ТӘҢРЕ КҮГЕ АҪТЫНДА

Күктөң төньяҡ яғына ҡарағыҙ. Барлыҡ йондоҙлоҡтар мәңгелек түңәрәк буйлап хәрәкәт итә. Тик бер генә яҡты йондоҙ ҡаҙаҡлап ҡуйғандай урынынан бер ҡарыш та ҡуҙғалмай. Был — Тимерҡаҙыҡ йондоҙо.

Күсмәндәр уны ҡаҙаҡса:Темір Қазық, башҡортса:Тимерҡаҙыҡтип атаған.

Дала халҡының ғаләми күҙаллауын ҡарағыҙ: бөтә Галәм — ул ғәйәт ҙур йәйләү. Күк көмбәҙенең тап уртаһына Тәңре ҡуҙғалмаҫ тимер бағана — ғаләми ат бәйләү ҡаҙығы ҡаҡҡан.

Ошо бағанаға күҙгә күренмәҫ арҡан менән ике иң яҡшы күк саптары — Бәләкәй Етегән йондоҙҙары:АҡбуҙатменәнКүкбуҙатбәйләнгән.

Ә Оло Етегән йондоҙлоғон далалаЕтеғараҡсы (Жетіқарақшы)— «Ете Ҡараҡ» тип йөрөткәндәр. Төнө буйы ошо ете ҡараҡ йондоҙ ҡаҙыҡ тирәләй уратып йөрөй, бәйләүле Аҡбуҙат менән Күкбуҙатты урларға маташа. Әммә таң атҡансы, ҡояш сығып йондоҙҙарҙы һүндергәнсе ала алмайҙар.

Был ябай ғына матур әкиәт түгел, был — тормоштоң төп компасы булған:

1.Буранда юл табыу:Ҡышҡы буранда йәки төнгө далала бер ниндәй юл да, артылыш та күренмәгәндә һыбайлы нәҡ Тимерҡаҙыҡ буйынса аҙашмайынса тура юлын тапҡан.

2.Йортто Галәмгә яраҡлаштырыу:Тирмә ҡорғанда күсмән уның ишеген көньяҡҡа — төш мәлендәге ҡояш йылыһына ҡаратып ҡуйған. Ә тирмәнең артында ныҡлы Тимерҡаҙыҡ — донъяның үҙәге торған. Кеше Галәмдең төҙөк ҡанундары эсендә көн күргән.

3. Төҫтәр сере: ни өсөн Күк — «Зәңгәр»?

Орхон ташъяҙмаларында Күк гел генәКүк Тәңре (Kök Teŋri)— Зәңгәр Күк, Саф Асыҡ Күк тип атала.

Ни өсөн был төҫ изгелек билдәһенә әүерелгән?

Төрки телдәрендә«Күк» (Kök)тамыры иҫ киткес тәрән мәғәнәгә эйә:

Был — аяҙ күктең зәңгәр нуры һәм шифалы шишмә һыуының үтә күренмәле төҫө;

Был — яҙ көнө ҡар аҫтынан ярып сыҡҡан йәшеллек (күгәреү);

Иң мөһиме:көкһүҙе —«тамыр, башланғыс, ырыуҙың төп нигеҙе»тигәнде аңлата (бөгөн дә халыҡ телендә:күкрәк— йөрәк түре, күңел төпкөлө;төбө-күге— зат-зәүере тигән төшөнсәләр һаҡланған).

Боронғо төрки өсөн Күкте «Зәңгәр» тип атау — УныИң Тәүге, Башланғыс, Тап Төшмәҫ Сафтип атау булған.

Зәңгәр төҫ — керһеҙлек төҫө. Унда ерҙәге батҡаҡ та, яугирҙәр ҡаны ла, сереү ҙә юҡ. Ерҙәге барлыҡ әйберҙәр иҫкерә, туҙа, дат баҫа һәм сереп көлгә әйләнә. Ә Зәңгәр көмбәҙ ата-бабаларыбыҙ заманында нисек саф булһа, мең йылдан һуң да тап шулай саф булып ҡаласаҡ.

4. Күренгән һәм Йәшерен Хаҡлыҡ

Мәхмүт әл-Ҡашғари мөһим төшөнсәне теркәгән: күсмәндәр болоттарға үрелгән бейек ҡарлы ҡаяны йәки быуаттар аша үҫкән мәғрүр ағасты күргәндә, баш эйеп:«Тәңрекән»(«илаһи зат, Күккә тоташҡан изгелек») тип шыбырлаған.

Был ташҡа йәки ағас киҫәгенә табыныуҙы аңлатҡанмы?

Ҡашғари тура яуап бирә: һис кенә лә юҡ!

Дала кешеһе ташҡа йәки ағас ҡайырыһына баш эймәгән. Ул шул тәбиғәт мәхлүҡәтендә сағылғанТәңренең оло Ҡөҙрәтенәһоҡланып баҫып торған.

