ТӘҢРЕ КҮГЕ АҪТЫНДА

Кешенең кәүҙәһе ҡәберҙә тупраҡҡа әйләнер. Ҡалдырған алтындарын батшалар талап бөтөр. Ебәк кейемдәр серер. Быуаттар аша йәшәй торған берҙән-бер хазина ҡаласаҡ — ул кешеләрҙең рәхмәтле хәтерендә һаҡланған изгеМәңге Ат (Meŋgü At)!

Кеше күкрәгендә нимә йәшәй?

Беҙ кешенең ҡайҙа баҫып торғанын аңланыҡ: донъяның үҙәгендә, Зәңгәр Күк менән Ҡоңғор Ер араһында.

Ләкин уны тере иткән көс нимә? Уның үпкәһенә һауа, тамырҙарына ҡан, ә йөрәгенә ҡаһарманлыҡ биргән ҡөҙрәт нимәлә?

Ни өсөн боронғо төркиҙәр тын алыуҙы, батырҙың эске ихтыярын һәм изге Күктән иңгән нурҙы бер ҡасан да бутамаған?

Тыуған мәлдә күкрәктә ҡабынған йәшәү осҡоно һуңғы сәғәттә ҡайҙа оса?

Беҙ кеше йәненең тәрән серҙәренә төшөнәбеҙ:Тын, Сөр һәм Ҡот...

17-СЕ ҺҮҘ. ТЕРЕКЛЕК ҺУЛЫШЫ: КЕШЕНЕ НИМӘ ТЕРЕ ҠЫЛА? (ТЫН, СӨР ҺӘМ ҠОТ ТӘҒЛИМӘТЕ)

«Күкрәктә тын бар саҡта — әҙәм иҫән... Күк Тәңре ҡот бүләк итте... Был ирҙең ҡоростай сөрө һәм ихтыяры бар...» (Мәхмүт әл-Ҡашғари, «Төрки һүҙҙәр һүҙлеге», 1074 йыл)

1. Шәүләһен юғалтҡан яугир

Ҡанлы походтан бер яраһыҙ иҫән ҡайтҡан яугирҙе күҙ алдына килтерегеҙ.

Ул үҙ тирмәһе алдында атынан төшә, эскә үтә, аҡ кейеҙгә ултыра. Күкрәге тыныс күтәрелеп тын ала, тамырҙарында йөрәге тигеҙ һуға, ул ағас туҫтаҡтағы ҡымыҙға ҡулын һуҙа. Ләкин аҡһаҡалдар уға бер генә ҡараш ташлау менән, ҡайғынан күҙҙәрен түбән йәшерә.

Сөнки уның ҡарашы һүнгән. Күҙ ҡараһында йәшәү ялҡыны юҡ. Яурындары төшкән, ә тауышы гүр төпкөлөнән сыҡҡандай тоноҡ яңғырай. Уның кәүҙәһе тере, ләкин уны кеше иткән иң ҡәҙерле нәмә селпәрәмә килгән.

Ҡарт имсе уның түбәһенә ҡулын ҡуя ла, туғандарына ауыр һүҙҙәрҙе әйтә:«Күкрәгендә тыны бар. Әммә уның сөрө һынған, ә күңел ҡото ҡош булып осҡан. Алдыбыҙҙа бары батырҙың буш шәүләһе генә ултыра».

Көнбайыш ғалимына был сәйер тойолор ине: йөрәге типһә, үпкәһе һулаһа — кеше иҫән тигән һүҙ!

Әммә боронғо дала аҡылы бындай ябай ҡараш менән сикләнмәгән. Күсмәндәр яҡшы белгән: кешеләөс төрлө рухи көсйәшәй, һәм уларҙы бутау — үлемгә тиң.

2. Бер кәүҙәлә өс оло көс: Тын, Сөр һәм Ҡот

Дала аҡһаҡалдары өйрәткәнсә был өс башланғысты ентекләп аңлайыҡ:

I. Тын (Tïn) — Кәүҙәнең ябай һулышы

Был — иң ябай биологик тереклек.

Һауа үпкәгә инә һәм кире сыға. Кеше тын ала, дала төлкөһө тын ала, күктәге бөркөт тын ала, яҙғы елдә ҡылған үләне тын ала.

Боронғо төрки яҙмаларында бөтә тере йәндәрҙе бер һүҙ менән:тынлылар (tïnlïγlar), йәғни «тын алыусылар» тип атағандар. Ә кешенең физик ғүмере тамамланғас, ташҡа ошо ҡыҫҡа һүҙҙәрҙе сүкәгәндәр:«Тыны өҙөлдө» (Tïnï üzüldi)— «Һулыш ебе өҙөлдө».

Тын кешегә ваҡытлыса ғына бирелә. Һулыш туҡтанымы — тән һыуына һәм кире Ҡоңғор Ер ҡосағына инә.

