Полная версия
ТӘҢРЕ КҮГЕ АҪТЫНДА
Юнир Саф
ТӘҢРЕ КҮГЕ АҪТЫНДА
ЮНИР САФ
ТӘҢРЕ КҮГЕ АҪТЫНДА
Төрки традицияһында донъя, кеше һәм рухи юл
Йәш сикләүе: 12+
Нәшер итеүсе: Studio AI43, Өфө ҡ., 2026 й.
* * *
АННОТАЦИЯ
Мәңгелек Күк — Тәңрегә табыныуҙың боронғо традицияһын фәлсәфәүи һәм мәҙәни яҡтан тәрән аңлауға бағышланған фундаменталь хеҙмәт. Китапта Бөйөк Дала халыҡтарының донъяға ҡарашы, изге Түрә ҡануны, тәбиғәт менән бәрәкәтле гармония һәм ҡаҡшамаҫ намыҫ ҡануны ябай һәм аңлайышлы телдә бәйән ителә. Хеҙмәт рухи таяныс һәм эске бөтөнлөк эҙләгән киң уҡыусылар даирәһенә төбәлгән.
* * *
УДК 2-1:1(091)
ББК 86.3 + 87.3
С21
Саф, Юнир.Тәңре Күге аҫтында: Төрки традицияһында донъя, кеше һәм рухи юл / Юнир Саф. — Өфө : Studio AI43, 2026. — Текст : башҡортса баҫма.
Мәңгелек Күк — Тәңрегә табыныуҙың боронғо традицияһын фәлсәфәүи һәм мәҙәни яҡтан тәрән аңлауға бағышланған фундаменталь хеҙмәт. Китапта Бөйөк Дала халыҡтарының донъяға ҡарашы, изге Түрә ҡануны, тәбиғәт менән бәрәкәтле гармония һәм ҡаҡшамаҫ намыҫ ҡануны ябай һәм аңлайышлы телдә бәйән ителә. Хеҙмәт рухи таяныс һәм эске бөтөнлөк эҙләгән киң уҡыусылар даирәһенә төбәлгән.
ISBN 978-5-00000-000-0 [нәшер иткәндә бирелә]
© Саф Ю., 2026
© Бизәү. Studio AI43, 2026
* * *
Китап тураһында: Уҡыусыға һүҙ һәм рухи йүнәлеш
Был китап — йәшәйеш тәжрибәһенә, йәшенә һәм тормош юлына ҡарамаҫтан, һәр кеше өсөн ышаныслы һәм тоғро юлдаш булыу маҡсаты менән яҙылды. Уның асыҡ, ябай һәм ихлас теле яңы башлаусылар өсөн аңлайышлы, ҡатмарлы схоластик терминдар менән ауырайтылмаған. Шул уҡ ваҡытта тәрән фәлсәфәүи мәғәнәһе Күк көмбәҙенә тәүге тапҡыр ҡараш ташлаусыға ла, күптән инде ныҡлы рухи таяныс эҙләүсегә лә берҙәй яҡын. Бында һәр кем кеше йөрәген мәңге борсоған һорауҙарға яуап табасаҡ: был сикһеҙ йыһанда мин кем? Икеләнеү һәм ауыр һынау көндәрендә нимәгә таянырға? Үҙ ер юлыңды намыҫ менән, тәбиғәт һәм үҙ асылың менән гармонияла нисек үтергә?
Меңәр йылдар буйы Бөйөк Дала халыҡтары кеше рухын дүрт һалҡын диуар эсенә бикләгән таш ғибәҙәтханалар һалмаған. Уларҙың ғибәҙәтханаһы — бөтә күренгән донъя үҙе булған: ҡояш нурҙарына сумған һәм йондоҙҙар менән балҡыған асыҡ күк көмбәҙе, ҡылғанлы һәм шифалы үләндәр үҫкән тере дала, саф шишмәләр һәм ғаилә усағының мәңгелек ялҡыны. Ошо бөйөк асыҡ киңлектә ҡатып ҡалған догмалар түгел, ә бөтөн, ҡаһарман һәм ғәжәйеп заманса донъяға ҡараш — бар тереклекте ҡосағына алған Тәңрегә, Изге Күккә ышаныс нығынған.
Орхон һәм Енисейҙең боронғо рун стелаларынан, Алтай ҡаяларындағы һүрәттәрҙән, сәсәндәр теленән һәм быуаттар аша килгән йолаларҙан намыҫлы тормоштоң саф образы асыла. Традиция өйрәтә: кеше йыһанда осраҡлы ла, яңғыҙ ҙа түгел. Ул туҙан бөртөгө лә түгел, тәбиғәтте талаусы ҡара көс тә түгел. Кеше Йыһанда Күк менән Ер уртаһында — тигеҙлекте, хәҡиҡәтте һәм изге балансты һаҡлаусы итеп яратылған.