Кеше ҡояш байығанда Хан Тәңре түбәһенең алтын-ҡыҙыл ялҡын менән балҡыуын күргәндә — үҙендә юғары Көстөң барлығын физик яҡтан тойған. Тау — Алла түгел. Тау — Аллаһы Тәғәләнең Ер өҫтөнә һалған үҙ билдәһе.

Дала рухы ошондай тәрән ҡараш менән йәшәгән:

Күренгән донъябар — иркен дала, йылҡылар, ағып ятҡан шишмәләр, ҡояш яҡтыһы һәм йәшенле ямғыр.

ҺәмЙәшерен Ҡанунбар — барлыҡ ошо донъяны тигеҙлектә тотоп тороусы күҙгә күренмәҫ мәңгелек ғәҙеллек күсәре.

Тояҡ аҫтындағы тере тупраҡ

Кеше башын өҫкә күтәреп, Күктең сикһеҙ ололоғон аңланы. Ләкин кеше күктә оса торған ҡош түгел. Уның аяҡтары ҡаты ерҙә баҫып тора, атының тояғы ташлы һуҡмаҡтан туҙан сәсә, ә ҡояш яндырған мәлдә тау шишмәһенең боҙло һыуы уның һыуһынын ҡандыра.

Әгәр Күк — ҡәтғи ҡанун, яҡтылыҡ һәм атай булһа, аяҡ аҫтындағы киң Ер нимә ул?

Ни өсөн Орхон таштарында боронғо ҡағандар бары тик Тәңрегә генә түгел, ә ике яҡлы изге исемгә —Ыдуҡ Ер-Һыуға (Ïduq Yêr-Sub)тоғролоҡҡа ант биргән?

Беҙ күҙҙәребеҙҙе күктән үлән баҫҡан ергә һәм шишмәләргә төбәйбеҙ...

10-СЫ ҺҮҘ. ТЕРЕ ТУПРАҠ, ИЗГЕ ҺЫУ: ЫДУҠ ЕР-ҺЫУ ҺӘМ АТАЛАР ЭКОЛОГИЯҺЫ

«Күк Тәңре, Өмәй Инә һәм Изге Ер-Һыу беҙгә еңеү бүләк итте...» (Тоныҡуҡ ташъяҙмаһы, 38-се юл, яҡынса 726 йыл)

1. Үлән өҫтөнә һалынған бысаҡ

Ташлы Жунғар тигеҙлегендә яндырғыс эҫе төш мәле, тип күҙ алдына килтерегеҙ. Көндәр буйы сапҡан арыған һыбайлы бәләкәй генә урғылып ятҡан шишмә янына килеп төшә. Һыуһауҙан ирендәре ҡаҡшаған, яу аты дымлы йәшел үләнгә башын эйеп, ауыр һулай.

Яугир теҙләнә. Әммә бер йотом тере шифалы һыуҙы уртлағансы, ул теләһә ниндәй сит ил сауҙагәрен хайран ҡалдырырлыҡ ғәмәл яһай:

Ул һаҡ ҡына билендәге бысағын сисеп, ситкәрәк — үлән өҫтөнә һала.

Ул бер ҡасан да үткер ҡорос йөҙөн саф шишмә шифаһына тейҙермәй. Һыуҙы бысраҡ итек менән һемермәй, һыу ағымына сүп ташламай. Әгәр дала ҡарауылы берәй юлсының ағып ятҡан таҙа шишмәгә төшөп бысраҡ кейем йыуғанын абайлаһа — уны һүҙһеҙ генә упҡынға ташлағандар йәки таштар менән бәреп ҡорбан иткәндәр.

Иген иккән халыҡтар өсөн ер — бары тик аҡсаға һатыла, ҡойма менән кәртәләнә торған ябай батҡаҡ баҫыу булған.

Ә дала кешеһе өсөн ер һәм уның өҫтөндә ағып ятҡан йылғалар ҡуш исемле тере изгелек булған:Ыдуҡ Ер-Һыу (Ïduq Yêr-Sub).

Был ябай тәбиғәт кенә түгел. Был — тарихта тулы хоҡуҡлы союздаш, кеше намыҫының тере шаһиты булған!

2. Яуҙағы изге союздаштар: Тоныҡуҡ өслөгө

720-се йылдарҙа ҡарт дәүләт киңәшсеһе һәм оло полководец Тоныҡуҡ үҙ ташына төрки азатлығы өсөн барған ҡанлы яуҙар тарихын сүкей. Төрки ғәскәре Саян тауҙарының боҙло тарлауыҡтары аша ҡышҡы төндә бара ине. Ҡар бурандары ҡоторона, аттар тәрән упҡындарға оса, ә ҡаршы торған дошман өс тапҡырға күберәк.

Яугирҙәр ҡотолғоһоҙ һәләкәткә дусар булыр кеүек тойолған. Әммә төркиҙәр еңеү яулай.

Тоныҡуҡ был мөғжизәле еңеүҙе кемгә бағышлай һуң? Ғәскәр башлығының оҫталығынамы? Үткер ҡылыстарғамы?