II. Сөр (Sür / Сүлде) — Намыҫ һәм ихтыяр бағанаһы

Был — хайуандарҙа булмаған оло рухи көс. Был — кешенең холҡо, дәрәжәһе һәм һынмаҫ эске ҡаһарманлығы.

Мәхмүт әл-Ҡашғари һүҙлегендә ҡоростай ошо ғибәрә һаҡланған:«Ирҙең сөрө бар» (Er süri bar)— «Был ирҙең ныҡлы сөрө бар».

Был нимә тигәнде аңлата? Был — һинең алдыңда ҡурҡаҡ та, ярамһаҡ та түгел, ә тура ҡарашлы, ныҡ баҫҡан, тирә-яҡтағылар ихтирам иткән батыр зат тора тигәнде аңлата.

Сөртөшөнсәһе хәрби байраҡ рухын аңлатҡанСүлде (Сөлдә)һүҙе менән тамырҙаш. Әгәр яугирҙәрҙең сөрө һынһа — йөҙ меңлек ғәскәр ҙә ҡоралын ташлап, йөҙ батыр алдынан ҡурҡып ҡасасаҡ.

Сөрө һынған кеше ҡолға әүерелә. Ул ашай, йоҡлай һәм тын ала ала, әммә уның намыҫы юҡ.

III. Ҡот (Qut) — Күктән иңгән изге бәрәкәт нуры

Был — кешегә иңгән иң серле һәм изге Галәми көс.

Әгәр Тын — ябай һауа, ә Сөр — һинең шәхси ихтыярың булһа,Ҡот — ул Күк Тәңренең оло бүләге.

Был — уңыш, бәхет, ижади көс һәм изге рухи яҡтылыҡ осҡоно. Ҡотто урлап та, алтынға һатып алып та булмай. Ул Күк Тәңренән төшә һәм изге Өмәй Инәнең усында йылытыла. Әгәр өйҙә Ҡот булһа — ғаилә татыу була, усаҡта ялҡын дәртле яна, һау-сәләмәт балалар тыуа, мал-тыуар үрсей.

3. Яҡут «Олонхо»һының сере: өс ҡатлы йән

Себерҙең ҡалын тайғаһында йәшәгән яҡут (саха) халҡы үҙенең бөйөк «Олонхо» дастандарында кеше йәненең ошо өс тамырын бөгөнгәсә һаҡлап алып ҡалған:

1.Буор-ҡот («Тупраҡ йәне»):

Был — балсыҡтан, һөйәктән һәм итәнән торған физик тәнебеҙ. Үлгәндән һуң ул сереп, кире ҡара тупраҡҡа әйләнә.

2.Салғын-ҡот («Һауа йәне»):

Был — тын алыу, хистәр, хәтер һәм уйҙар. Үлем килгәндә ул ирекле елгә ҡушылып тарала.

3.Ийә-ҡот («Әсә бүләк иткән изге йән»):

Был — юғары Тәңренән туранан-тура иңгән үлемһеҙ намыҫ осҡоно, рухи яҡтылыҡ. Нәҡ ошо Ийә-ҡот кешене кеше итә. Уны бысаҡ менән киҫеп тә, утта яндырып та булмай.

Ә ошо өс йәнде бергә берләштереп тотҡан бағана — тап ошоСүр (Сөр)— кешенең ихтыяр каркасы.

Әгәр кеше ҡәрҙәштәренә хыянат итһә, ялған һөйләһә һәм ҡурҡаҡлыҡ күрһәтһә — уның Сөрө һына, Ийә-ҡот кәүҙәне ташлап оса, һәм кеше аҡылһыҙ хайуанға әйләнә.

4. «Ҡотом, ҡайт!»: ҡасҡан осҡондо кире ҡайтарыу

Башҡорт һәм ҡаҙаҡ этнографияһында иң боронғо изге бер йола һаҡланған:Ҡот ҡойоу (Құт құю).

Әгәр сабый йәки өлкән яугир ҡот осҡос ҡурҡыу кисерһә — боҙло буранда ҡатып ҡалыуҙан саҡ ҡотолһа, яуҙа ҡан күреп тетрәнһә йәки яҡындарын юғалтһа — уның эске йәшәү көсө ҡаҡшаған. Кеше көлөүҙән туҡтаған, ябыҡҡан, күҙ алдында һүнгән. Дала халҡы:«Ҡото осто, ҡото ҡасты»тигән.

Шул саҡ тәжрибәле оло инәйҙе саҡырғандар.

Ул сырхауҙы аҡ кейеҙгә ултыртып, башы өҫтөнә саф шишмә һыуы һалынған табаҡ тотҡан да, унда иретелгән ҡурғашты ҡойған. Ҡурғаш шишмә һыуында сәсрәп, ҡурҡыуҙы йоҡҡандай төрлө сәйер һындар яһап ҡатҡан.

Оло инәй кешенең башынан һыйпап, изге әсә наҙы менән боронғо саҡырыуҙы йырлаған:

«Ҡотом, ҡайт! Ҡотом, ҡайт! Үҙ ояңа ҡун, йөрәгеңә ин!».

