ТӘҢРЕ КҮГЕ АҪТЫНДА

2. Ут һәм төтөн аша: Византия илсеһенең ҡалтырауы (568 йыл)

Йөҙ егерме йыл ваҡыт уҙа. Күсмәндәр донъяһының үҙәге көнсығышҡа — яңы бөйөк дәүләт үҫеп сыҡҡан төбәккә, Төрки ҡағанлығына күсә.

568 йылдың тамыҙ (август) айы. Алтай итәктәре асыҡ, әсе артыш төтөнөнә күмелгән.

Данлы Константинополдән император Юстин II тарафынан ебәрелгән затлы Византия илсеһе Земарх Киликиец ҡурҡыуҙан атының йүгәнен тартып туҡтата. Күсмәндәрҙең яу өйө алдында уларҙың юлын төрки ҡам-ҡаҙҙары (руханиҙары) бүлә. Ҡулдарында ялҡынлап янған тау артышы яна, һауала баҡыр ҡыңғырауҙар сыңлай, ә алдарында, тап юл өҫтөндә, ике ҙур мөһабәт усаҡ ялҡынлана.

Илсенең хеҙмәтселәре һөрән һала: уларҙы тереләй утҡа ташлап яндырырға йыйыналар тип уйлайҙар. Төрки ҡағанының һаҡсылары өндәшмәй генә, ныҡлы ҡул менән византиялыларҙы, уларҙың алтын һәм ебәк тейәлгән ҡасырҙарын ике ялҡын араһындағы тарыҡ юлдан үтергә мәжбүр итә. Ут ялҡыны кейемдәрҙе өтә, күҙҙәр артыш төтөнөнән йәшкә ҡаҡлыға.

Әммә илселәрҙе һәләк итергә бер кем дә уйламаған ине.

Дала яугирҙәре быуаттар үткәс тә төрки халыҡтарында һаҡланасаҡАлас— ут менән таҙартыу изге йолаһын атҡарған. Уларҙың инаныуы буйынса, ят ҡалаларҙан килгән сит кеше үҙе менән йәшерен ағыу, яуыз уй, ҡара көс, сир-ватҡы йәки яуыз күҙ алып килеүе ихтимал. Бөйөк Истәми ҡағандың сатырына аяҡ баҫҡансы, изге ялҡын бөтә ҡара уйҙарҙы һәм яуызлыҡты көлгә әйләндерергә тейеш булған.

Земарх ҡаған алдына килеп ингәс, йәнлек тиреһен ябынған ябай күсмәнде күрергә көткән ине. Киреһенсә, ул хайран ҡалып шаңҡый: ҡаған ике ҙур тәгәрмәсле оло алтын тәхеттә ултыра ине.

Тәгәрмәсле тәхет! Рим менән Константинополдә императорҙар таш һарайҙарға мәңгелеккә береккән ине. Ә далала хакимдың тәхете лә хәрәкәттә: ул Ҡояштың Күк йөҙө буйлап ағылыуы кеүек, үҙенең халҡы менән бергә алға тәгәрәй.

3. Кавказдағы «Тәңре хан»: тере иман ағасы

681 йылда христиан епискобы Исраел Кавказға, хазарҙарға буйһонған иртә төрки халыҡтарының береһе — Каспий буйы ғундары янына юллана. Әрмән йылъяҙмасыһы Мовсес Каганкатваци рухани күргән хәлдәрҙе ентекләп яҙып ҡалдырған.

Асыҡланыуынса, барлыҡ ҡөҙрәттәрҙән өҫтөн күреп был халыҡ күҙгә күренмәҫ Оло Барлыҡҡа Килтереүсегә һыйынған һәм Уны саф телдә:Тәңре хантип атаған.

Ҡоролоҡ килгәндә йәки малға ҡара сир тейгәндә, ырыу аҡһаҡалдары уба түбәләренә, изге ағастар — быуаттар буйы үҫкән мөһабәт имәндәр янына күтәрелгән. Улар һайлап алынған саптар аттарҙы ҡорбан иткән, ергә һөт һәм һыу сәскән, ә ат тиреһен йөҙөн көнсығышҡа ҡаратып изге ағас ботаҡтарына элгән.