Юҡ. Ташъяҙманың утыҙ һигеҙенсе юлында беҙҙең күҙаллауҙарҙы тетрәндергән оло һүҙҙәр яҙылған:

Teŋri, Umay, ïduq Yēr-Sub basa bērti erinç...

«Күк Тәңре, Өмәй Инә һәм Изге Ер-Һыу беҙгә еңеү бүләк итте!»

Төшөнөгөҙ:Ер менән Һыу иң юғары Күк Тәңре менән бер рәттән ҡуйылған!

Боронғо һыбайлы өсөн артылыш, тау тарлауығы һәм урғылған шишмә үле декорация булмаған. Улар — тере йәнле зат булған. Ер уны һаҡлаған һәм яратҡан яугир менән бергә һуғышҡан. Әгәр һин балалар бишеген һаҡлап, саф күңел менән тыуған ереңдә яуға сығаһың икән — бейек ҡаялар һине уҡтарҙан ышыҡлар, ә урғылған йылғалар кисеү асыр. Әгәр ереңә хыянат итһәң — тупраҡ аяҡ аҫтында ярылыр, ә һыу кисеүендә үҙеңде батырыр.

3. Изге урмандар сере: Үтүкән васыяты

Билге ҡаған менән Күлтиген һәйкәлдәрендә дабыл тауышылай яңғыраған аманат соҡоп яҙылған:

«Изге Үтүкән урмандарында ултырһаң — мәңге дәүләт тоторһоң!.. Үтүкән ерендә нәжес юҡ, унда мәңгелек изге фатиха ята!»

Нимә улҮтүкән (Ötükän yïš)?

Был — Ханғай тауҙарындағы, Селенга һәм Орхон йылғалары баш алған ҡарағайлы-ҡарағаслы изге тау урманы. Боронғо төркиҙәр уны Ерҙең кендеге тип атаған.

Үтүкән дошмандың ауыр ҡоралдары үтә алмаҫ ҡәлғә генә түгел, ул — ата-баба асылының йөрәге булған. Ҡаған атлы ғәскәрҙәрен Ҡытай, Соғд йәки Фарсы сиктәренә походтарға ебәрә алған, ләкин уның төп ҡараргоһы нәҡ ошо Үтүкәндә ҡалырға тейеш булған.

Ни өсөн? Сөнки тыуған тупраҡтан өҙөлөү рухи үлемде аңлатҡан.

Ҡаған халҡына ошо киҫәтеүҙе яҙған:«Әгәр еңел тормошҡа алданып, изге йәйләүҙәрегеҙҙе ташлап, сит ҡалаларға күсеп ултырһағыҙ — ят хандарҙың ҡоло булырһығыҙ, һәм исемегеҙ юҡҡа сығыр».

Тарих быны йөҙәр тапҡыр иҫбатланы: изге тамырын юғалтҡан күсмән дәүләттәре ике-өс быуын эсендә эҙһеҙ иреп юғалды.

4. «Ыдуҡ» һүҙенең тәрән төпкөлө

«Ыдуҡ» (Ïduq)һүҙе — төрки теленең иң тәрән төшөнсәләренең береһе.

Ул боронғо төркисә«ыҙ- / ид-»— иреккә ебәреү, азат итеү тигән ҡылымдан яралған. Мәғәнәһе: кешенең ҡомһоҙлоғонан тартып алынып,Күк ихтыярына ирекле бағышланған изгелек:

1.Ыдуҡ мал:

Әгәр йылҡысы үҙенең иң яҡшы аҡ атын йәки үгеҙен Күккә һәм тәбиғәт эйәләренә бағышлаһа, хайуанға айырым изге тамға һалынған. Бындай атҡа бер ҡасан да эйәр һалынмаған, йөк тейәлмән, ҡойроҡ-ялы киҫелмәгән һәм ит өсөн салынмаған. Ул үҙ иркендә ҡартайғансы далала ирекле йөрөгән. Бындай хайуанға ҡул күтәреүсе ҡәһәрле яҙыҡҡа батҡан.

2.Ыдуҡ ер (ҡурсаулыҡтар):

Тотош шишмә баштары, изге тау итәктәре һәм ҡарағаслыҡтар тейелгеһеҙ тип иғлан ителгән. Унда яҙ көнө бала сығарған осорҙа кейек аулау, тере ағасты сабып йығыу, ерҙе ҡаҙыу ҡәтғи тыйылған.

Был кешелек тарихындағы иң тәүге тәбиғәт һаҡлау системаһы булған. Боронғо дала кешеһе бөгөнгө кешелек онотҡан оло аҡылды белгән:тәбиғәттә кеше ҡомһоҙ ҡулын тартып, уны үҙ иркендә ҡалдырырға тейешле изге урындар булырға тейеш!

5. Хыялһыҙ аҡыл: тәбиғәтте һаҡлау — йәшәү ҡануны

Бөгөн «боронғо төркиҙәр шишмә янында тик доға уҡып ултырған экологтар булған» тип уйлап сығарыусылар бар.

