ТӘҢРЕ КҮГЕ АҪТЫНДА

Боронғо төркиҙәрҙең донъяға ҡарашы иһә төп нигеҙенәнйәшәүҙе тәбрикләүгәҡоролған.

Күсмә халыҡ өсөн көндөҙгө яҡтыртҡыс йылытҡан яҡты донъя —«Ҡояш аҫтындағы донъя» (Kün altïnta / Көн аҫты)— бер ҡасан да гонаһлы йәки ләғнәткә төшкән урын һаналмаған. Киреһенсә, ул Тәңре тарафынан яратылған, хуш еҫле ҡылған сәскәләре, саф дала елдәре, етеҙ саптарҙарҙың тояҡ тауышы, ҡорал сыңы һәм ғаилә усағының нуры менән тулылашҡан гүзәл төйәк булған.

Ошо үҙенсәлекле «шатлыҡ биоэтикаһының» төп дәлиле — Саян-Алтай төбәгендәге Йәнәсәй эпитафияларының мөһабәт мираҫы (йөҙ иллегә яҡын таш һәйкәл).

Был яҙмаларҙа теге донъялағы язаларҙан ҡурҡыу, төшөнкөлөк һәм тәнгә ерәнеү юҡ. Улар ҡалдырып китергә мәжбүр булғанер тормошона бағышланған оло мәҙхиә булып яңғырай: батырҙар ҡояшҡа, айға, һөйөклө ҡатындарына, тоғро яуҙаштарына һәм тыуған ил киңлектәренә «туймауҙарын» (toymadïm) һыҡтап белдерә.

Эпиграфика географияһы: «Kün altïnta» концепты

Күлтегин хөрмәтенә ҡуйылған Ҙур яҙмала (2-се юл) кешелек йәшәгән мөхиттең сиктәре ҡояштың хәрәкәте менән билдәләнә:

«İligerü kün toγsïqqa, birigerü kün ortusïŋaru, qurïγaru kün batsïqïŋa, yïrïγaru tün ortusïŋaru... bunça bodun... barça maŋa körür. Kün altïnta...»

(«Илгәре — ҡояш сығышына, уңға — көн уртаһына, артҡа — ҡояш байышына, һулға — төн уртаһына табан... ошонса халыҡты үҙемә буйһондорҙом... Ҡояш аҫтында уларҙың тыныс тормошон ҡорҙом»)*.

Kün altïnta(«ҡояш аҫтында», «көн аҫтындағы донъяла») идиомаһы төрөк фекерендә ер тормошоноң бөтә тулылығын кәүҙәләндерә. Ҡояш — яҡтылыҡ һәм йылылыҡ биреүсе Күктөң күренеп торған изге күҙе. Ҡояш менән йылынған бөтә нәмә оло ихтирамға, һаҡлауға һәм ижади хеҙмәткә лайыҡ.

Йәнәсәй элегияһы: «Toymaq» һәм «Bökmek» ҡылымдарының семантикаһы

Үйөк, Барыҡ, Элегеш һәм Чаа-Холь йылғалары үҙәндәрендәге (Тыва һәм Хакасия) ҡәбер таштарында боронғо руниканы өйрәнеүселәрҙе — В. В. Радловты, С. Е. Маловты һәм И. В. Кормушинды — хайран ҡалдырған изге формулалар ҡабатлана:

«Toymaq» ҡылымы (Тулыһынса кинәнеү, туйыу)

Боронғо төрки телендәtoy-ҡылымы ябай ғына аслыҡты баҫыуҙы аңлатмай. Был — бәхеттең иң юғары нөктәһен тойоп кинәнеү, тормош шатлығының сигенә етеү (ДТС, 570-се бит):

Е 1 ҡомартҡыһы (Үйөк-Тарлаҡ):

«Elime, bodunïma toymadïm!... Künke, ayqa toymadïm!...»— «Илемә, халҡыма туйманым! Ҡояшҡа, айға туйманым!»;

Е 10 ҡомартҡыһы (Элегеш):

«Altun kergüme, künike toymadïm!... Er erdemim üçün bökmädim!...»— «Алтын тирмәмә, ҡояш яҡтыһына туйманым! Ирлек батырлығым (ир эрдәмем) өсөн кинәнеп бөтмәнем!».

Үлем кеше ғүмерен өҙә, әммә яугир үҙ йөрәгендә тормоштоң сикһеҙ татлы һәм гүзәл булыуын танып китә. Тормошҡа туймау (toymadïm) — ул кешенең Күк Тәңрегә һулыш алыу һәм еңеү бәхете биргәненә белдергән иң юғары рәхмәте.