Ни өсөн ағас ботаҡтарына ат эленгән?

Дала кешеһе өсөн Ағас — Галәмде тоташтырыусы тере күпер булған: тамырҙары ҡараңғы Ер төпкөлөнә китә, олоно кешеләр йәшәгән яҡты ерҙә ултыра, ә йәшел япраҡлы сатыры Мәңге Тәңре Күгенә үрелә. Ағас янында ат бағышлап, кеше үҙенә бирелгән тормош ҡеүәтен кире Күккә ҡайтарған һәм шифалы ямғыр һораған.

Каганкатваци йәнә ҡәбер янындағы ҡайғы тартыуҙы оло һоҡланыу һәм ҡурҡыу менән яҙа: затлы батыр үлгәндә, атлы яугирҙәр ҡәбер тирәләй елеп үтеп, сабып барған көйө ҡылыс менән яңаҡтарын телеп ҡорбан килтергән. Яугирҙәрҙең ҡаны йөҙҙәре буйлап ағып, үләнгә тамған. Был аҡылһыҙлыҡ түгел, ә үлемһеҙ тоғролоҡ анты булған:«Һин яҡшыраҡ баҡый донъяға остоң, әммә беҙ һинең менән бер ҡандан, һәм беҙ һинең исемеңде онотмабыҙ!».

4. Византия баяны: Бер Барлыҡҡа Килтереүсе

VII быуат башында Византия тарихсыһыФеофилакт Симокатта, император Маврикийҙың походтарын бәйән иткәндә, сит халыҡ күңелен төшөнөргә ынтылған: Византия йә яулашҡан, йә дуҫлашҡан был батыр һыбайлылар ниндәй көскә ышана һуң?

Уның һығымтаһы ҡоростай теүәл яңғырай:

«Төркиҙәр утты хөрмәт итә, һыу менән һауаны иң юғары дәрәжәлә ололай, ерҙе маҡтап йырлай, әммә тик Күкте һәм Ерҙе яралтҡан Берҙән-бер Затты ғына Тәңре тип таный һәм Уға баш эйә. Уға бағышлап улар йылҡы ҡорбан итә...»

Византия ғалимы бөгөнгө тәнҡитселәр йыш бутай торған тәрән айырманы ап-асыҡ күргән:

Күсмәндәр йылғаны, утты йәки тауҙы «алла» тип белмәгән. Йылға менән ут — тәбиғәттең нәжес менән бысратырға ярамаған изге мәхлүҡәттәре (Ыдуҡ Ер-Һыу).

Ә табыныу — бар тереклеккә башланғыс биргәнБерҙән-бер Күк Тәңрегәгенә йүнәлтелгән.

5. Ҡомлоҡта яңғыраған тауыш: «Бер Тәңре!»

922 йылда Бағдад хәлифәһенең белемле дипломаты һәм сәркәтибеӘхмәт ибн Фадланҡырыҫ Каспий буйы далалары аша Волга болғарҙары иленә сәфәр ҡыла. Юлда ул хәҙерге төркмән, үзбәк һәм әзербайжандарҙың ата-бабалары — уғыҙ күсмәндәрен осрата.

Ибн Фадлан ҡаты диндар мосолман булған һәм ят йолаларға тәнҡит менән ҡараған. Әммә бер күренеш уның хәтеренә мәңгелеккә уйылып ҡалған:

«Әгәр уғыҙҙарҙың береһенә ҡара ғәҙелһеҙлек, рәнйеү йәки ауыр ҡайғы килһә, ул башын юғарыға — күк көмбәҙенә йүнәлтә лә бөтә тауышына: "Бер Тәңре!" — тип ҡысҡыра, был уларҙың телендә: "Бер Хоҙай!" тигәнде аңлата»*.

Ҡыҙыу ҡомлоҡ уртаһында яңғыҙ баҫып торған кешенең ошо өҙгөс тауышын уйлап ҡарағыҙ:«Бер Тәңре!».

Уртала бер ниндәй аралашсы ла юҡ. Доға өсөн аҡса талап итеүсе руханиҙар заты ла юҡ. Әгәр һиңә яҡын дуҫың хыянат итһә, әгәр көслөләр һине тапаһа, ә ханға тиклем меңәр саҡрым булһа — һин тик башыңды Күккә күтәрәһең. Күк күрә. Күк ғәҙел хөкөм итә.