Был буш һүҙ. Күсмәндәр мал көткән, һунар иткән, усаҡ яҡҡан һәм яу сапҡан. Ләкин уларҙың тәбиғәткә ҡарашында тимерҙәй ҡаты тәжрибәгә нигеҙләнгән аҡыл ятҡан:

Һыуҙы бысратырға ярамай, сөнки ҡоро далала саф һыу шишмәһе — тотош ырыуҙың йәшәүе менән һәләкәте араһындағы берҙән-бер сик.

Тупраҡты йыртырға ярамай, сөнки дала үләненең нәҙек кәҫе йөҙәр йылдар буйы формалаша: уны бер ҡыйратһаң — елдәр ҡомға әйләндерер ҙә йәйләү сүл булып ҡалыр.

Йәнлектәрҙе буш уйын өсөн ҡырырға ярамай, сөнки тәбиғәт тәүге ҡаты ҡышта уҡ аслыҡ менән үс аласаҡ.

Дала кешеһе өсөн Ер һәм Һыу — ғәзиз ҡурсалаусы Инә булған:Ер-Инә.

Ул тәкәбберлекте ғәфү итмәгән. Кеше ерҙән бары тик ҡышты сығыр өсөн кәрәклеген генә алған, һәм һәр тыныс көнө өсөн Ер-Һыуға ихлас рәхмәт әйткән.

Бишеккә бағыу

Галәм камил тәртиптә ҡоролған: өҫтә — ҡәтғи Күк, аҫта — туйындырыусы Ер. Ләкин донъялағы иң көсһөҙҙө кем ҡурсалар?

Ҡышҡы ҡоро һалҡын тирмәлә буран һыҙғырғанда яңы тыуған сабыйҙы яуыз ауырыуҙарҙан һәм ҡара көстәрҙән кем һаҡлар? Атай ир-ат яу ҡарауылында йөрөгәндә, инәгә һөт биреүсе, усаҡ ялҡынын йылытыусы кем?

Күктең — ғәҙеллеге, Ерҙең — шишмәһе бар. Ә бишек янында ул үҙе — алтын сәсле, наҙлы йәшәү һаҡсыһы тора.

Уның изге исемен өләсәйҙәр сабыйҙың тәүге төштәре өҫтөндә һаҡ ҡына шыбырлаған:Өмәй Инә...

11-СЕ ҺҮҘ. ӘСӘ ЙЫЛЫҺЫ: ИЗГЕ ӨМӘЙ ИНӘ (ҠАТЫН-ҠЫҘ АСЫЛЫ ҺӘМ БИШЕК ҠАҠҠАН МӘЛ)

«Өмәй Инәгә оҡшаған ғәзиз Инәм-ҡатындың бәрәкәтле ҡото арҡаһында, ҡустым Күлтиген батыр яугир исемен яуланы...» (Күлтиген хөрмәтенә ҡуйылған оло яҙма, 31-се юл, 732 йыл)

1. Бишек янындағы төн

Ҡар баҫҡан ҡырыҫ далала төн уртаһы. Тирмәнең кейеҙ тышында һалҡын буран өрә, һәр ярыҡтан әсе һыуыҡ һуға. Эстә, һүнеп барған усаҡ янында йәш әсә ҡайнап янған ауырыу балаһын күкрәгенә ҡыҫҡан. Сабый тыпырсына, һулышы өҙөк-өҙөк, хәлһеҙ.

Дала уртаһында табиптар ҙа, дарыухана ла юҡ. Яҡындағы ырыу ауылына тиклем — ҡар көрттәре аша тиҫтәләгән саҡрым. Баланы үлемдән нәҙек кенә еп айырып тора.

Әсә ни эшләй? Ул ярһып ҡысҡырмай. Ул аңлай: тап ошо мәлдә бишек алдында үҙ ҡанының яҙмышы хәл ителә.

Ул кипкән хуш еҫле артыш үләнен сығара, күмер ялҡынында уны тоҡандырып, шифалы аҡ төтөн менән ағас бишекте алаҫлай. Һуңынан бармаҡтарын иретелгән һары майға манып, сабыйҙың маңлайына тейҙерә һәм өмөтлө һулышты өркөтөүҙән ҡурҡып, түбән тауыш менән боронғо изге һүҙҙәрҙе шыбырлай:

«Был минең көсһөҙ ҡулым түгел — Өмәй Инәнең ҡулы...».

Һәм һалҡын сигенә. Баланың тыны тигеҙләнә, эҫеһе баҫыла, һәм ул тәрән, татлы йоҡоға тала.

Кем улӨмәй (Umay)?

Ни өсөн ҡылыстар сыңлаған, уҡтар һыҙғырған ҡырыҫ ир-ат донъяһында ошо яҡты ҡурсалаусы Инәнең изге исемен батшалар гранит таштарға Күк Тәңре менән йәнәшә сүкеп яҙған?

2. «Богородица» түгел, ә тереклектең үҙ наҙы

Күп кенә яңы авторҙар яңылыша: улар Өмәй образын христиан Богородицаһы ҡалыбына һалып, унан алтын тәхеттә ултырған алыҫтағы «күк батшабикәһе» яһарға маташа.