«Bökmek» ҡылымы (Ҡанығыу, кинәнеп туйыу)

Уның менән йәнәш килгәнbök-ҡылымы шатлыҡтың төбөнә тиклем кинәнеүҙе белдерә.«Bökmädim»(«ҡаныҡманым, кинәнеп туйманым») формулаһы дала донъяһының гүзәллегенән бер ҡасан да туйып булмауын иҫбатлай. Батыр күпме генә йәшәмәһен — егерме алтымы йәки алтмыш йылмы — донъя уның өсөн һәр саҡ саф, мөғжизәле һәм изге булып ҡалған.

Мәхмүт Ҡашғари шаһитлығы: йөрәк фәлсәфәһе

«Диуану лөғәт әт-төрөк» (1074 й.) һүҙлегендә Мәхмүт Ҡашғари халыҡ зирәклеген теркәп ҡалдыра:

«Köz toysa da köŋül toymas...»

(«Күҙ туйһа ла, күңел туймаҫ...»)*.

Бында дала антропологияһының тәрән рухи асылы ята: төрөктөң йәшәүгә ынтылышы нәфсе артынан ҡыуыуҙан түгел, ә яралмыш матурлығына булған йөрәк һөйөүенән ғибәрәт булған.

Эпик ҡолас: «Ҡорҡот ата китабы»нда батырлыҡ һәм туй шатлығы

Уғыҙҙарҙың «Ҡорҡот ата китабы» героик эпосында ҡояш аҫтындағы донъяға мөхәббәт халыҡ байрамы һәм йомартлыҡ тулҡыны аша асыла:

1.Ир-егеттәрҙең оло йыйыны (Туй):

Ҡорҡот атаның һәр дастаны дөйөм байрам менән тамамлана:

«Йәшел туғайҙарҙа аҡ тирмәләр ҡоролған, ҡаҙандарҙа һимеҙ ит ҡайнай, һабаларҙа ҡымыҙ күбекләнә, ҡумыҙ ҡылдары сыңлай...»;

2.Хакимдың йомартлығы:

Байындыр хан мәжлесте дан өсөн генә ҡормай: ул оло бәктән алып ярлы көтөүсегә тиклем барса халыҡты туйындырыу өсөн меңләгән айғыр, тәкә һәм дөйә салырға ҡуша. Тормош шатлығы бөтә ырыу менән уртаҡлашҡанда ғына ысын мәғәнәһенә эйә була.

Төбәк дауамлылығы: ҡаҙаҡ һәм башҡорт донъяһында йәшәүҙе тәбрикләү

Ҡаҙаҡ һәм башҡорт йола мәҙәниәтендә шатлыҡ биоэтикаһы бөтөн бер донъяға ҡараш системаһына әүерелгән.

Ҡаҙаҡтың «Дүние қызығы» төшөнсәһе һәм «Шүкіршілік» фәлсәфәһе

Ҡаҙаҡ халҡының аңында ҡояш аҫтындағы донъяДүние қызығы(ер тормошоноң нуры, ҡыҙығы һәм яҡтыһы) төшөнсәһе аша ҡабул ителә:

1.Күсмәндең өс хазинаһы:

Күсмә халыҡ бәхетте өс бөйөк бүләк менән үлсәгән:

Жүйрік ат(елғыр күк толпар);

Қыран бүркіт(һунарҙа алғыр бөркөт);

Сұлу жар(тоғро һәм гүзәл йәр).

2.Шөкөр итеү фәлсәфәһе («Шүкіршілік»):

Ҡаҙаҡ йолаһы һәр таңды оло рәхмәт һүҙҙәре менән башларға ҡушҡан:

«Атқан таңға, шыққан күнге шүкір!»(«Атҡан таңға, сыҡҡан ҡояшҡа мең шөкөр!»).

Сәбәпһеҙ төшөнкөлөккә бирелеү һәм ауырлыҡтарға зарланыу Тәңренең йомартлығын рәнйетеүсе ҙур гонаһ һаналған.

3.Йәшәү байрамдары («Той»):

Кеше ғүмеренең һәр баҫҡысы байрам ителгән: бала тыуыуы (шілдехана), баланы тәү башлап атҡа мендереү (ашамайға отырғызу), ҡаҙаҡтың бәпәй ҡаҙаҡ баҫҡандағы сәңгелдәк тантанаһы. Был байрамдар йөҙәрләгән ҡәрҙәште берләштереп, тормоштоң үлемһеҙлеген раҫлаған.

4.Йоҡлау (һыҡтау) поэзияһы («Жоқтау»):

Хатта мәрхүмде оҙатҡанда ҡатын-ҡыҙҙар башҡарғанжоқтауһыҡтауҙарында ла Йәнәсәй таштарының ауаздары яңғырай. Унда батырҙың бөтә батырлыҡтары, төҙ атҡан уҡтары, оло туйҙары һәм халҡына күрһәткән ярҙамы һүрәтләнгән. Жоқтау — өмөтһөҙлөк илауы түгел, ә намыҫ менән үтелгән ғүмергә бағышланған тантаналы хушлашыу булған.

Башҡорттоң «Йәшәү ҡәҙере» төшөнсәһе

Башҡорт халҡының традицион этикаһында иң төп ҡағиҙәләрҙең береһе —«Йәшәү ҡәҙерен белеү»:

Кеше үҙ тәнен, шишмәләр таҙалығын һәм яҡындарының сәләмәтлеген ҡәҙерләргә, көндәрен асыу һәм көнсөллөк менән бысратмаҫҡа тейеш;

Башҡорттоңоҙон көйҙәреКөньяҡ Урал үләндәрендәге иртәнге ысыҡты, Ағиҙел тулҡындарын һәм шихандар өҫтөндәге күк йөҙөн Күктең оло мәрхәмәте һәм изге асылышы тип данлай.

Тарихнамә анализы: төрөк гуманизмының асылыуы

Академик көнсығышты өйрәнеү ғилемендә Йәнәсәй яҙмалары ысын мәғәнәһендә ҙур тетрәнеү тыуҙырҙы:

С. Е. Малов асыштары:

Сергей Ефимович Малов үҙенең «Енисейская письменность тюрков» (1952 й.) тигән хеҙмәтендә был руник юлдарҙа балаларын, илен һәм ерен яратҡан боронғо яугирҙең йәнле һәм эскерһеҙ кешелекле йөрәге тибеүен күрһәтте.

И. В. Кормушин текстологияһы:

Игорь Валентинович Кормушин Йәнәсәй бассейнындағы тиҫтәләгән ҡомартҡыға ентекле текстологик анализ яһап,«Künke, ayqa, ilime toymadïm»формулаһы боронғо төрки лирикаһының айырым, ҡабатланмаҫ жанрын — ҡояш аҫтындағы донъя менән бәхилләшеү элегияһын тәшкил итеүен иҫбатланы.

Л. Н. Гумилев фекере:

Лев Николаевич Гумилев төрөк илдәренең тарихи сыҙамлығы уларҙың тыуған төйәк тәбиғәте менән бер бөтөн булып ҡушылыуында ятыуын билдәләне: дала ят ер түгел, ә батырҙар матурлығы өсөн йылмайып йән биргән ғәзиз төйәк булған.

Метафизик үҙәк: Ҡояш аҫтындағы донъяның шатлыҡ биоэтикаһы

Йолаға фәлсәфәүи анализ яһау матди донъянан ҡасыуға ла, ҡайғыһыҙ ҡулланыу гедонизмына ла ят булған үҙенсәлекле дала метафизикаһын аса.

Ҡояш аҫтындағы донъя —Көн аҫты (Kün altïnta)— Күк менән Ерҙең иң изге, камил бүләге тип ҡабул ителә. Кешенең тән тормошо, яйыҡтағы үләндәр ҡыштырлауы, толпарҙарҙың тояҡ тауышы һәм ҡояштың наҙлы йылыһы гөнаһ мөһөрө йөрөтмәй. Тән изге, сөнки ул Ҡоңғорт Ер ҡуйынынан бар булған; һулыш алыу шатлығы саф, сөнки ул Тәңре тарафынан бүләк ителгән. Традиция кешене тәбиғи көстәрен юҡ итергә өндәмәй: киреһенсә, йәшәүҙең тулылығы ер тормошоноң шатлығына оло ихтирам һәм рәхмәт менән ҡанығыуҙа (toymaq / bökmek) ята.

Шул уҡ ваҡытта көн аҫтындағы был шатлыҡ күсмән донъяһындабатырлыҡ (erdäm)менән айырылғыһыҙ бәйләнгән. Тирмә тыныслығы менән кинәнергә, яҙғы туйҙа һалҡын ҡымыҙ эсергә һәм ҡумыҙ моңон тыңларға тик үҙ илен яҡлау өсөн һәр саҡ атҡа атланырға әҙер булған яугир генә әхлаҡи хоҡуҡҡа эйә. Ерҙәге шатлыҡ көсһөҙҙәрҙе яҡлауға әҙерлек менән изгеләштерелә. Күк тарафынан билдәләнгән айырылышыу сәғәте еткәс (adrïlmaq), аҡыллы дала кешеһе үткән ғүмеренә ҡурҡыу менән түгел, ә тормош мәжлесенән китеп барған рыцарҙың затлы һағышы менән ҡарай: уның кәүҙәһе тыуған тупраҡҡа ҡайта, рухы ҡош булып ата-бабалары янына оса, ә мәңгелек ташта керһеҙ изге исеме балҡып ҡала.