Тәңре ҡануны буйынса ысын рухи иреклек — баш-баштаҡлыҡта түгел, ә үҙ бурысыңды ихлас күңелдән таныуҙа:
1. Күк (Тәңре) алдындағы бурыс —хәҡиҡәт менән йәшәү, намыҫты саф тотоу, ялғандан йыраҡ булыу һәм һәр аҙымыңды Күктең күреп тороуын онотмау;
2. Ер һәм Һыу (Йер-Суб) алдындағы бурыс —тере тәбиғәтте изге күреп һаҡлау, унан артыҡты алмау, шишмәләрҙе таҙартыу, ағастар ултыртыу һәм комһыҙлыҡ менән йыһан балансын боҙмау;
3. Ырыу һәм ата-бабалар (Аруаҡ) алдындағы бурыс —аталар хәтерен изге тотоу, өлкәндәрҙе хөрмәтләү, әсә ҡәҙерен белеү һәм ғаилә усағының таҙалығын һаҡлау;
4. Киләсәк алдындағы бурыс —балаларҙы намыҫлы һәм дәрәжәле итеп тәрбиәләү, уларға тап төшмәгән Саф Исем (Эдгу ат) һәм сәскә атҡан йәнле ер ҡалдырыу.
Был хеҙмәттең туғыҙ өлөшө һине яҡты һәм асыҡ юлдан алып барасаҡ: мәңгелек таштағы яҙмаларҙан башлап, йыһан ҡоролошо, йән серҙәре һәм дала намыҫ ҡанундары аша — асыҡ Күк аҫтындағы үҙ рухи юлыңды аңлауға тиклем.
Традицияның төп төшөнсәләре ҡыҫҡаса һүҙлеге
Китапты уҡыу һәр кем өсөн еңел, яҡты һәм аңлайышлы булһын өсөн төп изге төшөнсәләрҙе иҫкә төшөрәбеҙ:
• Тәңре (Kök Teŋri / Көк Тәңре) —Мәңгелек Күк, юғары Барлыҡҡа Килтереүсе, Йыһан Аҡылы, тереклек биреүсе Яҡтылыҡ һәм йәшәйештең ҡаҡшамаҫ ғәҙеллек Ҡануны.
• Ҡот (Qut / Кут) —изге күктән иңгән бәрәкәт, йәшәү көсө һәм кешегә изге эштәр башҡарыу өсөн Күк тарафынан бирелгән рухи ҡеүәт.
• Түрә (Törü / Төрө) —Йыһан Тәртибе һәм ҡаҡшамаҫ әхлаҡ ҡануны. Уға тәбиғәт тә, хандар ҙа, ябай ҡара халыҡ та тигеҙ буйһона.
• Йер-Суб (Ïduq Yêr-Sub / Ыйыҡ Ер-Һыу) —Изге Ер-Һыу, тәбиғәттең тере һәм оло ихтирам талап иткән йәне, кешене туйындырыусы изге ана ҡосағы.
• Үмәй (Umay-Ana / Үмәй инә) —йәшәйештең яҡтылыҡ сәсеүсе инәлек башланғысы, сабыйҙарҙы, бишектәрҙе, әсәләрҙе һәм бәрәкәтте һаҡлаусы шәфҡәтле көс.
• Аруаҡ (Aruaq / Әрүәх) —баҡыйлыҡҡа күскән ата-бабаларҙың рухтары, нәҫел-ырыуҙың күҙгә күренмәҫ рухи терәге һәм быуындар араһындағы өҙөлмәҫ бәйләнеш.
• Ант (Ant / Серт) —хәҡиҡәткә тоғролоҡ анты, Күк алдында бирелгән һәм бер ҡасан да боҙолмай торған изге һүҙ.
• Алас (Alas) —ут һәм тау артышы (артыш) төтөнө менән рухи һәм матди яҡтан таҙарыныу, насар көстәрҙе ҡыуыу йолаһы.
• Ирлек / Батырлыҡ (Erdäm / Ир-егетлек) —ысын кешелек дәрәжәһе һәм батырлыҡ. Ул яугир ҡаһарманлығын йөрәк шәфҡәте һәм тоғролоҡ менән берләштерә.
• Буһаға (Босаға) —тыуған йорттоң изге тупһаһы, ғаилә донъяһын тышҡы ҡурҡыныстарҙан һәм хаостан айырып тороусы сик.
• Саф Исем (Edgü at / Изге ат) —кешенең быуаттар аша йәшәй торған һәм вариҫтар хәтерендә рәхмәт менән һаҡланған тап төшмәгән намыҫлы исеме.
* * *
I. ТАШТАҒЫ ЭҘҘӘР
Ҡайҙан килгәнбеҙ һәм хәтер нисек терелә
1-СЕ ҺҮҘ. ТАШҠА ЫЙЫҠЛАНҒАН ТАРИХ: ҒУНДАРҘЫҢ БОРОНҒО ЯҘМА ҺӘМ АРХЕОЛОГИК ШАҺИТЛЫҠТАРЫ
«Күк йөҙөндә Ҡояш менән Ай ҡалҡҡан, Ер йөҙөндә Тәңре ҡото яралған саҡта, ата-бабаларыбыҙ ғәзиз ғүмерен дала еленә ышанып тапшырған. Һүҙ онотолор, әммә таш баҡый ҡалыр...»