Дала халҡының төп асылында Өмәй күпкә яҡыныраҡ, йылыраҡ һәм ихласыраҡ булған.

Ул ҡупшы таш ғибәҙәтханалар талап итмәгән. Ул тереклек яңы ғына яралған һәм тормош өсөн һулыш алған ергә килгән:

Ул баланы ҡарынында йөрөткән ҡатындың ятыуын һаҡлаған;

Бала тапҡан мәлдә әсәгә көс һәм яҡтылыҡ биргән;

Төнгө ҡара көстәрҙе ҡыуып, ағас бишек өҫтөнә күҙгә күренмәҫ нур булып эйелгән;

Яҙғы ҡаты ҡырауҙарҙа яңы тыуған бәрәстәрҙе һәм ҡолондарҙы һалҡындан ҡурсалаған.

Мәхмүт әл-Ҡашғариҙың XI быуаттағы һүҙлегендә ғәжәп тел ғилеме хәҡиҡәте теркәлгән: боронғо төркисәumayһүҙе иң тәүҙә«бала ятыуы, бала ятағы (плацента)»тигәнде — әсә ҡарынында сабыйҙы туғыҙ ай буйы туйындырған һәм йылытҡан изге туҡыманы аңлатҡан.

Ә төркиҙең боронғо«Өг» (Ög)тамыры тағы бер оло серҙе аса:

Өг— уләсә(өгөм— әсәйем);

Һәм шул уҡөгтамыры —аҡыл, зиһен, хәтертигәнде аңлата (өгөлө— аҡыллы, зиһенле;өгрәнү— ғилем алыу, өйрәнеү).

Уйлап ҡарағыҙ: күсмән өсөн кешенең аҡылы һәм хикмәте китаптарҙан түгел, ә әсә күкрәгенән башланған! Аҡыл кешегә әсә һөтөнөң тәүге йомо менән, бишек йырының моңо һәм Өмәй Инәнең фатихаһы менән бергә инә.

3. «Өмәй кеүек ҡатын»: бөйөк ҡағандарҙың Инәләре

732 йылда Билге ҡаған мәрмәр обелискыға ошо һүҙҙәрҙе яҙа:

«Өмәй Инәгә оҡшаған ғәзиз Инәм-ҡатындың бәрәкәтле ҡото арҡаһында, ҡустым Күлтиген батыр яугир исемен яуланы...»

Был юлдарҙа дала йәмғиәтендә ҡатын-ҡыҙҙың оло урыны ап-асыҡ күренә.

Ул осорҙағы ултыраҡ батшалыҡтарҙа ҡатын-ҡыҙ өйҙә бикләнеп, тауыш биреү хоҡуғынан мәхрүм ителгән ине. Ә далала ҡағандың әсәһе һәм оло кәләше ҙур дәүләт дәрәжәһенә эйә булған. Ҡаған иң мөһим ҡарарҙарҙы инәһе һәм өлкән ҡатыны менән кәңәшләшмәйенсә ҡабул итмәгән.

Билге ҡаған асыҡтан-асыҡ таный: уның батыр ҡустыһы бары тик атаһының ҡылысы менән генә еңелмәҫ алп булып үҫмәгән. Уның бишеге өҫтөндә Өмәй ҡөҙрәте ҡунған әсәһе йоҡо белмәй ултырғанға күрә ул батыр булған. Көсһөҙ сабый сағында киләсәк полководецты тап әсә наҙы һаҡлап ҡалған.

Тоныҡуҡ та ҡышҡы яуҙарҙың иң ҡурҡыныс мәлендә ғәскәрҙе изге өслөк:Тәңре, Өмәй һәм Ер-Һыуҡотҡарғанын яҙа.

Өмәй бында өйҙә бикләнгән ябай хужабикә түгел. Ул — халыҡтың тотош нәҫел ағасының төп һаҡсыһы. Яугирҙәр яуҙа һәләк булһа ла, тирмәләрҙә әсәләр һәм балалар иҫән ҡалһа — халыҡ яңынан ҡалҡасаҡ. Ә балалар ҡырылһа — батырҙар күпме еңеү яуламаһын, халыҡ тарихтан мәңгелеккә юғаласаҡ.

4. Уралдың Аҡҡош ҡыҙы: Һомай Инә

Көньяҡ Уралда, башҡорт халыҡ ҡобайыры «Урал батыр»ҙа был боронғо изгелекҺомайобразында балҡый.

Ул — Ҡоштар батшаһы Сәмреғош (Самрау) менән Ҡояштың гүзәл ҡыҙы. Һомай донъя өҫтөндә ап-аҡ аҡҡош булып оса, ә күл өҫтөнә төшкәс, ҡанаттарын һалып, күҙҙәрҙе ҡамаштырырлыҡ һылыу ҡыҙға әүерелә.

Төп герой Урал батырға иң оло еңеү бүләктәрен тап ошо Һомай бирә:

1. Күл төбөнән сыҡҡан ҡанатлы саптар ат —Аҡбуҙатты;

2. Ҡараңғылык дейеүҙәрен сапҡан ҡорос алмас ҡылыс —Алмаҫуарҙы.