Һәм кеше оҙайлы ҡара баҫыуҙан уянғандай аңына килгән. Ҡулдарға йылылыҡ ҡайтҡан, йөҙөнә ҡан йүгергән, күҙҙәре ҡабаттан яҡтылыҡты күрә башлаған.

Хаҡлыҡ менән яуланған бәхет

Кеше ошо өс таяныста тора: күкрәктә һулыш бар саҡта (Тын), намыҫ һынмаған саҡта (Сөр), һинең йәнең тере.

Ләкин ни өсөн Күктән иңгәнҠотҡайһы бер кешеләрҙә ҡартайғансы балҡый, ә икенселәрҙән ҡош булып осоп китә — хандарҙы дәүләтһеҙ, байҙарҙы хәйерсе ҡалдыра?

Ни өсөн Ҡот — ябай осраҡлы уңыш түгел, ә намыҫ өсөн бирелгән иң ҡәтғи имтихан?

Беҙ Даланың иң тәрән серҙәренең береһенә яҡынлашабыҙ:Ҡот бәрәкәте — ни өсөн Күк уны тик яуап тота белгәндәргә генә бирә...

18-СЕ ҺҮҘ. ҠОТ — ТӘҠДИРҘЕҢ КҮКТӘГЕ ОСҠОНО: БӘРӘКӘТ ҺӘМ ТЕРЕКЛЕК ҠЕҮӘТЕ

«Тәңре ялҡаған өсөн, үҙемдең ҡотом булған өсөн ҡаған булып тәхеткә ултырҙым... Түрә менән ил ныҡлы, ҡото уның көн һайын артыр...» (Билге ҡаған ташы, 735 йыл; Йософ Баласағуни, «Ҡотаҙғу белек», 1069 йыл)

1. Хандың ҡолауы: Алтын сатырҙан ҡот ҡасҡанда

744 йылдың ҡышы. Ҡар баҫҡан ҡырыҫ далала һалҡын ел янған ебәк сепрәктәрҙе осора. Икенсе Төрки ҡағанлығының алтын тәхете буш тороп ҡалған.

Кискә ҡәҙәр генә оло хаким тиҫтәләгән төмәндәр менән идара итә ине, ә ят бөйөк державаларҙың илселәре уның сатыры алдында йөҙтүбән ятып баш эйә ине. Уның барыһы ла бар ине: көмөш тулы хазина баҙҙары, һайлап алынған саптар йылҡы өйөрҙәре, меңәрләгән тоғро нөгәрҙәр. Ләкин барыһы ла бер мәлдә селпәрәмә килде. Яугирҙәрҙең уҡтары тетиваға буйһонмаҫ булды, мал-тыуар аяуһыҙ йотта ҡырылды, ә туғандаш ырыуҙар хакимдан күҙҙәрен яуыз нәфрәт менән борҙо.

Нимә булды? Хаким мәңгелек Түрә Ҡанунын боҙҙо — үҙенең ҡомһоҙ теләктәре хаҡына ғәйепһеҙ туғандарының ҡанын ҡойҙо. Һәм шаһиттарҙың шыбырлап һөйләүенсә, тап ошо төндә сатырҙың төтөн сыға торған төньяғынан ҡап-ҡара күккә көмөш нур урғылып осоп китте.

Күк унан үҙенеңҠотон (Qut)тартып алды.

Күктән бирелгән был изге осҡон булмаһа, теләһә ниндәй батша ябай хәйерсегә әүерелә, ә иң ҡөҙрәтле ғәскәр ҙә бер ус дошман алдында ҡурҡып ҡаса. Ҡотто тонналарса алтынға һатып алып та, ҡорос ҡылыс көсө менән тартып алып та, затлы ҡан хоҡуғы менән мираҫ итеп ҡалдырып та булмай.

Бөйөк дала дәүләттәрен тотоп торған ошо ҡөҙрәтле күк бәрәкәте нимә ул? Ни өсөн Йософ Баласағуни үҙенең үлемһеҙ китабын тап ошо Ҡотто һаҡлау фәне тип атаны?

2. Традицияның төп үҙәге: Ҡот төшөнсәһенең асылы

Төрки халыҡтарының дини-фәлсәфәүи, әхләҡи һәм йәмғиәт мираҫындаҠот (Qut)төшөнсәһе үҙәк урынды биләй.

Бер үк ваҡытта ғаләми тәртиптең нигеҙе, кеше күңеленең яҡтылығы һәм дала халыҡ хоҡуғының бағанаһы булғанҠоттүбәндәгеләрҙе аңлата:

Бейек Мәңге Тәңренән иңгән изге фатиха һәм бәрәкәт;

Тереклектең йөрәктә типкән йәнле көс-ҡеүәте;

Ысын изге бәхет, уңыш һәм ижади дәрт;

Ғәҙел дәүләт идараһының күктән танылған хоҡуғы;

Йорттоң именлеге, балаларҙың һаулығы һәм усаҡтың муллығы.