Ибн Фадлан шулай уҡ уғыҙҙарҙың иң ҡаты тәбиғәт һаҡлау ҡанунына аптыраған: сит ил кешеһенә ағып ятҡан йылғаға төшөү йәки унда кер йыуыу ҡәтғи тыйылған. Сөнки шишмә һыуын бысратыу дала законы буйынса тормошҡа ҡаршы ҡылынған иң ауыр яҙыҡ тип һаналған.

6. Мөнгө хандың биш бармаҡ хаҡындағы хикмәте

Тағы өс йөҙ йыл үтә. 1254 йылдың май айында францискан монахыГильом де РубрукПольшанан алып Кореяға тиклем һуҙылған Бөйөк Монгол империяһының баш ҡалаһы Ҡараҡоромға аяҡ баҫа. Монах бөйөк Мөнгө хан алдында христиан диненең берҙән-бер хаҡ дин булыуын һәм ҡалған барлыҡ диндәрҙең юҡ ителеүен иҫбатларға ынтылған.

Хан тәхете алдында бер-береһен ҡарғап әрләшкән христиан поптарын, мосолман ҡаҙыйҙарын һәм будда ламаларын Мөнгө хан оҙаҡ ҡына тыныс тыңлап ултыра.

Һуңынан хан уң ҡулын өҫкә күтәреп, христиан монахын эргәһенә саҡыра:

«Беҙ, дала халыҡтары, берҙән-бер Тәңрегә генә ышанабыҙ, шул Тәңре ҡөҙрәте менән йәшәйбеҙ һәм шул Тәңре ихтыяры менән баҡыйлыҡҡа күсәбеҙ, Уға ғына күңелебеҙҙе асабыҙ...

Әммә ҡара әле минең усыма. Тәңре бер ҡулға төрлө бармаҡтар биргән. Тап шулай уҡ Ул төрлө халыҡтарға хаҡлыҡҡа төшөнөүҙең төрлө юлдарын асты. Һеҙгә, Европа халыҡтарына, Ул яҙма Изге Китаптар бирҙе — әммә һеҙ үҙегеҙ унда яҙылғандарҙы тотмайһығыҙ, бер-берегеҙ менән ҡан ҡойошоп талашаһығыҙ. Ә беҙгә Ул ата-баба ҡанунын төшөнөүҙе һәм Бейек Күкте хөрмәт иткән барлыҡ халыҡтар менән татыу йәшәүҙе насип итте...»

Был оло хикмәт һабағы булды. Европала инквизиция уттары дөрләгән, Яҡын Көнсығышта Тәре походтарының ҡаны ҡойылған осорҙа, Азияның йөрәгендә күсмәндәр батшаһы дини иректең оло ҡанунын иғлан иткән:Мәңге Күк Тәңре алдында һинең ниндәй телдә доға уҡыуың түгел, ә йөрәгеңдең сафлығы һәм әйткән һүҙеңә тоғролоғоң иң мөһиме.

Китап һынауы

Гректарҙың, әрмәндәрҙең, ғәрәптәрҙең һәм европалыларҙың шаһитлыҡтары төп хәҡиҡәтте раҫлай: Асыҡ Күк аҫтындағы далала быуаттар буйы ҡәтғи һәм саф рухлы иман йәшәгән. Унда яһалма боттарға, ярамһаҡ ялғанға һәм һуҡыр дини аяуһыҙлыҡҡа урын булмаған.

Ләкин XI быуатҡа аяҡ баҫҡанда дала тирәһендәге донъя үҙгәрҙе.

Атлы төмәндәрҙең ҡылысы ғына хәҙер бөтә нәмәне хәл итә алмай ине. Уҡ-һаҙаҡ урынына донъя сәхнәһенә бығаса күрелмәгән ҡөҙрәтле яңы ҡорал —Китапкилде. Далаға донъя диндәренең китаптары ағылды: Бағдадтан ислам, Сүриәнән христианлыҡ, Соғдтан манихейлыҡ, Тибеттан буддизм ағымы инде.