Ҡатын-ҡыҙҙың аҡылынан, һөйөүенән һәм бүләгенән тыш батыр яуызлыҡҡа ҡаршы яңғыҙ көсһөҙ булып ҡалыр ине. Һомайҙың изге намыҫы һәм мөхәббәте генә Уралды еңелмәҫ ҡыла.

Ошо бөйөк ҡобайырҙан далала иң ҡәтғи тыйыу яралған:бер генә төрки һунарсыһы ла ап-аҡ аҡҡошҡа уҡ төҙәмәгән. Аҡҡошто атыу — тотош ырыуҙың төбөн ҡорота торған, нәҫелде балаһыҙлыҡҡа дусар итә торған иң ҡурҡыныс яҙыҡ (кие / төшөм) һаналған.

5. Сафлыҡтың көмөш һауыты: ҡырҡын сығарыу

Сабый тыуып ҡырҡ көн үткәс, дала ғаиләһе уның тәүге ҙур байрамын —Ҡырҡын сығарыуйолаһын атҡарған.

Баланы ағас табаҡта йыуындырғандар. Табаҡ төбөнә өләсәйҙәр көмөш балдаҡтар һәм тәңкәләр һалған — сөнки көмөш насарлыҡты ҡыуыусы Айҙың саф металлы һаналған. Баланың яурындарына ҡырҡ ҡалаҡ йылы шишмә һыуы ҡойоп, теләк теләгәндәр:

«Һөйәктәрең ныҡ булһын, күңелең саф булһын, Өмәй Инә юлыңды яҡтыртһын!».

Өмәй оло һәм ябай ҡанунға өйрәткән:йәшәү — көсһөҙгә ҡарата шәфҡәтлектән башлана.

Ир-егет яу яланында дошманға ҡаршы арыҫландай аяуһыҙ булырға мөмкин, әммә өйөндә — бала бишеге һәм әсәнең сал сәстәре алдында ул сабыр, наҙлы һәм ышаныслы һаҡсы булырға бурыслы.

Яурын артындағы шәүләләр

Бишек йылытылған. Әсә бишек йырын йырлай, сабый йоҡлай, усаҡта ҡоро һаҡсауыл тыныс ҡына яна.

Ләкин был тирмә беҙгә тиклем меңәрләгән быуындар йәшәгән тупраҡта тора.

Күсмән юлдары буйындағы ҡурғандарҙа һөйәктәре ятҡан меңәрләгән атлылар кемдәр улар? Ни өсөн сал ҡарт йондоҙло төндә тирмәнән сығып, күптән гүр эйәһе булғандарға рәхмәт әйтеп шыбырлай?

Яуҙың иң өмөтһөҙ мәлендә көс бөткәндә күҙгә күренмәҫ ярҙам ҡайҙан килә?

Беҙ үлем шаршауының артына бағабыҙ. Ҡаршыбыҙға улар —Аруаҡтар, хәтер һаҡсылары һәм нәҫелебеҙҙең изге бабалары сыға...

12-СЕ ҺҮҘ. ҺЫҘЫҠ АРТЫНДАҒЫЛАРҘЫҢ ТАУЫШЫ: АРУАҠТАР ҺӘМ ЫРЫУ ХӘТЕРЕ

«Әҙәм балалары өҫтөнә минең олатайҙарым һәм атайҙарым — Бумын ҡаған менән Истәми ҡаған тәхеткә ултырҙы. Улар төрөк халҡының дәүләтен тотто һәм ҡанунын төҙөнө...» (Күлтиген хөрмәтенә ҡуйылған оло яҙма, 1-се юл, 732 йыл)

1. Батыр ҡәбере өҫтөндә ҡан һәм күҙ йәштәре

731 йылдың йәйе. Орхон йылғаһы буйындағы Ҡушо-Цайдам үҙәне.

Һауа йөҙәрләгән аттарҙың тояҡ тауышынан һәм өҙгөс һыҡтауҙан һелкенә. Ҡәбер сатыры тирәләй һыбайлылар ҡойынлай елеп саба. Улар сатырҙы ете тапҡыр әйләнә лә, сабып барған көйө ҡындарынан бысаҡтарын тартып сығарып, яңаҡтарын яра телеп ташлай — ҡыҙыл ҡан күҙ йәштәре менән буталып, ҡоро тупраҡҡа тамһын өсөн шулай итәләр.

Күсмәндәр үҙҙәренең ҡырҡ ете йәшлек оло батырын — ғәскәр башлығы Күлтигенде ололап ошолай баҡыйлыҡҡа оҙатҡан.

Византия илселәре менән ҡытай йылъяҙмасылары был йоланы ҙур ҡурҡыу һәм шаңҡыу менән теркәп ҡалдырған: ят илселәргә халыҡ ҡайғынан аҡылын юғалтҡан кеүек тойолған.

