ТӘҢРЕ КҮГЕ АҪТЫНДА

Был оло сәфәрҙең һуңғы төйөнө — йән осошо, изге төшөнсә:«Уча барды» (uča bardï)— «ҡош булып осто». Саф намыҫ менән йәшәлгән ғүмер аша таҙарынған кеше күңеле зәңгәр бейеклеккә күтәрелә, үҙенең Күк Башына — Тәңрегә ҡайта һәм ата-бабаларҙың (Аруаҡтарҙың) нурлы йыйынына ҡушыла. Киткән ата-баба юғалмай: ул үҙенең усағын күҙгә күренмәй һаҡлаусы изге фәрештәгә һәм халыҡтың ҡурсалаусыһына әйләнә.

Экзистенциаль офоҡ: ыласын осошо һәм үлем ҡурҡыуын еңеү

Боронғо төрки танатологияһы үлем ҡурҡыуы алдында ҡалтыранған замана кешеһе өсөн тәрән азатлыҡ бүләк итә.

Бөгөнгө кешелек үлем темаһын тормоштан ҡыуып сығарҙы, уны дауахана пәрҙәләре артына йәшерҙе һәм мәғәнәһеҙ тауыш менән баҫырға тырышты. Әммә ҡурҡыу эстә ҡалып, өҙлөкһөҙ борсолоуға һәм төшөнкөлөккә әйләнә. Дала йолаһы кешегә батыр ҡарашты ҡайтара: үлем — тәбиғи«Ҡайтыу» (Қайтыс болу). Ҡояш аҫтынан китеү — төш ваҡытынан һуң төн еткән кеүек үк тәбиғи. Күңеленең ҡош булып Күккә осасағын белгән намыҫлы кеше үҙенең сәғәтен тыныс һәм мәғрүр ҡаршылай.

Дала мәҙәниәте өмөтһөҙ һыҡтауға һәм үҙ-үҙеңде юғалтыуға ят. Батырҙы йәки оло әсәне оҙатыу — ул үтелгән ғүмер, мираҫ итеп ҡалдырылған зирәклек һәм намыҫ өсөн изге рәхмәт белдереү йолаһы. Хәтер табыны быуындарҙың өҙөлмәҫ бәйләнешенә әйләнә.

Һәм иң мөһиме, ыласын осошо образы һәр тере кеше алдына ҡәтғи һорау ҡуя: минең үҙ осошом нисек булыр? Минең күңелем саф намыҫ һәм үтәлгән бурыс көсө менән еңел аҡ һоңҡар булып күккә күтәрелерме, әллә көнсөллөк, хыянат һәм ҡомһоҙлоҡ йөкмәп ҡара таштай аҫҡа ҡолармы? Шулай итеп, үлем сере тормоштоң иң оло көҙгөһөнә әйләнә: осош тураһында онотмау — ерҙәге һәр көндө һынмаҫ намыҫ менән йәшәү тигән һүҙ.

Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт

1.Акатай С.Древние культы и верования казахов. — Алматы: КазНИИКИ, 2011. — 320 с.

2.Бартольд В. В.Книга моего деда Коркута // Сочинения. Т. VIII. — М.: Наука, 1973. — С. 545–690.

3.Валиханов Ч. Ч.Следы шаманства у киргизов // Собрание сочинений в 5 томах. Т. 1. — Алма-Ата, 1984. — С. 480–497.

4.Византийские историки:Дексипп, Ивист, Менандр / Пер. С. Дестуниса. — СПб., 1860. — 504 с.

5.Древнетюркский словарь (ДТС)/ Ред. В. М. Наделяев, Д. М. Насилов, Э. Р. Тенишев, А. М. Щербак. — Л.: Наука, 1969. — 676 с.

6.Зиманов С. З.Древний мир права казахов. В 10 томах. — Алматы: Жеті Жарғы, 2001–2009.

7.Ибн Фадлан.Книга Ахмеда ибн-Фадлана о его путешествии на Волгу в 921–922 гг. / Пер. А. П. Ковалевского. — Харьков: Изд-во ХГУ, 1956. — 347 с.

8.Кляшторный С. Г.Степные империи древней Евразии. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2005. — 346 с.