1. Тынғыһыҙ даланың тәүге һулышы: Сыма Цянь баяны
Беҙҙең эраға тиклемге икенсе быуат. Бөйөк дала киңлектәрендә меңәрләгән саптар ат тояҡтары ер һелкетә. Ҡытай йылъяҙмасыһы Сыма Цянь «Ши цзи» («Тарихи яҙмалар») китабында көньяҡ күршеләре өсөн серле һәм ҡот осҡос күренгән төньяҡ халыҡтары — сюнну (ғундар) хаҡында тәүге ентекле мәғлүмәттәрҙе теркәп ҡалдырған.
Ҡытай хроникалары баян итеүенсә, ғун батшалары — Тәңреҡоттар (Шаньюйҙар) үҙҙәренең ҡөҙрәтен ерҙәге хакимдарҙан түгел, ә Күктән алған. Сыма Цянь яҙмаларында һаҡланған рәсми хаттарҙың башы ошо һүҙҙәр менән асыла:«Күктән һәм Ерҙән яралған, Ҡояш һәм Ай менән тәхеткә ултыртылған бөйөк Ғун Тәңреҡото...». Был ябай ғына шартлы титул түгел, ә хакимлыҡтың изге тәбиғәтен раҫлаусы тәрән инаныс билдәһе булған. Ғун йәмғиәтендә хаким — халыҡ менән Асыҡ Күк араһындағы изге бәйләнеште тотоп тороусы тере күпер булып иҫәпләнгән. Әгәр хаким ғәҙеллектән тайпылһа, Тәңре унан ҡотон тартып ала, ә ҡото киткән ханды йә ҡорбан иткәндәр, йә тәхеттән ҡыуғандар.
Ғундар һәр иртә һайын ҡалҡып килгән Ҡояшҡа баш эйгән, ә төнөн тулған Айға сәждә ҡылған. Был яҡтылыҡ сығанаҡтары улар өсөн Тәңренең күренеп торған ҡөҙрәтле күҙҙәре һәм билдәләре һаналған. Йылдың билдәле бер айҙарында — Лунчэн (Аждаһа ҡалаһы) тирәһендә бөтә ғун ырыуҙары һәм ҡәбилә башлыҡтары йыйылып, Асыҡ Тәңрегә, ата-бабалар аруаҡтарына һәм ер-һыу эйәләренә ҙур ҡорбан салыу йолаһын атҡарған.
2. Ноин-Ула ҡурғандары: балсыҡ һәм ебәккә һеңгән серҙәр
Археология — ер аҫтында йоҡлап ятҡан тарихтың тере тауышы. 1924 йылда П. К. Козлов етәкселегендәге Төньяҡ Монголия экспедицияһы Ноин-Ула үҙәнендә донъя тетрәндергес асыш яһаны. Мәңгелек туңлыҡ япмаһы аҫтында ике мең йылдан ашыу ятҡан ғун аҡһөйәктәренең ҡәберлектәре беҙгә тарих китаптары һөйләмәгән хәҡиҡәтте асты.
Ҡәберлектәрҙән табылған ебәк, йөн балаҫтар, көмөш һауыт-һабалар һәм ат егү кәрәк-яраҡтары ғундарҙың донъяға ҡарашын ап-асыҡ сағылдыра. Был сәнғәт әҫәрҙәрендә «хайуандар стиле» өҫтөнлөк итә: ҡанатлы мышылар, мыйыҡлы юлбарыҫтар менән алышыусы бөркөттәр, һығылмалы һындар. Был һүрәттәр ябай биҙәк кенә түгел, ә Галәмдәге мәңгелек көрәш һәм тигеҙлек фәлсәфәһе. Йыртҡыс менән тояҡлы хайуандың тартышыуы — йәшәү менән үлемдең, яҡтылыҡ менән ҡараңғылыҡтың бер-береһен тулыландырып тороуын аңлатҡан.
Айырыуса ҡыҙыҡлы табылдыҡ — ағас һауыттарҙа һәм ҡайын туҙында һаҡланған тамғалар. Был тамғалар — һуңыраҡ барлыҡҡа киләсәк төрки рун яҙмаһының иң тәүге үҫентеләре, ырыу һәм ҡәбилә яҙмышын теркәүсе тәүге билдәләр булған.
3. Тәңре ҡото һәм дәүләт нигеҙе
Ғундар донъяһында «Ҡот» төшөнсәһе үҙәк урынды биләгән. Ҡот — ул Тәңре күктән өргән йән өлөшө, бәхет, уңыш, йәшәү көсө һәм изге ҡөҙрәт нуры. Әгәр кешелә ҡот булһа, уның эше уңыр, мал-тыуары үрсеүле, ғаиләһе имен булыр. Ә халыҡ кимәлендә Тәңре ҡото — бөтә илдең тыныслығын һәм ҡеүәтен тәьмин итеүсе юғары фатиха һаналған.