Тарих фәнендә Ҡот төшөнсәһен йыш ҡына ике яңылыш тар ҡалыпҡа һалырға маташтылар:

1.Тар нәҫел хоҡуғы тип күреү:Ҡотто бары тик батша затының (Ашина йәки Сыңғыҙ нәҫеленең) тәхеткә ултырыу харизмаһы тип кенә аңлатып, ябай көтөүсенең, тырыш әсәнең һәм тирмә усағының ҡотон иғтибарҙан ситтә ҡалдырыу;

2.Ябай тылсымға ҡайтарыу:Ҡотто әхләҡһеҙ «тылсымлы флюид» кеүек күреп, уның Түрә Ҡанунына һәм намыҫ сафлығына туранан-тура бәйле икәнен онотоу.

Сығанаҡтар раҫлай:Ҡот — ул намыҫҡа һәм ғәҙеллеккә сиктән тыш һиҙгер изге бәрәкәт. Ул бер кемгә лә мәңгелек шәхси милек итеп бирелмәй. Ҡот хаҡлыҡ хакимлыҡ иткән ергә төшә, ә тәкәбберлеккә, ялғанға һәм аяуһыҙлыҡҡа бирелгән кешенән шунда уҡ осто-китте осоп китә.

3. Ҡағанлыҡ таштарындағы яҙмалар: Күк мандаты һәм Инәлек ҡурсауы

Орхон ташъяҙмаларында Ҡот ике айырылғыһыҙ яҡта асыла:

Дәүләттең хәрби һәм сәйәси күк мандаты

Билге ҡаған яҙмаһының 9-сы юлында хаким үҙенең тәхеткә ултырыуын тап ошо изгелек менән бәйләй:

«Teŋri tegrä teŋridä bolmïş türk bilge qaγan bu ödkä olurtum... Teŋri yarlïqaduq üçün, özüm qutïm bar üçün qaγan olurtum...»

(«Күктәй, Күктә яралған төрөк Билге ҡағаны был заманда тәхеткә ултырҙым... Тәңре ялҡаған (бойорған) өсөн, үҙемдең ҡотом булған өсөн ҡаған булып ултырҙым»)*.

Төрки дәүләтенең легитимлыҡ формулаһы бына ошондай:

1.Teŋri yarlïqadï— Тәңре ихтыяр итте (фатиха бирҙе);

2.Qut berti— Тәңре ҡот бүләк итте (юғары мандат);

3.Küç berti— Тәңре ғәскәри көс-ҡеүәт бирҙе.

Әгәр хаким хаҡлыҡтан тайпылһа, Тәңре ҡотон кире ала (qutsuz bolmaq— ҡотһоҙ ҡалыу), ғәскәр еңелә, ә халыҡ яуыз батшаны тәхеттән төшөрә.

Инәлек Ҡото: Өмәй Инәнең ҡурсауы

Күлтиген ташының 31-се юлында был төшөнсәнең иң саф эске асылы күренә:

«Umay teg ögüm qatun qutïŋa inim Köl Tégin er at boldï...»

(«Өмәй кеүек ғәзиз Инәм-ҡатындың ҡото арҡаһында ҡустым Күлтиген яугир исемен яуланы...»)*.

Бында Ҡот — ҡанлы яу көсө түгел, ә бишекте ҡурсалаусы Өмәй Инәнең изге наҙы, әсәнең сабыйға биргән бәрәкәтле һулышы. Әсә ҡотон тойоп үҫмәгән бала ҡырыҫ далала сыныҡҡан батыр була алмай.

4. Йософ Баласағуниҙың «Ҡотаҙғу белек» дастанындағы Ҡот фәлсәфәһе (1069 йыл)

Ҡот төшөнсәһенең иң юғары фәлсәфәүи түбәһе —Йософ Баласағуниҙың «Ҡотаҙғу белек» («Ҡот бирә торған белем»)дастаны.

Дастандың икенсе бүлегендәге төп образ — вәзирАйтолды («Тулған Ай»), ул нәҡ ошо Ҡоттоң тере шиғри образы булып тора.

Көнтүғҙе ҡаған менән әңгәмәләшкәндә Айтолды Ҡоттоң ғәжәп холҡон аса:

1.Тура тормаусанлыҡ һәм етеҙлек:

Ҡот — тайғаҡ битләүҙә тәгәрәп барған көмөш шар кеүек йәки ҡырағай ҡош кеүек. Ул бер кемдең дә мәңгелек милкенә әйләнмәй. Көтмәгәндә килә һәм шулай уҡ етеҙ осоп китә;

2.Аҡылһыҙға төшкән Ҡоттоң ағыуы:

Әгәр Ҡот наҙан, ҡомһоҙ һәм ҡанһыҙ кешегә төшһә — уны аҡылдан яҙҙыра. Намыҫһыҙ байлыҡ һәм влас кешене һәләк итеүсе ағыуға әйләнә;

3.Түрәнең Ҡоттан өҫтөнлөгө:

Бары тик тоғролоҡ һәм ғәҙеллек (Көнилек) хөкөм һөргән ерҙә генә Ҡот тамырлана һәм дәүләттең мәңгелек именлегенә әүерелә.