Экзистенциаль офоҡ: ялҡыуҙан һәм яңғыҙлыҡтан арыныу

Ҡояш аҫтындағы донъя тураһындағы боронғо төрки зирәклеге XXI быуатта тәрән төшөнкөлөккә, ялҡыуға һәм виртуаль яңғыҙлыҡҡа батҡан бөгөнгө кешелек өсөн шифалы асыш булып яңғырай.

Бөгөнгө ҡала кешеһе матди байлыҡ, сикһеҙ уңайлыҡтар һәм һанлы тауыш аҫтында күмелеп ҡалды, әммә уның күңеле буш һәм бәхетһеҙ. Тере донъяны күреүҙән яҙып, кеше иртәнге ҡояш нурына, шишмә һыуына, дала еле еҫенә һәм дуҫының йылы ҡул ҡыҫыуына ҡыуаныу һәләтен юғалтты. Боронғо руник ҡомартҡыларҙағы«toymadïm»(«ҡояш аҫтындағы матурлыҡҡа һис туйманым») тигән ялбарыу беҙгә йәшәү мөғжизәһе алдындағы изге ололау тойғоһон иҫкә төшөрә. Бар булыу үҙе — баһалап бөтөргөһөҙ оло бүләк, уны ваҡ-төйәк үпкәләүгә, көнсөллөккә һәм йәнһеҙ байлыҡ туплауға сарыф итеү — үҙ күңелең алдында оло ғәйеп.

Ҡояш аҫтындағы ғүмерҙең ҡыҫҡалығын аңлау замананың төп ауырыуын — ысын тормошто тоноҡ «иртәгәгә» ҡалдырып йәшәүҙе еңергә өйрәтә. Беҙ яратыуҙы, ғәфү итеүҙе, ата-әсәне хөрмәтләүҙе һәм хаҡлыҡҡа тоғролоҡто ситкә этәрәбеҙ, йәнәһе лә ғүмеребеҙ сикһеҙ. Әммә дала фәлсәфәһе иҫкәртә: һәр ҡояш ҡалҡыуы — ҡабатланмаҫ, һәр һулыш — берҙән-бер. Ҡояш аҫтында лайыҡлы йәшәү — һәр бирелгән көндө изгелек, йомартлыҡ һәм намыҫ ҡанунына әйләндереү тигән һүҙ. Ысын шатлыҡ бер ҡасан да үҙмән булмай: үҙ усағыңдың нуры менән яҡындарыңды йылытып һәм тыуған тупраҡта ғәҙеллекте һаҡлап ҡына кеше үлемһеҙлеккә ирешә һәм халыҡ хәтерендә һүнмәҫ эҙ ҡалдыра.

Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт

1.Акатай С.Древние культы и верования казахов. — Алматы: КазНИИКИ, 2011. — 320 с.

2.Бартольд В. В.Книга моего деда Коркута // Сочинения. Т. VIII. — М.: Наука, 1973. — С. 545–690.

3.Гумилев Л. Н.Древние тюрки. — М.: Наука, 1967. — 504 с.

4.Древнетюркский словарь (ДТС)/ Ред. В. М. Наделяев, Д. М. Насилов, Э. Р. Тенишев, А. М. Щербак. — Л.: Наука, 1969. — 676 с.

5.Зиманов С. З.Древний мир права казахов. В 10 томах. — Алматы: Жеті Жарғы, 2001–2009.

6.Кляшторный С. Г.Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии. — М.: Наука, 1964. — 214 с.

7.Кляшторный С. Г.Степные империи древней Евразии. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2005. — 346 с.

8.Кормушин И. В.Тюркские енисейские эпитафии: Тексты и исследования. — М.: Наука, 1997. — 303 с.

9.Кузеев Р. Г.Историческая этнография башкирского народа. — Уфа, 1978. — 264 с.

10.Малов С. Е.Памятники древнетюркской письменности: Тексты и исследования. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1951. — 451 с.

11.Малов С. Е.Енисейская письменность тюрков: Тексты и переводы. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1952. — 116 с.

12.Махмуд ал-Кашгари.Диван Лугат ат-Турк / Пер. З.-А. М. Ауэзовой. — Алматы: Дайк-Пресс, 2005. — 1288 с.

13.Радлов В. В.Образцы народной литературы тюркских племен. Ч. V. — СПб., 1885. — 599 с.