9.Кормушин И. В.Тюркские енисейские эпитафии: Тексты и исследования. — М.: Наука, 1997. — 303 с.

10.Кузеев Р. Г.Историческая этнография башкирского народа. — Уфа, 1978. — 264 с.

11.Малов С. Е.Памятники древнетюркской письменности: Тексты и исследования. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1951. — 451 с.

12.Радлов В. В.Атлас древностей Монголии. — СПб., 1892–1899.

13.Руденко С. И.Культура населения Горного Алтая в скифское время. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1953. — 402 с.

14.Самашев З.Берел. — Алматы: Таймас, 2011. — 236 с.

15.Хисамитдинова Ф. Ғ.Башҡорт теленең мифологик һүҙлеге. — Өфө, 2010. — 452 б.

16.Clauson, Sir Gerard.An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. — Oxford: Clarendon Press, 1972. — 1039 p.

17.Roux, Jean-Paul.La mort chez les peuples altaïques anciens et médiévaux. — Paris: Maisonneuve et Larose, 1963. — 216 p.

Төпһөҙлөк аша күпер: Заманалар онотоуына ҡаршы торған Мәңгелек Гранит

Әммә ыласын осоп китте, ҡайғы усағы һүнде, ә яңы ҡурған өҫтөндәге ҡылған тағы ла елгә сайҡала башланы.

Кәүҙә тупраҡҡа ҡайтып, һыҡтаусыларҙың йәштәре кипкәс, был ерҙә нимә ҡала?

Кешелектең иң нәфис һәм бер үк ваҡытта иң еңелмәҫ хазинаһы —Хәтерҡала.

Боронғо ҡағандар белгән: пергамент серей, ебәк сери, алтынды талаусылар ташый. Меңәр йылдарға ҡаршы тороу өсөн үҙ һүҙеңде был донъяның иң мәңгелек затына уйып яҙырға кәрәк.

Шулай итеп«Мәңгелек Таш» — Бенгю Таш (Beŋgü Taş)йолаһы тыуған. Асыҡ дала уртаһында ҡалҡҡан мөһабәт гранит бағаналар ата-бабаларҙың киләсәк быуындарға бағышланған утлы руналарын йөрөткән. Таштар быуаттар аша өндәшкән, һәләкәтле хаталарҙан киҫәткән һәм иректең баһаһын иҫкә төшөргән.

Дала хакимдары үҙ исемен мәңгелек гранитҡа соҡоп яҙыу хоҡуғы өсөн ниндәй оло баһа түләгән? Ни өсөн Йәнәсәй һәм Алтайҙың телһеҙ таш һаҡсылары бөгөн дә беҙгә өндәшә?

Был хаҡта —7-се һүҙҙә. Кеше үтә — исем ҡала.

7-се һүҙ. Кеше үтә — исем ҡала

«Teŋri yarlïqaduqïn üçün... Beŋgü taş toqïtdïm... Körür biligig bunça bitidim. Bu bitigimin körüp ança biliŋ!... Beŋgü taş tikidim...» («Тәңре ярлыҡаған өсөн... Мәңгелек Таш [Beŋgü taş] соҡоттом... Күреүсе белемде бында яҙҙым. Был яҙмамды күреп шулай белегеҙ!... Мәңгелек Таш ултырттым...») (Күлтегин хөрмәтенә һәйкәл, Бәләкәй яҙма, 11–13-сө юлдар, 732 й.)

Онотоуға ҡаршы ҡорал: Мәрмәрҙә ҡатҡан ҡан

Ҡаты һоро мәрмәргә төшкән тимер ҡасауҙың сыңы Орхон йылғаһының буш үҙәнендә көнө-төнө яңғырай.

Таш юныусы Йоллығ-тегин, баҡыйлыҡҡа күскән ҡағандың туғаны, ҡулдары ҡанағансы эшләй. Һәр руна тамғаһын ул ваҡыттың йөрәгенә хәрби хәнйәр менән ҡаҙағандай тәрән һәм осло итеп соҡой. Ул белә: империя дошмандар менән уратып алынған. Ҡалалар ҡолар, сатырҙар яныр, яугирҙәрҙең һөйәктәрен дала бүреләре таратыр. Әммә был таш —Мәңгелек Таш (Beŋgü Taş)— меңәр йылдар буйы ҡаҡшамай торорға тейеш.

«Ий, киләсәк быуындар! — ти ҡаған гранит аша өндәшеп. — Был яҙмаға ҡарап, хаҡлыҡты белегеҙ! Сит халыҡтарҙың татлы һүҙенә һәм йомшаҡ ебәгенә ҡыҙыҡмағыҙ, юғиһә халҡығыҙ юҡҡа сығыр, ә исемегеҙ ер йөҙөнән юйылыр!».

Бабил, Рим йәки Ҡытай хакимдары өсөн таштағы яҙмалар үҙ тәкәбберлеген һәм деспотты илаһилаштырыуҙы раҫлау булған. Әммә Далала Мәңгелек Таш ғүмер баһаһы менән түләнгән изге васыят итеп баҫтырылған. Был халыҡтың хәтерһеҙ һәм намыҫһыҙ ҡолдарға әйләнмәүе өсөн быуаттар һайын ҡарарға тейешле намыҫ көҙгөһө булған.

Ни өсөн ете быуынды белеү Далала ирекле кешенең төп билдәһе һаналған һәм Евразия далаларын һаҡлаған таш һындарҙа ниндәй сер йәшеренгән?

Ваҡытҡа ҡаршы яу: Даланың таш манифесы

Евразияның боронғо күсмәндәре рухи мәҙәниәтенең иң тетрәндергес һыҙаттарының береһе — уныңтарихи хәтергә, йоланың өҙөлмәҫлегенә һәм изге исемдең мәңгелегенәынтылышы.

Ҡаҙылма ер эшкәртеүсе империяларҙа хәтер папирусҡа, ебәккә, балсыҡ таҡталарға йә ҡалаларҙың кирбес диуарҙарына ышанып тапшырылған. Әммә һуғыштар менән ҡалалар емерелгән, ә ҡулъяҙмалар янғындарҙа юҡҡа сыҡҡан асыҡ дала шарттарында төрөк аҡыл эйәләре һәм хакимдары быуаттар аша өндәшеүҙең иң ныҡлы юлын тапҡан:еңелмәҫ гранит һәм мәрмәр таштарға — «Мәңгелек Таштарға» (Beŋgü Taş) руник васыяттар уйыу.

Мөһабәт таштар менән йәнәш халыҡтың телдән-телгә күскән генеалогия институты —Шәжәрә / Шежіреһәм ете быуынды белеүҙең изге законы (Ете быуын / Жеті ата) үҫешкән.

Далала ата-бабаларҙы онотоу кешелек ҡәҙерен юғалтыуға тиңләштерелгән («Ете быуынын белмәгән — мәңгүрт»). Таш бөтә халыҡ өсөн дәүләт хәҡиҡәтен тотһа; Шәжәрә һәр айырым ырыуҙың ҡан таҙалығын һәм намыҫын һаҡлаған.

«Beŋgü Taş» эпиграфика статусы: хаҡлыҡ һәйкәле

Күлтегиндың Бәләкәй яҙмаһындағы (Орхон йылғаһы үҙәне, Монголия) 11–13-сө юлдарҙаBeŋgü Taşтөшөнсәһе ябай ҡәбер ташы итеп түгел, әбөтә халыҡҡа төбәлгән тарихнамә васыятыитеп билдәләнә:

«Beŋgü» төшөнсәһенең семантикаһы

Боронғо төрки телендәbeŋgüлексемаһы (ДТС, 384-се бит; EDT, 350-се бит) «мәңгелек, үлемһеҙ, үтмәҫ» тигәнде аңлата:

Beŋgü Teŋri— Мәңгелек Күк, абсолют Иң Башланғыс;

Beŋgü Taş— Мәңгелек Таш, гранитта кәүҙәләнгән хәтер;

Beŋgü İl— Мәңгелек Ил, Күк Законы — Түрә ҡануны аҫтындағы ырыуҙарҙың ҡаҡшамаҫ берлеге.