Баласағуни ошо ҡоростай юлдарҙы яҙа (673-сө бәйет):

«Ҡото килһә әҙәмгә белеме артыр,

Белем менән бар теләктәренә етер...»

Ҡот кешегә байлыҡ өсөн түгел, ә аҡыл һәм яуаплылыҡ өсөн бирелә.

5. Халыҡ йолаларындағы Ҡот: ҡот ҡойоу һәм усаҡ ҡото

Дала халҡының көндәлек тормошонда Ҡот — һәр ғаиләнең тере йөрәге булған:

«Ҡотло йорт»:ишеге асыҡ, ҡунаҡсыл, өлкәндәрҙе хөрмәт иткән, сабыйҙар көлгән тирмәгә ҡарата әйтелгән;

«Ҡото осто»:ҡаты ҡурҡыу кисергән кешенең күңеленән ҡот ояһы ҡаҡшағас, башына ҡурғаш ҡойоп, йәнен тынысландырғандар;

«Ҡот ҡайтарыу»:һатылған малдың йүгәнен йәки бауын өйҙә ҡалдырыу ғәҙәте булған: мал менән бергә йорттоң ҡото сығып китмәһен тип шулай иткәндәр.

Ҡот күҙгә күренмәҫ осҡон һаналған. Уны сүп-сар менән бысратырға, ғаиләләге ғауға менән ҡыуып ебәрергә ярамаған.

6. Бөгөнгө заманға фәһем: ҡомһоҙлоҡҡа ҡаршы яуап

XXI быуатта, кешелек ҡомһоҙлоҡ, эгоизм һәм шәхси байығыу шашыныуында быуылып ятҡанда, боронғо Ҡот төшөнсәһе шифалы дарыу кеүек яңғырай.

Бөгөнгө кеше уңышын үҙенең хәйләһенә генә ҡайтарып ҡалдыра, көсһөҙҙәрҙе түбәнһетә. Төрки аҡылы был тәкәбберлекте тамырынан өҙә: һинең һәләтең, вазифаң һәм табышың — һинең шәхси милкең түгел, ә халыҡҡа хеҙмәт итеү өсөн Күктән бирелгәнизге аманат. Был яуаплылыҡты онотоу — үҙеңде үҙең ҡотһоҙлоҡҡа дусар итеү менән бер.

Традицияның төп законы:ҡояштай бүлешеү. Һин донъяға ни тиклем күберәк яҡшылыҡ өләшәһең — асҡа икмәк бирәһең, етемгә ярҙам итәһең, өйөңдә татыулыҡ урынлаштыраһың — Күктең бәрәкәте йортоңа шул тиклем мул инәсәк. Ҡотто һаҡлау — өйҙө насар уйҙарҙан таҙартыу, ата-әсәңә ихлас рәхмәтле булыу һәм намыҫыңды таҙа тотоу тигәнде аңлата.

Упҡын өҫтөндәге күпер: Мәңгелек сәғәттәре

Кеше ғүмер буйы үҙ Ҡотон күҙ ҡараһылай һаҡлаһа ла, уның өҫтөндә аяу белмәҫ бөйөк ғаләми көс баҫып тора.

Ваҡыт.

Дала батырына нисә тапҡыр ҡояш ҡалҡыуын күрергә яҙылған? Уның ҡулдарындағы тетива ҡасан өҙөлөр ҙә, саптар аты ҡайһы тоҙлоҡта мәңгегә туҡтар?

Орхон менән Йәнәсәй ташъяҙмаларында донъя шиғриәтендә тиңе булмаған өҙгөс ауаз яңғырай:«Ваҡытты Тәңре бүлә, ә әҙәм балалары үлем өсөн яралған... Мин үҙемдең заманыма туйманым!».

Боронғо төрки өсөн ваҡыт —«Өд» (Öd)— стеналағы ябай сәғәт уғы булмаған. Был ғүмер миҙгелдәрен һәм йөрәк тибешен үлсәп биреүсе Күктең Үҙе булған!

Кеше күңелендәге мәңгелек теләге менән ҡотолғоһоҙ үлем хәҡиҡәтен нисек яраштырырға?

Был хаҡта —19-сы Һүҙҙә: Заманды Тәңре бүлә...