14.Урал батыр:Башҡорт халыҡ ҡобайыры. — Өфө: Китап, 2005. — 256 б.

15.Хисамитдинова Ф. Ғ.Башҡорт теленең мифологик һүҙлеге. — Өфө, 2010. — 452 б.

16.Clauson, Sir Gerard.An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. — Oxford: Clarendon Press, 1972. — 1039 p.

17.Roux, Jean-Paul.La religion des Turcs et des Mongols. — Paris: Payot, 1984. — 324 p.

Төпһөҙлөк аша күпер: Ҡәберлек усағы өҫтөндә ыласын ҡанаттары ҡағыуы

Әммә ҡояш аҫтындағы донъя ни тиклем генә гүзәл булмаһын, арыған яугирҙең күҙҙәре өсөн ҡояш нурҙары һүнгән мәл барыбер етә.

Дала тынып ҡала. Батырҙың кәүҙәһе уҫтав уртаһында аҡ кейеҙ өҫтөндә ята, ә сатыр алдында хәрби япма ябылған тоғро яу аты тояғы менән ер ҡаҙый.

Төрки ҡағандары һәм ябай көтөүселәр кешенең был һуңғы һулышын нисек атағандар? Уларҙың телендә ҡот осҡос, ҡанды туңдырған «үлем» һүҙе бөтөнләй булмаған.

Улар Күккә ҡарап, сабыр һәм ҡаҡшамаҫ ныҡлыҡ менән әйткәндәр:«Уча барды» (Uča bardï)— «Ул ыласын булып күккә осто, ҡош булып китте».

Ни өсөн Далала үлем бөтөү тип түгел, ә рухтың Тәңре ҡаршыһына мәңгелек күсенеүе тип ҡабул ителгән? Хужаһы артынан тоғро атын ни өсөн сәфәргә оҙатҡандар һәм ҡәбер таштары өҫтөндә осҡан ҡош-йән ниндәй бөйөк серҙе һаҡлай?

Был хаҡта —6-сы һүҙҙә. Һуңғы сәфәр һәм тоғро юлдаш.

6-сы һүҙ. Һуңғы сәфәр һәм тоғро юлдаш

«Kül tegin qoyn yïlqa yeti yigirmike uča bardï... Qanïm qaγan uča bardï...» («Күлтегин Ҡуй йылында, ун етенсе көндә [беренсе айҙа] оса барҙы (ыласын булып осто)... Ҡаған атам оса барҙы...») (Күлтегин хөрмәтенә Ҙур яҙма, 732 й.; Билге ҡаған һәйкәле, 735 й.)

Аҡ ыласындың осошо: Ҡурҡыу белмәҫ үлем

Һауаны ярып һыҙғырған тауыш. Аҡ һунар ыласыны күн бирсәткәнән ысҡынып, күк көмбәҙенең саф зәңгәрлегенә уҡтай ынтыла. Ул тауҙарҙы, йылғаларҙы һәм аптырап ҡалған кешеләрҙе аҫта ҡалдырып, мәңгелек яҡтылыҡ тулҡынланған бейеклеккә күтәрелә бара.

Шул уҡ минутта уҫтауҙа бөйөк ғәскәр башлығы Күлтегиндың һуңғы һулышы өҙөлә.

Ҡустыһын һәм тәхетенең еңелмәҫ таянысын юғалтҡан Билге ҡаған тын ҡалған ғәскәр ҡаршыһына сатырҙан сыға. Уның йөҙө ҡайғылы бысаҡ яралары менән ҡапланған, әммә тауышында ҡәбер өмөтһөҙлөгө юҡ. Ул ҡулын Күккә күтәрә лә быуаттар аша беҙгә килеп еткән ике изге һүҙҙе әйтә:«Уча барды» (Uča bardï)— «Ул ыласын булып күккә осто, китте».

Далала батырҙар, ҡағандар һәм ғәзиз әсәләр тураһында тупаҫ итеп «үлеп ҡалды» йәки «ҡәбергә инде» тип әйтеү ҡәтғи тыйылған. Күсмән халыҡ өсөн үлем сереү һәм ҡараңғылыҡ төбөнә ҡолау түгел, ә илаһи юғары сатҡының тантаналы азат ителеүе булған. Ерҙәге ваҡыт тышауы өҙөлгән — рух ҡанаттарын йәйгән һәм үҙенең төп, мәңгелек Күсенеүенә юл тотҡан.

Ә ҡәберлек алдында уның тоғро яу атын эйәрләгәндәр — ул хужаһын теге донъяның боҙло йылғалары аша сығарырға әҙер торған.