Таш күсмә юлдар сатында ҡағандың үҙ данын күрһәтеү өсөн генә ҡуйылмаған. Улкиләсәк быуындарға (soŋra bodun)мөрәжәғәт итеп ҡалдырылған: ҡаған үҙенең фанилығын таныған, әммә ташҡа соҡоп яҙылған «күреүсе белемде» (körür bilig) быуаттар аша тапшырған.

Кошо-Цайдам архитектура комплексы

Күлтегин һәм Билге ҡаған һәйкәлдәре ҡомартҡы төҙөлөшөнөң юғары үрнәге булып тора:

Изге урындың уртаһында ҙур таш гөбөргәүелдең (тас баҡа) арҡаһына ҡуйылған мәрмәр таш ҡалҡып торған — был йыһан тотороҡлолоғоноң һәм ер ҡаҡшамаҫлығының иң боронғо тамғаһы;

Таштың осонда Ашина династияһының ырыу гербы — тау кәзәһе (теке) тамғаһы һәм Күктөң аждаһа һындары уйылған;

Һәйкәлдең дүрт яғы ла тулыһынса орхон әлифбаһы менән ҡапланған. Гранит даланың тере китабына әүерелгән.

Йәнәсәй таштарында шәхси батырлыҡ: «Erdem» категорияһы

Саян-Алтай ҡомартҡыларында (Е 28, Е 30 яҙмалары) мәңгелек таш тәрән шәхси бурысты үтәй:

«Er atïm İrkeş ermiş... Men beŋgü taşïg tikdim, erdemim üçün!...»

(«Ир исемем Иркәш ине... Мин батырлығым (эрдемем) өсөн мәңгелек таш ултырттым!...»)*.

Боронғо төрки этикаһында исем тыуғас та бирелә һалмаған. Сабыйға бала саҡта ваҡытлы ҡушамат бирелгән. Ысын батыр ир исемен —Ир атты (Er at)— егет яуҙа, һунарҙа йәки оло кәңәштә ҡаҙанған («Ат ҡаҙаныу»).

Мәңгелек ташҡа исем соҡоу кеше рухының юҡлыҡты еңеүен белдергән. Тән серер, әммә батырҙың исеме, уның мәргәнлеге, йомартлығы һәм ырыуына тоғролоғо гранитҡа мәңгегә һеңеп ҡала.

Шәжәрә ағасы: Ҡандың тере юғарылығы

Әгәр руник таштар илдең дәүләт тарихын теркәһә,Шәжәрә / Шежіреинституты ғаиләләрҙең ябай булмаған генетик һәм тарихи хәтерен һаҡлаған.

Ете быуын законы («Жеті ата / Ете быуын»)

Күсмәндәр хоҡуғында «Ете быуын» законы ҡаҡшамаҫ конституцион нигеҙ булған:

1. Бала;

2. Ата;

3. Олатай (бабай);

4. Ҡарт олатай;

5. Төп олатай;

6. Төп ата;

7. Тек (ырыу башы, тамыр).

Биш йәшенән башлап ир бала ир-егеттәр яғынан ете бабаһының исемен, орандарын, ырыу тамғаларын һәм күрһәткән батырлыҡтарын ятлап үҫкән.

Ете быуынды белеү ике мөһим бурысты хәл иткән:

Халыҡ генофондын ҡәтғи һаҡлау:Ырыу эсендә ете быуынға тиклем ҡыҙ алышыу ҡәтғи тыйылған. Ҡан бутау ҡыуылыу һәм Аруаҡтарҙың ҡарғышы менән язаланған. Был күсмә халыҡтың һоҡландырғыс биологик ныҡлығын һәм һаулығын тәьмин иткән;

Туғанлыҡ теләктәшлеге:Ете быуын сигендә һәр милләттәш туранан-тура ҡәрҙәш тип танылған. Уға йорт бирмәү, яҡламау йәки йот ваҡытында ярҙам итмәү бөтә ырыу өсөн оло рисвайлыҡ һаналған.