Ләкин был йолала һис бер өмөтһөҙлөк булмаған. Дала кешеһе үлгән яугирҙе мәңгегә юҡҡа сыҡҡан тип һанамаған. Батырҙың кәүҙәһе тупраҡҡа инһә лә, уның рухы тап ошо мәлдә үҙ халкын мәңгелек һаҡлау ҡарауылына баҫҡан. Ҡоростай яугирҙәр уға үҙ ҡандарының тамсыларын бағышлап:«Беҙ һинең менән бер ҡандан. Хәтеребеҙ тере. Һинең изге эшең үлмәҫ!»тип ант биргән.

Ә һыҡтаусыларҙың артында ташсы оҫталар оҙон рәт итеп ҡырағай мәрмәр таштарҙы —балбалдарҙыергә ҡаҙаған. Балбалдар сылбыры көнсығышҡа — яңы тыуған ҡояш нурҙарына ҡарай йөҙәрләгән метрға һуҙылған. Һәр таш намыҫлы яуҙа еңелгән дошманды кәүҙәләндергән: баҡый донъяла был көстәр төрки батырының рухы алдында баш эйергә тейеш булған.

Ни өсөн дала кешеһе өсөн ата-бабаларҙы онотоу дошман ҡылысынан да ҡурҡынысыраҡ һаналған? Быуындарҙы ниндәй изге еп тоташтырған?

2. «Атай-олатайҙарым» (Эчүм апам): гүр эйәләре алдында яуап биреү

Боронғо рун яҙмаларында төрки ҡағандары һуңыраҡ ислам менән бергә инәсәк ғәрәптең «Аруах» һүҙен белмәгән. Ул заманда Орхон таштарына иң ябай һәм бөйөк һүҙҙәр соҡоп яҙылған:Эчүм апам (Ečüm apam)— «Минең атай-олатайҙарым».

Билге ҡаған менән Күлтигендең тотош таш яҙмаһы —ата-бабалар алдында тотолған ҡәтғи оло яуапбулып тора.

Хаким тәхеткә рәхәт күреү өсөн ултырмай. Ул һәр мәлдә үҙ елкәһендә элек үткән олатайҙарының һынаулы ауыр ҡарашын тойоп йәшәй:

«Бумын менән Истәми бабаларымдың изге намыҫын аҡлай аламмы? Атайҙарымдың аманатын һатманыммы? Ярлыларҙы туйындырып, өҫтө яланғастарҙы кейендерә, тыуған тупраҡты һаҡлай алдыммы?».

Далала хакимлыҡ хазина баҙындағы байлыҡ менән түгел, ә аталар васыятына тоғролоҡ менән үлсәнгән. Әгәр хаким ҡурҡаҡлыҡ күрһәтһә, ят хандарға ярамһаҡланһа йәки үҙ халкын рәнйетһә, аҡһаҡалдар уның күҙенә бағып тура әйткән:«Ҡәберҙәге бабаларың һинең өсөн ояттан әйләнеп ятты!». Дала кешеһе өсөн бынан да ауырыраҡ мәсхәрә булмаған.

3. «Эчүм апам»дан Аруаҡтарға тиклем: быуаттарҙың тере хәтере

Быуаттар үтте. Төрки халыҡтары ислам ҡабул итте. Ләкин ата-бабалар рухын хөрмәт итеү һүнмәне — киреһенсә, яңы мәғәнә алып тәрәнәйҙе.

Ғәрәптеңәрвәх(күплектәгерухһүҙе) төшөнсәһе боронғо дала тупрағына һеңде һәм иң изге төшөнсәгә әүерелде: ҡаҙаҡ менән ҡырғыҙҙа —Аруаҡ, башҡорт менән татарҙа —Арбаҡ / Ата-бабалар аруағы.

Кем улАруаҡ?

Был ҡурҡыныс әкиәттәрҙәге шәүлә лә, төндә юлсыларҙы өркөтөүсе өрәк тә түгел.

Аруаҡ — үҙ нәҫеленең күҙгә күренмәҫ изге һаҡсыһына әүерелгән ата-бабаның паҡ йәне. Ул тыуған йорттар өҫтөндә ҡанат ҡаға, усаҡ янындағы әңгәмәләрҙе тыңлай һәм үҙ балаларын яуызлыҡтан ҡурсалай.

Ләкин Аруаҡ тик күңеле таҙаларға ғына ярҙам итә:

Әгәр һин намыҫ менән хеҙмәт итһәң, ғаиләңде яҡлаһаң, әйткән һүҙеңдә торһаң һәм юлсы менән һуңғы икмәгеңде бүлешһәң — ата-бабалар рухы өҫтөңдә һаҡлаусы яҡты ҡанатын йәйә. Яуҙа һинән уҡтар тайпыла, буранда атың үҙе ҡотолоу юлын таба, балаларың сәләмәт үҫә.

Әммә ҡәрҙәшеңә хыянат итһәң, етемдең хаҡын ашаһаң йәки урлыҡ менән атаңдың изге исемен бысратһаң — Аруаҡ һинән йөҙөн бора. Кеше үҙ ҡурсалаусыһын юғалта, көсһөҙләнә, һәм уның бөтә эштәре селпәрәмә килә.