19-СЫ ҺҮҘ. ЗАМАНДЫ ТӘҢРЕ БҮЛӘ: ТӘҠДИР ҺӘМ МӘҢГЕЛЕК СӘҒӘТТӘРЕ

«Öd Teŋri yasar, kişi oγlï qop ölgeli törümiş...» («Заманды Тәңре төҙөй һәм бүлә; ә әҙәм балалары бөтәһе лә үлем өсөн донъяға яралған...») (Билге ҡаған һәйкәле, ҙур яҙма, 10-сы юл, 735 йыл)

1. Нисәнәнән тайпылмаҫ уҡ: Кире алып булмаҫ хөкөм

734 йылдың көҙө. Сатырҙа Бөйөк Билге ҡаған аяуһыҙ үлем һыҙланыуҙары кисерә. Хыянатсы Буйруҡ-чор ашатҡан ағыу эске ағзаларҙы өтөп ала.

Тирә-яҡта имселәр ҡаушап өйөрөлә, һаҡсылар шикле һәр кемдең башын сабырға әҙерләнеп ҡылыс һабын ҡыҫа. Ләкин ҡаған үҙенең хәлһеҙләнгән ҡулын өҫкә күтәреп, уларҙы туҡтата. Хакимдың ҡарашы тирмәнең төтөн сыға торған урынына — Ханғай тауҙары өҫтөндә өйөрөлгән тәүге ҡар бөртөктәренә төбәлгән.

Уның һуңғы һүҙҙәрендә үлтереүселәргә ҡарата нәфрәт тә, һуҡыр ҡурҡыу ҙа, шәфҡәт һорап ялбарыу ҙа юҡ. Ул ташсы оҫталарҙы саҡыртырға ҡуша һәм киләсәк быуындар өсөн мәңгелек аманатын яҙҙыра:«Ваҡытты Мәңге Тәңре Үҙе бүлә. Ә әҙәм балалары бөтәһе лә үлем өсөн яралған».

Күп кенә боронғо мәҙәниәттәрҙә үлем яуыз яҙмыш ҡәһәре йәки хаостың мыҫҡыллауы тип ҡабул ителгән. Ә дала күсмәне өсөн үлем — ғаләми тәртип, юғары Күк тарафынан үлсәп бирелгән изгеӨд (Öd)ваҡытының тамамланыуы һаналған.

Дала яугире яҙмыштан таш монастырҙарға ҡасмаған, бушҡа тағы бер көн һорап ялбармаған. Ул үҙ үлеменә ҡаршы башын юғары күтәреп баҫҡан — сөнки үлемде еңеүҙең берҙән-бер юлы бар: бирелгән мөҙҙәтеңде намыҫың һәм исемең быуаттар аша сыңларлыҡ итеп йәшәп үтеү!

2. Ваҡытты даласа тойолошо: Мәңгелек менән көн ҡыҫҡалығы араһында

Төрки рухи донъяһында ваҡыт һәм тәҡдир мәсьәләһе — иң батыр һәм тәрән фәлсәфәүи төйөндәрҙең береһе.

Билге ҡаған ташына соҡоп яҙылған ҡоростай оло формула күсмәндәрҙең ваҡыт асылын билдәләй: Күк заман менән идара итә, ә үлемле әҙәм был ҡояшлы донъяға ҡәтғи бирелгән мөҙҙәткә генә килә.

XIX быуаттың көнбайыш ғалимдары күсмә халыҡтарҙы «һуҡыр яҙмышҡа буйһоноусы пассив фаталистар» тип яңылыш яҙҙы. Имеш, тәҡдиргә ышаныу дала кешеһенең ихтыярын быуған.

Ләкин сығанаҡтар — Орхон менән Йәнәсәй таштарынан алып сәсәндәр ҡобайырҙарына һәм Ҡорҡот ата дастандарына тиклем — бының киреһен иҫбатлай.

Төрки тәҡдир төшөнсәһе бер ҡасан да өмөтһөҙлөккә килтермәгән. Киреһенсә, улҡоростай ҡаһарманлыҡтытәрбиәләгән. Үлем сәғәтен Күктең тыумыштан билдәләгәнен белеү яугирҙе дошман ҡылыстары алдында ҡалтырауҙан азат иткән, бирелгән ваҡытты иң юғары дәрәжә һәм намыҫ менән үтергә дәртләндергән!

3. Билге ҡаған яҙмаһы: «Өд Тәңре яһар» сере

Билге ҡаған һәйкәленең 10-сы юлындағы һүҙҙәр төрки аҡылының төп серҙәрен аса:

«Өд» төшөнсәһе: Тереклек Ваҡыты

Боронғо төрки телендәгеӨд (Öd)тамыры ябай механик сәғәт уғы түгел. Был:

Срок, миҙгел, дәүер;

Емештең бешеү ваҡыты, үләндәр сәскә атҡан осор, күсенеү мәле;

Әҙәм балаһына Күктән бүлеп бирелгән биологик ғүмер мөҙҙәте.

Ваҡыт бушлыҡта осоп барған үле уҡ түгел, ә Галәмдең тере циклик һулышы итеп тойолған.

«Яһа-» ҡылымы: Ғаләми тәртипте урынлаштырыу

Яһа- (yasa-)ҡылымы: «тәртипкә килтереү, ҡанун буйынса тейешле өлөштө бүлеп биреү, камил форма яһау» тигәнде аңлата.