Башҡорт ырыуының дүрт изге тамғаһы

Р. Ғ. Кузеев үҙенең «Башҡорт халҡының килеп сығышы» (1974 й.) фундаменталь хеҙмәтендә күрһәткәнсә, һәр башҡорт ырыуы шәжәрәлә теркәлгән дүрт ҡаҡшамаҫ изге символға эйә булған:

1.Тамға:Ер-һыуға булған вотчина хоҡуҡтарын билдәләү өсөн Урал ҡаяларына, ағастарына һәм сик таштарына соҡоп яҙылған ырыу гербы;

2.Оран:Аяуһыҙ яу мәлендә рухты күтәреү өсөн саҡырылған тәүбабаның изге исеме;

3.Ҡош:Ырыуҙың ҡанатлы рухын кәүҙәләндергән изге тотем ҡошо (бөркөт, ҡарсыға, аҡҡош, ыласын);

4.Ағас:Йыһан Ағасының ерҙәге сағылышы булған изге ағас (ҡарағас, имән, ҡайын, ҡарағай).

Күршенең изге ағасын ҡырҡыу йәки тамғаһын ялғанлау аҡһаҡалдар судының иң ҡаты язаһына тарттырылған ҙур енәйәт һаналған.

Маңғышлаҡ һәм Һарыарҡа таштары: Ҡаҙаҡ ҡолпыташтары

Орхон һәм Йәнәсәй «Мәңгелек Таштары»ның туранан-тура тарихи дауамы — Көнбайыш һәм Үҙәк ҠаҙағстандыңҠолпытастары (Құлпытас).

Өҫтөрт ҡалҡыулығында, Маңғышлаҡ ярымутрауында һәм Йәм сығанаҡтары үҙәндәрендә (Сисем-ата, Шопан-ата, Ҡараман-ата ҡәберлектәре):

Бейеклеге өс метрға еткән эзбизташ плитәләргә халыҡ оҫталары ғәрәп яҙмаһы менән ҡаҙаҡ телендә батырҙарҙың тулы шәжәрәһен соҡоп яҙған;

Стелаларҙың ҡабырғаларына ырыу тамғалары (аҙайҙарҙың уғы —жебе, табындарҙың сүмесе —шөміш), шулай уҡ батырҙың ҡоралдары: ҡылыс, һөңгө, ҡалҡан, һаҙаҡ һәм менге толпары юғары оҫталыҡ менән төшөрөлгән;

Ҡолпытас даланың асыҡ таш китабы булып торған: юлаусы ҡәберлек янында туҡтап, быуындар тарихын һәм батырҙарҙың батырлығын еңел уҡый алған.

Тарихнамә анализы: «Beŋgü Taş тарихнамәһе»нең асылыуы

Дала эпиграфикаһы донъя фәнендә иң юғары баһа алды:

В. В. Радлов һәм В. Томсен асыштары:

1893 йылда Вильгельм Томсен руниканы уҡығас һәм Василий Васильевич Радлов беренсе тәржемәләрҙе баҫтырғас, Евразия күсмәндәренең камил шәхси яҙмаға, тәрән тарихи аңға һәм юғары ораторлыҡ мәҙәниәтенә эйә булыуы иҫбатланды.

С. Г. Кляшторный концепцияһы:

Сергей Григорьевич Кляшторный ғилемгә «Beŋgü Taş тарихнамәһе» төшөнсәһен индерҙе. Ул боронғо төрки авторҙарының (Билге ҡаған, Күлтегин шаһзат, Тоњуҡуҡ аҡыл эйәһе) меңәр йыллыҡ үлсәмдәр менән фекер йөрөтөүен күрһәтте. Улар таштарҙы ваҡытлы дан өсөн түгел, ә халыҡты тарихи онотоуҙан һәм дәүләт иркен юғалтыуҙан ҡотҡарыу өсөн ҡуйған.

Р. Ғ. Кузеев хеҙмәттәре:

Раил Ғүмәр улы Кузеев йөҙәрләгән башҡорт шәжәрәләрен архив документтары менән сағыштырып, күсмәндәр генеалогияһының математик һәм хронологик яҡтан теүәл булыуын, уларҙың Алтын Урҙа һәм Ҡағанат дәүере реаль ваҡиғаларына барып тоташыуын раҫланы.