Мөҙө (Модэ) Тәңреҡот идара иткән дәүерҙә (б.э.т. 209 — 174 йылдар) ғундар тарҡау ырыуҙарҙан тимер тәртипле мөһабәт империя ҡора. Мөҙөнөң атаһы Түмән уны үлемгә дусар итергә теләгәс тә, Мөҙө Тәңрегә һыйынып, яҙмыш һынауын еңеп сыға. Үҙенең һыҙғырыусы уғы ярҙамында яугирҙәрен һүҙһеҙ буйһоноуға өйрәткән Мөҙө ғун дәүләтенең төп законын иғлан итә:«Ер — дәүләттең төп нигеҙе, уны бер кемгә лә бирергә ярамай!».
Был һүҙҙәр төрки дәүләтселегенең меңйыллыҡ васыятына әүерелде. Ер ҡәҙерен белеү — Тәңре бүләген ололау, ата-бабалар аманатына тоғро ҡалыу тип аңлашылған.
4. Ғун рухының баҡый яңғырашы
Ғун империяһы тарих сәхнәһенән китһә лә, уның ҡалдырған рухи мираҫы һүнмәне. Күккә табыныу, тәбиғәт менән бәхәсләшмәйенсә, уның ҡанундарына ярашып йәшәү, иреклекте һәр нәмәнән өҫтөн күреү һәм антҡа тоғролоҡ — ғундарҙан һуң килгән Күк Төрөктәргә, Уйғырҙарға, Ҡыпсаҡтарға һәм бөгөнгө төрки халыҡтарына күсте.
Беҙ ҡәбер таштарындағы сүкеп яһалған тамғаларға ҡарағанда, быуаттар аша өҙөлмәгән ошо рухи епте күрәбеҙ. Тәңре беҙҙең бабаларыбыҙға киң далалар бүләк иткән, шул далалар аша күңелдәрен Күктәй киң, дауылдай ирекле ҡылған.
Һүҙ башы ошо булһын: Күктән төшкән нур ҡараңғы ерҙе яҡтыртҡандай, тарихҡа яҙылған хәҡиҡәт тә быуаттар төпкөлөнән күңелебеҙгә юл таба.
2-СЕ ҺҮҘ. ОРХОНДЫҢ ТЕЛЛЕ ТАШТАРЫ: КҮК ТӨРӨКТӘРҘЕҢ БАҠЫЙ АМАНАТЫ
«Өҫтә Күк Тәңре, аҫта Ҡоңғор Ер яралғанда, икеһе араһында әҙәм балаһы яратылған...» (Күлтиген хөрмәтенә ҡуйылған ташъяҙма, Орхон йылғаһы үҙәне, 732 йыл)
1. Алптың баҡыйлыҡҡа күсеүе һәм ҡаған ярһыуы
731 йылдың тамыҙ (август) айы. Монголияның йөрәгендә, Орхон йылғаһы буйындағы Кошо-Цайдам яланы. Киң дала меңәрләгән саптар аттарҙың тояҡ тауышынан һәм һыҡтау-юҡһыныуҙарҙан һелкенә.
Күлтиген — Төрки ҡағанлығын һәләкәттән ҡотҡарып ҡалған, ғүмерендә бер яуҙа ла еңелмәгән ҡырҡ ете йәшлек бөйөк батыр һәм ғәскәр башлығы баҡый донъяға күсте. Уның ҡәбер сатыры эргәһенә Евразияның барлыҡ бөйөк батшалыҡтарынан: Ҡытайҙан, Соғдтан, Тибеттан, Римдан һәм Фарсы иленән илселәр йыйылды. Боронғо дала йолаһы буйынса, килгән илселәр һәм ҡоростай яугирҙәр ҡаты тауыш менән һыҡтап иланы, алптың кәүҙәһе өҫтөндә күҙ йәштәрен ҡан менән бутап, бысаҡ менән яңаҡтарын телеп ҡорбан килтерҙе.
Ҡәбер усағы эргәһендә уның бер туған ағаһы — оло хаким Билге ҡаған баҫып тора ине. Йылъяҙмаларҙа уның дала тынлығын ярып сыҡҡан ошо ярһыу һүҙҙәре һаҡланған:
«Ҡустым, батырым Күлтиген! Күрер күҙем күрмәҫ булды, аң-зиһенем ҡаҡшаны... Заманды һәм ваҡытты Тәңре бүлә, ә әҙәм балалары үлем өсөн яралған!»
Әммә ҡаған яңғыҙ үҙенең ҡайғыһын ғына уйламай ине. Ул аяуһыҙ хәҡиҡәтте яҡшы төшөндө:әҙәм хәтере ҡыҫҡа, ә хыянат татлы була.
Утыҙ-ҡырҡ йыл үтер, яу яландарында ҡаны ҡойолоп сыныҡҡан оло быуын гүр эйәһе булыр, ә яңы тыуған йәштәр еңел тормошҡа, сит ерҙең алтынына, йомшаҡ ебәгенә һәм көнсығыш күршеләренең хәйләкәр, баллы вәғәҙәләренә алданыр. Төрөк балалары үҙ иркен ниндәй ҡиммәт менән яулап алғанын онотор.