Төрки халыҡтары оло тарихи һынау алдында ҡалды:

Үҙҙәренең боронғо телен онотоп, сит халыҡтарҙың китап аҡылында иреп юғалырғамы?

Йәки донъя менән тиң телдә һөйләшеп, дала асылын мәңгелек шиғри дастандарҙа һаҡлап алып ҡалырлыҡ көс табырғамы?

Төрки һүҙе өсөн бөйөк көрәш башланды. Һәм был алыштың төп яланы алыҫтағы Ыҫыҡкүл ярҙары булды...

4-СЕ ҺҮҘ. БОРОНҒО КИТАПТАР АҠЫЛЫ ҺӘМ ИРЕКЛЕ КИҢЛЕК

«Тәңрекән — төркиҙәр күңеле Күккә тоташҡан оло аҡыл эйәһен, хикмәтле затты шулай атай...» (Мәхмүт әл-Ҡашғари, «Төрки һүҙҙәр һүҙлеге», 1072 йыл)

1. Туған тел өсөн алыш: Бағдадтағы батыр хаҡлыҡ

1072 йылдың ҡышы. Ғәрәп хәлифәлегенең шаулы, затлы баш ҡалаһы Бағдадта ғәҙәти булмаған бер мосафир пәйҙә була. Ул алыҫтағы Ыҫыҡкүл ярҙарынан меңәр саҡрым ат өҫтөндә үтеп, Тянь-Шандың ҡарлы артылыштарын һәм ялҡынлы ҡомлоҡтарын кисеп килгән. Уның исеме Мәхмүт әл-Ҡашғари ине.

Ул замандағы Бағдадта китап ғалимдарының сикһеҙ тәкәбберлеге хөкөм һөрә ине. Ғәрәп аҡыл эйәләре: фәнгә, шиғриәткә һәм дингә тик ғәрәп теле генә лайыҡ, тип ныҡлы ышанған. Ә күсмәндәрҙең телен улар тәрән фәлсәфәүи уйҙарҙы аңлата алмаған ҡырағай дала көтөүселәренең ябай һөйләше тип һанап, түбәнһеткән.

Ҡашғари буш һүҙ менән тартышып торманы. Ул юғары хакимдар һәм ғалимдар алдына йылдар буйы яҙған оло хеҙмәтен —«Диуану лөғәт әт-төрк» («Төрки һүҙҙәр һүҙлеге»)китабын һалды.

Хеҙмәтенең инеш һүҙендә дала аҡыл эйәһе тәкәббер баш ҡаланың күҙенә бағып, ошо батыр һүҙҙәрҙе әйтте:

«Мин күрҙем: Аллаһы Тәғәлә дәүләт ҡояшын төркиҙәр йондоҙлоғонда ҡалҡытты һәм халыҡтар менән идара итеү йүгәнен уларҙың ҡулына тапшырҙы... Төрки телен өйрәнегеҙ, сөнки уларҙың хакимлығы оҙаҡҡа һәм мәңгегә һуҙыласаҡ!»

Был рухи зиһендең ғәйәт бөйөк еңеүе булды.

Ҡашғари бары тик меңәрләгән һүҙҙәрҙе, мәҡәлдәрҙе һәм шиғырҙарҙы ғына йыйманы. Ул дала халҡы теленең ғәрәп теленән һис тә ҡалышмауын, шул тиклем бай, теүәл һәм тәрән булыуын иҫбатланы. Уның һүҙлегендә тотош Ғаләм асыла:

Тәңре— ул тик физик күк йөҙө генә түгел. Ул — барлыҡ халыҡтар Уның алдында тиң булған иң юғары Ғәҙеллек, бар нәмәне бар иткән Оло Зат.

Төркиҙәр күңелгә һоҡланыу һәм ололоҡ тойғоһо һалған һәр бөйөк нәмәгә: Хан Тәңре тауының еңелмәҫ ҡарлы түбәһенә лә, быуаттар аша үҫкән мәғрүр оло имәнгә лә «Тәңре» һүҙен ҡушып әйтә, сөнки улар аша мәңгелектең үҙ һулышы тойола.

Тәңрекән— халыҡтың байлыҡ өсөн түгел, ә ғәