, ул зәңгәрлекте, аҡ болоттарҙы, бөркөттөң осошон һәм ҡояштың алтын нурҙарын күргән.

Беҙ һулаған ябай һауа ҡайҙа бөтә лә, донъя менән идара иткән серле, күҙгә күренмәҫ Оло Ҡөҙрәт ҡайҙа башлана һуң?

Ни өсөн боронғо аҡыл эйәләре ике Күк хаҡында — күҙҙәр күргән зәңгәр һауа һәм бары тик таҙа күңел генә күрә алған Рухи Күк хаҡында һөйләгән?

Беҙ ҡарашыбыҙҙы ошо зәңгәр сергә йүнәлтәбеҙ...

9-СЫ ҺҮҘ. ӨҪТӘГЕ ҠАРАШ: ЗӘҢГӘР КҮК НИМӘ ЙӘШЕРӘ? (КҮРЕНГӘН ҺӘМ СИКСЕҘ КҮК)

«Күк көмбәҙе латинса: Caelum, ҡыпсаҡса: Kök. Алла латинса: Deus, ҡыпсаҡса: Tengri...» («Кодекс Куманикус», Венециялағы Изге Марк соборы ҡулъяҙмаһы, 1303 йыл)

1. Йондоҙлоҡтар аҫтындағы төн: көмбәҙ йәнләнгәндә

Йылы тамыҙ (август) төнөндә дала уртаһында салҡан ятып, күҙҙәрегеҙҙе тура өҫкә төбәгеҙ.

Бер нисә минуттан һуң яурын аҫтындағы ябай тупраҡ юғалғандай тойола. Һин үҙеңде төбөндә һалҡын йондоҙҙар ялҡынланған ғәйәт ҙур серле ҡоҙоҡ уртаһында, ауырлыҡһыҙ бушлыҡта йөҙөп йөрөгәндәй хис итәһең.

Йылы Европа кабинеттарында ултырған XIX быуат ғалимдары үҙҙәрен өҫтөн күреп: дала күсмәндәре «юғары фәлсәфәүи төшөнсәләрҙе белмәгәнлектән, ябай күк һауаһына, болотҡа һәм йәшенгә генә баш эйгән наҙан мәжүсиҙәр булған» тип яҙҙы.

Әммә Венециялағы Изге Марк соборы китапханаһында 1303 йылғы ҡыпсаҡ теле һүҙлеге —«Кодекс Куманикус»ҡулъяҙмаһы һаҡлана. Һәм был боронғо пергамент кабинетта уйлап сығарылған ялғанды селпәрәмә килтерә.

Күсмәндәр менән аралашыу өсөн һүҙлек төҙөгән Италия руханиҙары ике төрлө төшөнсәне теүәл теркәгән:

Ҡыпсаҡ яугире аяҙ күк йөҙө, һауа, болоттар йәки көндөҙгө зәңгәр төҫ хаҡында һөйләгәндә — ул:КҮК (Kök)тигән һүҙҙе ҡулланған.

Әммә һүҙ бар нәмәне бар иткән Оло Зат, юғары Аҡыл, Намыҫ һәм Йәшәү Ҡөҙрәте хаҡында барғанда — күсмән бөтөнләй икенсе изге һүҙҙе:ТӘҢРЕ (Tengri)төшөнсәһен әйткән.

Был айырма төптән тәрән булған. Бер генә дала кешеһе лә болотто йәки ямғыр тамсыһын «Тәңре» тип атамаған.

Күсмән өсөн зәңгәр күк — ул донъяның гүзәл сатыры, мәхлүҡәт. Ә Тәңре — кеше башы өҫтөнә ошо сикһеҙ сатырҙы ҡорған Бөйөк Барлыҡҡа Килтереүсенең Үҙе!

2. Ғаләми ат бәйләү бағанаһы: Тимерҡаҙыҡ һәм Етеғараҡсы

Бөгөнгө ҙур ҡала кешеһе өсөн йондоҙло күк үле булып күренә: урам уттары һәм төтөн йондоҙҙарҙы ҡаплай, төндө тоноҡ һоролоҡҡа әйләндерә.

Ә дала кешеһе өсөн төнгө Күк — серле китап, дөрөҫ компас һәм һәр төн һайын уйнала торған оло рухи ҡаршылыҡ булған.