Боронғо төркиҙәр үлемде ҡот осҡос ҡурҡыу сығанағынан кеше рухының оло батырлығына нисек әйләндергән? Ни өсөн йән-ҡоштоң күккә осоуы ерҙәге намыҫтың сафлығын талап иткән?

Дала танатологияһы: Үлем бөйөк күсенеү булараҡ

Төрки халыҡтарының дини-фәлсәфәүи аңында кешенең физик үлеме шәхестең бөтөнләй юҡҡа сығыуы, ҡараңғылыҡ төбөнә ҡолауы йәки биологик тарҡалыуҙың мәсхәрәле аҙағы тип бер ҡасан да уйланылмаған.

Дала цивилизацияһы үлем аша үтеүҙең бик ҡәтғи, бөйөк һәм батыр концепцияһын ижад иткән: үлем«Оло Күсенеү» (Көшу)— ваҡытлыса ҡояш аҫтындағы фани донъянан (Жалған дүние) ата-бабаларҙың мәңгелек төйәгенә (Бақи донъя / Аруаҡтар иле) күсеү, шулай уҡ үлемһеҙ рухтың сереүсән тән менәнайырылышыуы (adrïlmaq)тип аңлатылған.

Был күсеүҙең VIII быуаттағы боронғо төрки руник яҙмаларындағы үҙәк сағылышы — изге формула:

«Uča bardï»**— «Ул күккә осто, ҡош/ыласын булып осоп китте».

Хөкөмдарҙар, батырҙар, оло аҡыл эйәләре һәм фиҙакәр әсәләр хаҡында йола тупаҫ «үлеп ҡалды» тип әйтеүҙе ҡәтғи тыйған.

Намыҫлы кеше юҡҡа сыҡмай — уның юғары рухи сатҡыһы (Ҡот / Үр-ҡот) ҡанат ҡағып, Зәңгәр Күктең сикһеҙ бейеклегенә, үҙен барлыҡҡа килтергән Йән Биреүсегә табан юллана. Кәүҙәһе үҙен тыуҙырған Ҡоңғорт Ер ҡуйынына ҡайта, ә тоғро яу аты яугирҙе донъя сиктәре аша алып сығыусы изге юлдашҡа әүерелә.

Эпиграфика ҡануны: «Uča bardï» формулаһының мәғәнәһе

Күлтегин (16, 25-се юлдар) һәм Билге ҡаған (10-сы юл) таштарындағы ҡоштоң осоп китеү ҡылым формаһы ҡәтғи ҡанун булып тора:

«Uç-» + «bar-» аналитик формаһы

Uç-(осоу, ҡанат ҡағыу, күккә күтәрелеү; ДТС, 604-се бит) ҡылымы хәрәкәтте белдереүсеbar-(барыу, китеү) ярҙамсы ҡылымы менән берләшә. Был төҙөлөштөң тура мәғәнәһе — «осоп китте, күккә күтәрелеп барып етте».

Был образ күсмәндәрҙең ыласын һәм бөркөт менән һунар итеү ғәҙәтенән ныҡлы тамыр ала:

Кеше йәне Тәңренең күн бирсәткәһендә ултырған аҡ һунар ыласынына (аҡ һоңҡарға) оҡшатыла;

Ерҙәге тормош — ҡояш аҫтындағы һунар мәле;

Күк тарафынан билдәләнгән сәғәттә бауҙар сиселә, ыласын күк көмбәҙенә ынтыла һәм мәңгелек иркенлеккә осоп китә.

Ҡаҙаҡ телендә был төшөнсә меңәр йылдар аша һыҡтауҙарҙа һаҡланып ҡалған:

«Ақ сұңқары қолынан ұшты...»* — «Аҡ һоңҡары ҡулынан осто...».

Йәнәсәй яҙмаларында «Adrïlmaq» (Айырылышыу) төшөнсәһе

Йәнәсәй таштарында (Е 45, Е 48 ҡомартҡылары) үлемadrïl-(айырылыу, ситләшеү; ДТС, 20-се бит) ҡылымы менән аңлатыла:

«Künke, ayqa, yerime adrïldïm...»

(«Ҡояшҡа, айға, изге еремә айырылдым...»)*.

Үлем — бәйләнеште өҙөү түгел, ә ваҡытлыса арауыҡ айырылыуы. Яугир күренеп торған донъянан айырыла, әммә үҙенең ҡаҡшамаҫ исемен туғандарының хәтерендә һәм Мәңгелек Ташта (Beŋgü Taş) ҡалдыра.

Тарихи шаһитлыҡтар: оло һыҡтау һәм биттәрҙе ярыу йолаһы

Боронғо төркиҙәрҙең ерләү йолаһы ситтән күҙәтеүселәрҙе үҙенең тетрәндергес ҡөҙрәте, фажиғәле бөйөктөгө һәм үлемдән ҡурҡмауы менән хайран ҡалдырған.

Византия йылъяҙмалары: Менандр Протектор (576 й.)

Византия дипломаты Менандр Протектор бөйөк төрки ҡағаны Истәмиҙе (Дизавулды) ерләүҙе ентекләп яҙып ҡалдырған, был йолаға Валентин етәкселегендәге император илселәре шаһит булған:

«Мәрхүм ҡағандың улы Төрксанф батша улы рим илселәрен ауыр матәмдә ҡаршы алды. Боронғо төрки йолаһы буйынса, илселәр аттан төшөп, матәм сатырына инергә һәм ҡан күҙ йәштәре менән ҡушылһын өсөн бысаҡ менән биттәрен телергә тейеш ине.

Һуңынан сатыр тирәләй атлылар даланы ҡайғылы көйгә күмеп, ете тапҡыр сабып үттеләр... Ете ҡат әйләнгәндән һуң, сатыр алдында ҡағандың һөйөклө яу аттары салынып, йола усағында яндырылды...»*.

Яугирҙәрҙең яңаҡтарынан аҡҡан ҡан ябай ғына яҡын кешенең түгел, ә дәүләт таянысының китеүен раҫлаған. Ырыу көсһөҙ йәш менән түгел, ә ҡиммәтле тормош тамсылары — ҡаны менән хушлашҡан.

Ғәрәп сәйәхәтсеһе: Әхмәт ибн Фаҙлан (922 й.)

Бағдад илселегенең сәркәтибе Әхмәт ибн Фаҙлан үҙенең билдәле яҙмаларында Каспий буйы далаларындағы уғыҙҙарҙың дәрәжәле кешене ерләүен һүрәтләй:

«Уларҙа абруйлы бер ир үлһә, ерҙә өйгә оҡшатып ҙур соҡор ҡаҙыйҙар. Уға ебәк күлдәк кейҙерәләр, биленә ҡылыс быуалар, ҡулына йәйә менән уҡтар тотторалар, ә алдына ҡымыҙ менән ағас туҫтаҡ ҡуялар.

Һуңынан уның менге аттарын — йөҙ йә ике йөҙ баш — алып килеп ҡорбан итәләр, итен ҡәҙерле ашта ашайҙар, ә баштарын, тиреһен һәм тояҡтарын ҡурған өҫтөндәге бейек ҡолғаларға элеп ҡуялар.

Һәм улар әйтә: "Был уның Күктәге алтын тирмәһенә сабып барасаҡ аттары. Толпары уны теге донъяға тиҙ арала еткерәсәк..."»*.

Ҡотто оҙатыусы ат: төпһөҙлөк аша изге юлдаш

Евразия күсмәндәренең ерләү йолаһында менеү аты үҙәк урынды биләгән:

1.Батша ҡурғандары археологияһы:

С. И. Руденко өйрәнгән Пазырыҡ һәм З. Самашев тикшергән Ҡаҙағстандағы Берел ҡурғандары беҙҙең эраға тиклемге IV–III быуаттарҙағы боронғо күсмәндәр ҡәберлектәрен асты. Батыр табуттары янында мәңгелек туңлыҡта затлы ат кәүҙәләре ятҡан: тау кәзәһе мөгөҙлө ағас битлектәр, семәрләнгән кейеҙ сергеләр, алтынланған эйәр-йүгәндәр.

2.Ат — донъялар араһындағы аралашсы:

Ат күк уты һәм ел ғәмәленән яралған ҡояш хайуаны тип ололанған. Донъялар араһында кеше рухы үтә алмаҫлыҡ упҡындар, утлы йылғалар һәм боҙло тарлауыҡтар ята. Тик тоғро яу толпары ғына был йыһан упҡыны аша һикереп үтеп, батырҙың күңелен ата-бабалар тәхетенә илтә алған.

Этнографик тамырҙар: ҡаҙаҡ һәм башҡорт ерләү йолалары

Ҡаҙаҡ һәм башҡорт халыҡ көнкүрешендә боронғо төрки танатологияһы үҙенең төп нигеҙҙәрен һаҡлап, тәрән әхлаҡи мәғәнә менән байыған.

Ҡаҙаҡ йолалары: «Тұл ат», «Жоқтау» һәм «Қайтыс болу» сере

Ҡаҙаҡ халҡының йолаларында Орхон дәүере менән ғәжәп оҡшашлыҡтар һаҡланған:

1.«Қайтыс болу» изге төшөнсәһе:

Ҡаҙаҡ телендә үлем оло хөрмәт менән аңлатыла:

«Ол қайтыс болды»— һүҙмә-һүҙ: «Ул кире ҡайтыу яһаны».