«Өд Тәңре яһар»— Күк ваҡытты ситтән генә күҙәтмәй,Күк Үҙе ғүмер сәғәттәрен бүлеп бирә. Һәр кемдең ерҙәге юлына сикте Күк Тәңре һала.

Кешенең үлемле булыуы«түрүмеш» (törümiş)һүҙе менән белдерелә — ул Түрә тамырынан яралған. Кеше ҡайһылыр гонаһ өсөн язаланмай: үлем — Галәм яратылғанда уҡ һалынған изге тәбиғи ҡанун. Был хәҡиҡәт менән килешеү — рухи камиллыҡтың билдәһе һаналған.

4. Йәнәсәй таштарындағы өҙгөс ауаз: «Заманыма туйманым»

Йәнәсәй буйында һәм Тыва үҙәндәрендә табылған йөҙәрләгән ҡәбер таштарында кеше күңеленең иң саф һағышы һаҡланған.

Һәр яҙмала тиерлек донъя менән хушлашыуҙың ошо өҙгөс юлдары ҡабатлана:

«Көнгә, Айға, илемә туйманым... Заманыма туйманым... Айырылдым...»

(«Künke, ayqa, ilime toymadïm... Ödke toymadïm... Adrïldïm...»)*.

Бында тамуҡ ғазаптарынан ҡалтырау юҡ. Бында — ерҙәге яҡты йәшәүгә сикһеҙ, саф мөхәббәт ята! Батыр ғүмеренең бик тиҙ үтеүенә, улдарынан, елғыр аттарынан һәм киң йәйләүенән айырылыуына үкенә. Ләкин ул яҙмышҡа рәнйемәй, Күктөң оло Түрәһенә баш эйеп, ирекле ҡош булып оса.

5. Мәхмүт әл-Ҡашғари яҙмалары: «Өд үтәр — әҙәм тоймаҫ»

«Диуану лөғәт әт-төрк» китабында заман ағышы хаҡындағы боронғо мәҡәлдәр теркәлгән:

1.Мәңгелек тураһында (I том, 84-се бит):

«Өд үтәр — әҙәм тоймаҫ, кеше улы мәңге ҡалмаҫ...»

(«Ваҡыт үтә — кеше һиҙмәй ҙә ҡала, әҙәм балаһы ерҙә мәңгегә ҡалмай...»).

2.«Өдләк» төшөнсәһе (Заман ҡуласаһы):

Ҡашғари боронғо шиғырҙарҙы килтерә: унда Заман осоп барған ҡорос уҡтар менән йәнләндерелә. Көндәр уҡтарын тотоп ҡалып булмай. Заман кешенең йәшлеген һәм көсөн үткәреп, ер байлығының фанилығын иҫкә төшөрә.

6. Ҡорҡот олатай аҡылы: «Келемле-китемле донъя»

Уғыҙ дастаны «Ҡорҡот ата китабы»нда аҡыл эйәһе һәр бүлекте ошо үлемһеҙ юлдар менән башлай:

«Келемле-китемле донъя, һуңғы осо үлемле донъя!

Әҙәл (тәүҙән) яҙылғанды боҙоп булмай, әжәл еткәндә ҡотолоп булмай!..»

Ҡорҡот ата батырҙарҙы хәүефтән ҡасмаҫҡа өйрәтә. Әгәр яуҙа ятырға яҙылған икән — таш ҡәлғәләр ҙә ҡотҡара алмай; әгәр әжәлең етмәгән икән — дошмандың меңәрләгән уғы ла теймәй үтеп китер. Был хәҡиҡәт батырҙы ҡурҡыуҙан азат иткән.

7. Бөгөнгө быуынға һабаҡ: тәҡдир алдындағы ҡаһарманлыҡ

XXI быуатта кешелек һәр нәмәне үҙ контроле аҫтына алырға тырышып, көндәлек даими борсолоуҙарҙа өҙгөләнә.

Кеше һәр нәмәне иҫәпләп, киләсәктән ҡурҡып йәшәй. Дала аҡылы быға ҡаршы йән тыныслығы бүләк итә: Галәм һуҡыр хаосҡа ташланмаған. Күктөң оло ҡанунын таныу кешегә эске ныҡлыҡ бирә: аҡыллы кеше булдыра алмаған нәмәләрҙән ҡурҡып көсөн бөтөрмәй, ә үҙенең ҡулында булған төп бурысты — ошо урында намыҫлы хеҙмәт итеүҙе намыҫ менән үтәй.

Икенсе мөһим һабаҡ — мәңгелек яһалма йәшлек культын еңеү. Бөгөнгө цивилизация ҡартайыуҙы һәм үлемде йәшерергә маташа. Ә күсмән традицияһы ғүмерҙең һәр миҙгелен: дәртле йәшлекте лә, оло аталыҡ мәлен дә, аҡыллы сал ҡартлыҡты ла мәғрүр кисерергә өйрәтә. Үлемдән ҡурҡмаған кеше — бер ниндәй ер ҡурҡытыуы ла һындыра алмаҫлыҡ рухи иреклеккә эйә була!