Шул сәбәпле, Билге ҡаған күсмә халыҡтар бығаса бер ҡасан да эшләмәгән ғәмәлгә бойроҡ бирҙе: бөтөн мәрмәр ҡаянан дүрт метрлы бейек бағаналар юнып яһарға, уларҙы таш гөбөргәйелдәр арҡаһына ҡуйырға һәм осло ҡорос ҡырғыстар менән мәңгелек аманатын сүкеп яҙырға ҡушты.
«Мин быны Мәңгелек Ташҡа (Bengü Taş) сүкеп яҙырға бойорҙом, — тине ҡаған. — Был ташҡа ҡарағыҙ, ошо тамғаларҙы уҡығыҙ һәм иҫегеҙҙә тотоғоҙ: ҡайһы ваҡытҡа тиклем Асыҡ Күк Тәңренән һәм аталар юлынан тайпылмайһығыҙ — шул ваҡытҡаса усағығыҙ һүнмәҫ, илегеҙ тарҡалмаҫ!»
2. Дания профессорының серҙе асыуы
Быуаттар ағышы дауам итте. Төрки ҡағанлығы тарих төпкөлөнә инде. Ҡыраулы бурандар, ҡарҙар һәм дошмандарҙың яуҙары мөһабәт таш бағаналарҙы ауҙарҙы, плитәләрҙе селпәрәмә ватты, уларҙы ҡом һәм ҡылған үләне аҫтына күмде. Изге яҙмалар мең йылдан ашыу өнһөҙ ятты.
XIX быуаттың аҙағында сәйәхәтселәр Николай Ядринцев һәм Василий Радлов Монголияның кеше аяғы баҫмаған төпкөлөндә ошо мөһабәт таштарҙы тапты. Обелиск ҡырҙарында мөйөшлө, сәйер тамғалар теҙелеп ята ине. Улар скандинав рундарына оҡшаһа ла, донъяла уларҙы бер кем дә уҡый алманы. Сөнки ул заманда сүл күсмәндәрен бары тик наҙан «ҡырағайҙар» тип иҫәпләгәндәр, ә яҙмаларҙы инде юҡҡа сыҡҡан серле бер халыҡ ҡалдырған тип уйлағандар.
Был тәрән серҙе дымлы Копенгаген ҡалаһында профессор Вильгельм Томсен асты.
Айҙар буйы Томсен меңәрләгән тамғалар бәйләнешен бер-береһенә һалып сағыштырҙы. Эш өмөтһөҙ күренә ине. Тик 1893 йылдың ҡарағай (ноябрь) аҙағында ғалим текстарҙа иң йыш ҡабатланған тамғалар төркөмөн абайланы. Ғалим ошо төшөнсәне аңланы: күсмәндәрҙең яҙмаһында был иң оло, иң изге һүҙ булырға тейеш.
Ул өндәрҙе ҡуйып сыҡты — һәм хәрефтәр теҙелеп баҫты:ТӘҢРЕ (Teŋri)— «Күк / Бер Хоҙай».
Икенсе сиселгән һүҙ халыҡтың үҙ исеме булды:ТӨРӨК (Türk).
Таштар телгә инде. 1893 йылдың 15 декабрендә Томсен донъяға яҙманың сере сиселеүе хаҡында белдерҙе. Был бөтә донъя тарихын тетрәндергән оло ваҡиға булды: күсмә төркиҙәр күп кенә Европа йылъяҙмалары барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк үҙҙәренең камил яҙмаһына һәм юғары әҙәбиәтенә эйә булғанлығы иҫбатланды!
Шуныһы әһәмиәтле: был яҙманы герман хәрефтәренә тышҡы оҡшашлығы өсөн генә «руна» тип атағандар. Ысынында иһә төрки оҫталары тамғаларҙы үҙҙәренең ырыу билдәләренән —тамғаларҙан (tamγa)һәм ҡаялағы һүрәттәрҙән ижад иткән:
«Eb»(өй / тирмә) хәрефе тирмәнең тышҡы һыҙатын ҡабатлай.
«Oq»(уҡ) тамғаһы сәнсеүсе ҡорос уҡ башына оҡшаған.
«Ay»(ай) тамғаһы яңы тыуған ярым ай рәүешендә сүкелгән.
Дала яҙмаһы даланың үҙ йөрәгенән, үҙ асылынан яралған.
3. Иреклек манифесы: донъяның яралыу формулаһы
Күлтиген һәйкәленең иң тәүге юлы ҡөҙрәтле ҡыңғырау тауышылай яңғырай:
Üze kök teŋri, asra yaγïz yer qïlïntuqda, ekin ara kişi oγlï qïlïnmïş...
«Өҫтә Күк Тәңре, аҫта Ҡоңғор Ер яралғанда, икеһе араһында әҙәм балаһы яратылған...»