4. Эҫе икмәк еҫе: «Иҫ сығарыу» йолаһы

Дала кешеһе үҙенең баҡыйлыҡҡа күскән бабалары менән нисек бәйләнеш тотҡан?

Ҡаҙаҡ, башҡорт һәм ҡырғыҙҙарҙың ғаилә йолаларында үтә нәзәҡәтле һәм йылы бер йола һаҡланған:Иҫ сығарыу (Жыт шығару).

Йома көндәрендә йәки алыҫ ҡурҡыныс сәфәр алдынан йорт хужабикәһе усаҡҡа суйын ҡаҙан аса. Ҡайнап торған майҙа изге икмәк — бауырһаҡ йәки ҡалас бешерәләр.

Күсмән инаныуы буйынса: тәнһеҙ изге йәндәр ауыр матди ризыҡты ашамай. Улар төтөн менән бергә күккә күтәрелгәнҡайнар икмәк һәм май еҫенәкилә. Йорт хужаһы олатайҙарының исемдәрен берәм-берәм атап, доға бағышлай һәм баҡыйлыҡтағы йәндәргә именлек теләй.

Һуңынан был эҫе бауырһаҡтарҙы күршеләргә, балаларға һәм мосафирҙарға тараталар.

Был йолала һис бер ҡараңғылыҡ юҡ. Унда — тыуған йорт йылыһы, бирелгән ғүмер өсөн ихлас рәхмәт һәм мәңге үлмәҫ хәтер ята.

5. Күкәтәй хандың ашы: үлемде еңгән туй

Ҡырғыҙҙың бөйөк «Манас» дастанында ғәйәт ҙур бер өлөш бар —«Көкөтөйдүн ашы»(Ҡарт Күкәтәй ханды ерләү ашы).

Үлер алдынан Күкәтәй хан васыят иткән:«Минең өсөн оҙаҡ һыҡтап иламағыҙ! Бөтә ырыуҙарҙы бөйөк йыйынға саҡырығыҙ, йөҙәрләгән ҡаҙандарҙа ит ҡайнаһын, йылҡылар бәйгелә сапһын, батырҙар һөңгө менән алышһын!».

Күсмәндәрҙә оло аш бер ҡасан да бары тик ҡара ҡайғыға батыу булмаған.

Был —йәшәү дауамының бөйөк байрамыбулған! Күкәтәй хандың ашына тотош Евразиянан тиҫтәләгән мең атлылар йыйылған. Далала меңәрләгән аҡ тирмәләр ҡоролған, оло ҡаҙандарҙа ит бешкән, ә иң түбәһе — ҡырҡ саҡрымлыҡ бөйөк Аламан бәйгеһе булған, унда еңгән йәш саптар үткән юлбашсының иҫтәлегенә бағышланған.

Был оло аштың асылы ябай һәм еңелмәҫ булған:

«Атабыҙ мәңгелеккә күсте, әммә тирә-яҡҡа ҡарағыҙ: халыҡ тере, аттар елғыр, улдары ҡөҙрәтле, бишектәр тулы сабыйҙар көлә! Үлем беҙҙе һындыра алманы. Йәшәү дауам итә!».

Ә яу мәлендә яугирҙәр ҡурҡып ҡысҡырмаған. Һәр батыр үҙ ырыуының изге ата-бабаһының исемен оран һалып һөрәнләгән:«Салауат!», «Абылай!», «Ҡабанбай!». Бабалар исеме яу яланында яңғырап, яугирҙең беләгенә унләтә көс өҫтәгән.

Түбәләргә үрелгән таштар

Кеше был донъяла яңғыҙ түгел: өҫтөндә — Асыҡ Күк, аҫтында — Изге Ер-Һыу, уң яғында — Өмәй Инәнең һөйөүе, ә һул яғында — бабаларҙың изге күҙгә күренмәҫ ҡарауылы баҫып тора.

Ләкин был донъя менән нисек һөйләшергә? Ер йөҙөндә доғаның иң саф яңғыраған изге урындары ҡайҙа?

Ни өсөн дала һыбайлыһы яңғыҙ бейек ҡая янынан үткәндә атының башын тартып туҡтай ҙа, таш өйөмөнә аҡ таш һала? Ни өсөн тирмәләге усаҡ ялҡыны тере зат һаналған һәм уға сүп ташлау, бысаҡ йөҙөн күрһәтеү ҡәтғи тыйылған?

Беҙ изге тау артылыштарына күтәреләбеҙ һәм бабалар усағының ялҡынына яҡын киләбеҙ...

13-СӨ ҺҮҘ. ИЗГЕ ТҮБӘЛӘР ҺӘМ УСАҠ ЯЛҠЫНЫ: ТӘБИҒӘТ ҒИБӘҘӘТХАНАҺЫ

«Ут һәр төрлө нәжесте таҙарта, яуыз уйҙарҙы һәм ағыуҙы ялҡында яндыра...» (Менандр Протекторҙың Византия илселәренең төрки ҡағаны менән осрашыуы хаҡындағы яҙмаһы, 568 йыл)