Алтын ҡояш нуры аҫтындағы шатлыҡ

Әгәр ғүмер шундай ҡыҫҡа һәм ваҡыт үлсәүле икән — донъя тик һағыштан ғына торамы?

Һис тә юҡ!

Тап ғүмерҙең ҡыҫҡалығы Ҡояш аҫтындағы һәр яҡты көндө баһалап бөтөргөһөҙ оло ҡиммәткә әйләндергән! Боронғо төрки мәмерйәләргә бикләнмәгән һәм тәнен яфаламаған.

Ул был ерҙе бар йөрәге менән ҡайнар яратҡан: ҡояшта йылынған әрем еҫен, өйөрҙәрҙең сабыуын, йәш ҡыҙҙарҙың көлөүен, көмөш сәсүргеләр сыңын һәм күбекле яҙғы ҡымыҙ тәмен күңеленә һеңдергән. Былар барыһы ла оло бер төшөнсәгә —«Ҡояш аҫтындағы тормош» (Kün altïnta)төшөнсәһенә берләшкән.

Ни өсөн күсмәндәр ҡалҡып килгән Ҡояшҡа баш эйгән? Төркиҙәрҙең һәр һулыштан йәм табыу шатлығы нимәлә?

Был хаҡта —20-се Һүҙҙә: Ҡыҫҡа көндөң оло шатлығы...

5-се һүҙ. Ҡыҫҡа көндөң шатлығы

«Altï otuz yaşïma... Elime, bodunïma toymadïm! Kök teŋridä künke, ayqa adrïldïm!... Qadashïm-a, oyma-a, bökmädim!...» («Егерме алты йәшемдә... Илемә, халҡыма туйманым! Күк Тәңрелә ҡояшҡа, айға айырылдым!... Ҡәрҙәштәрем, һөйөклө ҡәүемем — һеҙгә бөкмәнем (ҡаныҡманым)!...») (Үйөк-Тарлаҡ йылғаһы буйындағы Йәнәсәй руник эпитафияһы, Е 1 ҡомартҡыһы, VIII–IX бб.)

Таштағы ялбарыу: Ҡояш аҫтындағы егерме алты йыл

Себерҙең ҡырағай Йәнәсәй ярындағы мүк баҫҡан һоро ҡаяға яҡын килегеҙ. Мең йылдан ашыу элек уйып яҙылған ҡырыҫ руник тамғаларға бармаҡтарығыҙ менән ҡағылығыҙ.

Бында хакимлыҡ итеүҙең ҡоро йыл иҫәптәре лә, алтын хазиналар менән маҡтаныу ҙа юҡ. Гранит таш аша беҙгә йәшәүгә булған ярһыу һөйөү менән һуғарылған кеше ауазы ишетелә:«Ни бары егерме алты ғына йәшемдә инем... Илемә, халҡыма һис туйманым! Зәңгәр Күктәге Ҡояш менән Айҙан мәңгегә айырылдым!».

Был исемһеҙ төрки батыры алышта йә һунарҙа йәшләй һәләк булған. Әммә фани донъянан киткәндә ул яҙмышына ҡарғыш яуҙырмаған, «гөнаһлы тән» ҡәберлегенән ҡасыу тураһында хыялланмаған. Ул бер генә нәмәгә үкенгән: иртәнге ҡояш нурҙарының йылға өҫтөндәге томанды нисек ярып үтеүен, ҡылғанлы далала йәшел үләндең нисек ҡалҡыуын һәм тирмә тупһаһында йәш кәләшенең нисек ихлас көлөүен бүтән бер ҡасан да күрә алмаясағына сыҙай алмаған.

Европа һәм Азияның урта быуат аскеттары фани донъяны тамуҡ язаһы тип иғлан итеп, үҙҙәрен ҡараңғы хөжрәләргә тереләй бикләгән бер мәлдә, дала кешеһеҠояш аҫтындағы донъяны (Kün altïnta)Тәңренең иң бөйөк мөғжизәһе тип данлаған.

Боронғо күсмә халыҡ ни өсөн дини төшөнкөлөктө белмәгән? Һәр бер яҙғы ел һулышы изге бүләк һаналған төрөк донъяһының был бөйөк йәшәү шатлығы сере нимәлә?

Ер яҡтыһына бағышланған дала гимны: дини төшөнкөлөктө еңеү

Донъяның бик күп дини-фәлсәфәүи тәғлимәттәрендә матди ер донъяһына ҡараш йыш ҡына фажиғәле инҡар итеү төҫөн алған. Манихейлыҡта, гностицизмда һәм бер нисә ҡырыҫ аскетик ағымда ерҙәге йәшәү «рух төрмәһе», тән ғазабы аша мөмкин тиклем тиҙерәк ҡотолорға тейешле «яуызлыҡ төйәге» тип баһаланған.