Бер мәлгә туҡтап, ошо ябай һәм мөһабәт һүҙҙәр хаҡында тәрән уйланығыҙ:
1.Галәм осраҡлы яралмаған.Өҫтә — ата һәм ҡанун булған Күк. Аҫта — туйындырыусы һәм һыйыныр урын булған Ер. Улар араһында һуҡыр хаос юҡ: донъя төптән камил ярашыуҙа һәм тәртиптә төҙөлгән.
2.Кеше — уртала.Ташъяҙма әҙәмде «Тәңренең ҡоло» йәки «ер ҡорто» тип түбәнһетмәй. Кеше (kişi oγlï— тура мәғәнәһендә «әҙәм балаһы») Күк менән Ерҙең уртаһына ҡуйылған. Ул — йәнле бәйләнеш, Күк менән Ер араһындағы изге күпер. Галәмдәге тигеҙлектең боҙолмауы өсөн кеше туранан-тура яуаплы.
3.Бөтә әҙәм затының туғанлығы.Ғәжәп бер хәлгә иғтибар итегеҙ: тәүге юл тик «төркиҙәр» тураһында ғына түгел, ә барлыҡәҙәм балаларыхаҡында бәйән итә! Был тар ҡәбиләселек түгел, ә Ғаләми гуманизм үрнәге.
4. Тоныҡуҡ һабағы: дәүләт ни өсөн ҡолай?
Бөйөк киңәшсе һәм полководец Тоныҡуҡ ташында дәүләт тарҡалыуының иң тәрән сәбәптәре асыла:
«Төрөк халҡы үҙе ҡорған ил-дәүләтен юҡҡа сығарҙы. Ҡағаны булған халыҡ юлбашсыһыҙ ҡалды... Сәбәбе нимәлә һуң? Улдары атай һүҙен тыңламаны, ҡустылары ағаларына ҡаршы баш күтәрҙе. Аҡһөйәктәр ҡытай ебәгенә, татлы һүҙенә һәм сит яттарҙың ят йолаһына алданды. Төрөктөң ир-егеттәре ҡол булды, ә паҡ ҡыҙҙары кәнизәккә әүерелде...
Шунда Күк Тәңре әйтте: "Мин һиңә ил бирҙем — һин уны үҙең ташланың! Мин һиңә ҡаған бирҙем — һин уға хыянат иттең! Һәләк бул, төрөк халҡы!"»
Был — халыҡ яҙмышын аңлатҡан оло фәлсәфә.
Империя дошмандың ҡылысынан ҡоламаған. Ул эстән черегән. Ҡоллоҡҡа төшөүҙең сәбәбе — ҡоралдың көсһөҙлөгөндә түгел, әарыу намыҫтың һәм дәрәжәнең юғалыуында. Халыҡ еңел туҡлыҡты өҫтөн күреп, ата-баба ғәҙәтен онотҡан, үҙ иркен ебәккә һәм шарапҡа һатҡан — һәм Тәңре уларҙан ҡотон тартып алған.
Әммә ярты быуатлыҡ кәмһенеү һәм ҡоллоҡ михнәтен татыған төрөк халҡы иҫенә килгәс, далала ҡайтанан азатлыҡ ялҡыны тоҡанған. Һәм шунда, тип яҙа Тоныҡуҡ, Тәңре ҡабаттан шәфҡәт күрһәткән:
«Төрөк халҡы һәләк булмаһын! Ул яңынан халыҡ булып ҡалҡһын!»
Ошо юлдарҙа ҡоростай ҡанун ята:халыҡ яҙмышы һуҡыр яҙмыштан түгел, ә уның хәҡиҡәткә һәм намыҫҡа тоғролоғонан тора.
5. Изге өслөк: Тәңре, Өмәй Инә һәм Изге Ер-Һыу
Яуҙың иң өмөтһөҙ сағында, ҡағанлыҡ ғәскәре ҡышҡы буранда бил быуарлыҡ ҡар кисеп, Алтайҙың боҙло тарлауыҡтары аша аттарының тояҡтарын ҡаяларға ҡырҡып барғанда, Тоныҡуҡ уларҙы ҡотҡарған изге доғаны ташҡа сүкей:
Teŋri, Umay, Ïduq Yêr-Sub basa bērti erinç...
«Күк Тәңре, Өмәй Инә һәм Изге Ер-Һыу (Ыдуҡ Ер-Суб) — бына улар беҙгә еңеү бүләк итте!»
Дала иманының өс ҡанаты бына ошо:
1.Тәңре— юғары Хөкөмдар һәм Ғәҙеллек Ҡануны. Ул күңел төпкөлөндәге йәшерен уйҙарҙы күрә, хыянатты язалай һәм намыҫлыларға еңеү бирә.
2.Өмәй Инә— бишекте һәм ғаилә усағын йылытыусы Әсә зат. Ҡатын-ҡыҙ наҙынан һәм нәҫел дауамынан тыш батырҙарҙың яу сабыуы мәғәнәһеҙ булып ҡала.