Кеше юғалмай, улҮҙен Бар Итеүсегә Ҡайта— кайсандыр уға йән һәм һулыш бүләк иткән Тәңре ҡаршыһына бара;

2.Атты бағышлау йолаһы («Тұл ат»):

Ырыу башы үлгәс, уның һөйөклө менге атын тоғро толпар (тұл) тип иғлан иткәндәр: ялын һәм ҡойроғон ҡырҡҡандар, эйәрен алғандар һәм бер йыл буйына уға бер кемде лә мендермәгәндәр. Вафатының йылында ҙур ашта (Ас) был атты ҡорбан итеп, саптарҙың рухы хужаһы менән Аруаҡтар илендә ҡушыла тип ышанғандар;

3.Замандан уҙыу («Дүниеден озу»):

Оло кешенең китеүе хаҡында:«Дүниеден озды»— «Ул был донъя каруанынан алдараҡ уҙҙы, мәңгелек артылышҡа тәүге булып барып етте» тип әйткәндәр.

Башҡорт йолаһы: йән-ҡоштоң ҡырҡ көнө

Р. Ғ. Кузеев һәм Ф. Ғ. Хисамитдинова тикшергән башҡорт традицияһында:

Кеше вафат булғандан һуң ҡырҡ көн буйына уның йәне тыуған ояһы янында күҙгә күренмәҫ ҡош йәки күбәләк булып, шәжәрә йә изге ҡайын ботаҡтарына ҡунып йөрөй тигән ныҡлы инаныу булған;

Саф күңелле кеше хаҡында ихтирам менән:«Йәне ҡош булып күккә осто»тиҙәр;

Мәрхүмдең рухына бағышлап аят уҡытыу һәм саҙаҡа биреү йәнгә ата-бабалар донъяһына еңел күсергә ярҙам иткән.

Тарихнамә анализы: анимизмдан үлемһеҙлек метафизикаһына

Донъя ғилемендә төрөк ерләү йолаһын күренекле ғалимдар ентекле өйрәнде:

В. В. Радлов хеҙмәттәре:

Василий Васильевич Радлов Алтайҙағы ҡаҙыныу эштәрен Тан һәм Суй династиялары йылъяҙмалары менән сағыштырып, күсмәндәрҙең ат ҡорбан итеү йолаһы малды юҡҡа сығарыу түгел, ә батырҙы мәңгелек сәфәргә оҙатыу буйынса тәрән уйланылған метафизик литургия булыуын асты.

С. И. Руденко тикшеренеүҙәре:

Сергей Иванович Руденко Пазырыҡ табылдыҡтары һәм башҡорт этнографияһы нигеҙендә ат-юлдаш культының скиф-саҡ осоронан алып «Аҡбуҙат» эпосына тиклем ике мең ярым йыл буйына өҙлөкһөҙ йәшәп килеүен иҫбатланы.

Жан-Поль Ру семиотикаһы:

Жан-Поль Ру «Боронғо һәм урта быуат Алтай халыҡтарында үлем» (1963 й.) китабында«uča bardï»формулаһы кешенең күктән бирелгән нурлы асылы юғары Күк Атаһына ҡайтыуына ышаныуҙы сағылдырыуын күрһәтте. Төрөктәрҙә үлем ҡараңғы яза түгел, ә яҡтылыҡҡа ҡайтыу булған.

Метафизик үҙәк: Рухтың күккә осоу архитектоникаһы

Орхон һәм Йәнәсәй руникаһы, скиф-саҡ археологияһы һәм тере дала йолалары кешенең үлем аша яңырыуының яҡты һәм ҡәтғи метафизикаһын аса. Үлем бер ҡасан да ҡараңғы мәғәнәһеҙлеккә тәгәрәү йәки тән язаһы тип ҡаралмаған.

Тән үлеме мәлендә башланғыстарҙың тәбиғи айырылыуы башҡарыла (tïnï üzüldi— «ерҙәге тыны өҙөлдө»). Тупраҡтан яралған фани кәүҙә бер һүҙһеҙ Ҡоңғорт Ер ҡуйынына ҡайта (yaγïz yer), ҡурған өйөмөндә тыныслыҡ таба. Әммә кешенең рухи сатҡыһы — уның намыҫы һәм ҡото — сереүгә бирелмәй. Донъялар араһындағы сикте үтеү өсөн изге толпар кәрәк: батыр янына ерләнгән йәки йола буйынса иреккә ебәрелгән изге Менге ат (Тул ат / Толпар) хужаһының рухын йыһан упҡыны аша алып сыға.