3.Ыдуҡ Ер-Һыу (Ïduq Yêr-Sub)— Изге Тупраҡ һәм Тереклек Һыуы. Был — тыуған илдең йылғалары, тауҙары, шишмәләре һәм артылыштары. Дала кешеһе тәрән ышанған: тыуған ереңде хөрмәт итһәң һәм яҡлаһаң, тауҙар менән йылғалар ҙа һинең яғыңда һуғыша. Ереңә хыянат итһәң — һыуы уға, тупрағы ҡәбергә әүерелә.
«Ыдуҡ» (Ïduq)һүҙе — «азат ителгән, иң юғары Тәңрегә бағышланған изгелек» тигәнде аңлата. Тәбиғәт — талау өсөн яралған утынлыҡ йәки көтөүлек түгел. Тәбиғәткә саф күңел һәм таҙа ҡул менән генә яҡын килергә ярай.
6. Йәнәсәй ярынан яңғыраған тауыш: «Тойманым!»
Орхон таштары империялар яҙмышы һәм ҡағандарҙың ҡанлы яуҙары тураһында һөйләне. Әммә Йәнәсәй йылғаһының үрге ағымында — Саян тауҙарында, Хакасияла һәм Тывала — ғалимдар йөҙәрләгән башҡа рун таштарын тапты. Был — ябай дала яугирҙәренең, һунарсыларҙың һәм аҡһаҡалдарҙың ҡәбер таштары.
Һәм уларҙа бөтөнләй икенсе тауыш — үҙәккә үтерлек тәрән кешелекле һағыш яңғырай.
Был яҙмаларҙа мәрхүм үҙ теленән һөйләп, үҙе яратҡан донъяһы менән хушлаша. Һәм һәр ташта тиерлек бер өҙгөс һүҙ ҡабатлана:«Тойманым» (Toymadïm)—«Мин был донъяның йәменә туйманым, һулап өлгөрмәнем!»:
«Ҡояшыма, Айыма, зәңгәр еремә туйманым, айырылдым... Илемә, яҡындарыма, йәйләүемә туйманым!»
(Үйөк-Тарлыҡ ташы)
«Алты улымдың ҡәҙеренә туйманым! Ҡәрҙәштәремә, ағай-энеләремә туйманым!»
(Элегест ташы)
Был һүҙҙең асылына төшөнөгөҙ —«Тойманым».
Бында тамуҡтан ҡурҡыу йәки шайтандарҙан ҡалтырау юҡ. Бында — ерҙәге йәшәүгә булған сикһеҙ, саф мөхәббәт ята! Күсмә төрки ошо яҡты донъяны бар йәне менән яратҡан: иртәнге тирмә төтөнөн, ҡайнар ит тәмен, шишмә һалҡынлығын, ҡолондоң кешнәүен, балаларҙың көлөүен һәм сабып барған атта елдең ҡолаҡ төбөндә һыҙғырыуын оло бәхет күргән.
Үлемде улар ҡайғылы төшөнсә менән түгел, ә«Айрылыу» (Adrïlmaq)тип атаған, ә донъя ҡуйған зат тураһында тыныс һәм яҡты итеп:«Уса барҙы» (Uča bardï)— «Ирекле ҡош булып осто» тигәндәр.
Ғүмер үтә гүзәл, әммә бик ҡыҫҡа. Ҡояш аҫтында һиңә бары бер мәл генә бирелгән икән — һин уны ҡурҡаҡ йәки намыҫһыҙ булып үтергә хаҡың юҡ. Үлемде еңә торған берҙән-бер нәмә бар — ул улдарың һинең ҡәбер ташыңа сүкеп яҙырлыҡ изге«Мәңге Ат» (Meŋgü At)— намыҫлы исемең!
Сит сатырҙар һәм сит илаһтар
Орхон һәм Йәнәсәй таштары ирекле Даланың тере тауышын беҙгә еткерҙе. Был юлдарҙа яһалмалыҡ та, ялған да, тәңреләр алдында ялағайланыу ҙа юҡ. Кеше Күк Тәңре алдында тура баҫып, ҡылыс һабына ҡулын һалып, мәңгелек менән тиң телдә һөйләшә.
Ләкин төркиҙәр кеше йәшәмәгән яңғыҙ утрауҙа ғүмер кисермәгән.
Даланың сиктәрендә бай һәм боронғо дәүләттәр ята ине. Сиркәүҙәренең көмбәҙҙәре алтындан ялтыраған Византияның Константинополе, ебәк һәм хуш еҫтәргә батҡан шаһтарҙың Ираны, бейек нығытмалы һәм меңәрләгән түрәле Ҡытайҙың Чанъаны.
Ошо ҡөҙрәтле күршеләр, дала төпкөлөнән үҙ сиктәренә сабып килгән атлы ғәскәрҙәрҙе күргәс, ниҙәр уйлаған икән? Сит илселәр, ҡурҡыуҙан ҡалтырап, дала хакимының сатырына ингәндә, таҙартыусы усаҡ төтөндәре аша ошо еңелмәҫ рухтың серҙәрен нисек аңларға тырышҡан?
Беҙ 448 йылға, ҡәһәрле Аттиланың ҡараргоһына юлланабыҙ...
3-СӨ ҺҮҘ. СИТ ЕР КҮҘЛЕГЕНӘН: ТӨРКИ РУХЫ СИТ КҮҘҘӘР АША
«Улар ут менән һыуға ҙур ихтирам күрһәтә, ерҙе ололап йырлай, әммә күкте һәм ерҙе бер үҙе бар иткән Оло Затты ғына берҙән-бер Тәңре тип таный һәм Уға ғына һыйына...» (Византия тарихсыһы Феофилакт Симокатта, яҡынса 630 йыл)
Сит тарафтарҙың — грек, рим, ғәрәп илселәренең һәм францискан монахтарының ҡалдырған яҙмалары тарихта баһалап бөтөргөһөҙ оло ҡиммәткә эйә. Был кешеләр дала күсмәндәрен яратмаған. Улар төрки атлыларының ҡөҙрәтле төмәндәренән ҡалтырап ҡурҡҡан, яу сабыуҙарына нәфрәтләнгән, ябай һәм ҡырыҫ яугир тормошон түбән күргән.
Әммә ошо хәҡиҡәт иҫ киткес: ят илселәр дала халҡының иманына һәм инанысына төшөнә башлағас та, таң ҡалып телһеҙ ҡалған. Сөнки был киңлектәрҙә алтын боттар ҙа, әҙәм ҡаны түгелә торған ҡараңғы мәмерйәләр ҙә булмаған. Тик бейек Мәңге Күк, изге Тупраҡ һәм боҙоусыһы үҙ башы менән яуап бирә торған ҡоростай тура Һүҙ хакимлыҡ иткән.
1. Ҡәһәрле Аттиланың ябай ағас туҫтағы (448 йыл)
448 йылдың көҙө. Рим дипломаты, ғалим һәм ораторПриск ПанийскийДунай далаларының төпкөлөнә — легендар Аттиланың ғәскәри ставкаһына юл тота. Римлеләр был бөйөк юлбашсының исеменән ҡалтырап, уны «Тәңренең ҡамсыһы» тип атаған.
Приск үҙ күҙҙәре менән сикһеҙ ҡанһыҙ, аҡылһыҙ байлыҡҡа һәм шашыныуға батҡан яуыз залимды күрергә өмөт иткән ине. Ләкин ағас һарайҙа үткәрелгән оло мәжлестә ул бөтә күңелен тетрәндергән бер хәлгә шаһит була:
Тирә-яҡтағы табындар ризыҡ муллығынан һығылып төшә ине. Ғундың бай түрәләре һәм Рим илселәре сит ерҙәрҙең татлы шараптарын ауыр алтын ҡәҙәхтәрҙән һемерә, көмөш һауыттарҙан һирәк осрай торған затлы аш-һыуҙы ашай.
Тик оло табында бер генә кеше үҙен бөтөнләй башҡаса тота.
Аттиланың үҙ алдында бары тик киҫәк кенә бешкән ит һалынған ябай ағас табаҡ ҡына тора ине. Эсемлекте ул ябай ағас туҫтаҡтан эсә. Кейеме үтә таҙа, әммә тупаҫ ҡалын буҫтауҙан тегелгән, ябай яугир кейеменән һис кенә лә айырылмай. Ҡайышында ла, яу атының йүгәнендә лә бер генә ялтырауыҡ алтын тамға, бер бөртөк ҡиммәтле аҫылташ та юҡ ине.
Ярты донъяны тетрәткән ҡәһәрле хакимдың ошо ябай ағас туҫтағында — дала намыҫының бөтә тәрән фәлсәфәһе сағылған.
Аттила үҙенең был холҡо менән ят илселәргә асыҡ итеп күрһәткән:минең ҡөҙрәтем — емелдәгән алтын-көмөштә түгел, ә Күк Тәңре Ҡанунына тоғролоғомда. Өҫтөнә артыҡ алтын тағып, көмөш табаҡтарҙан сикһеҙ шашынып ашаған хаким рухи йәһәттән ҡаҡшай һәм ваҡлана. Ул әйберҙәрҙең һәм малдың ҡолона әүерелә. Ә далала хаким бары тик ябай яугире менән ҡаты ҡаҡланған икмәген уртаҡлашҡанда, эйәр өҫтөндә һалҡын төндө тиң үткәргәндә генә ысын хөрмәткә лайыҡ.
Шул уҡ ваҡытта Приск Аттиланың изге ҡылысы тураһындағы боронғо риүәйәтте теркәп ҡалдырған: бер ябай көтөүсе, аяғы ҡанаған һыйырҙың ҡан эҙе буйлап барып, ергә ҡаҙалған ҡылысты табып ала һәм уны юлбашсыға алып килә. Аттила был ҡоросто юғарыға сөйөп, ғәҙел хөкөм итеү өсөн был яу ҡоралын уға Мәңге Күк үҙе тапшырғанын белдерә. Ҡоростай ҡылысҡа ант биреү — беҙ ғундарҙа күргән изге төшөнсәләр менән тығыҙ тоташа.
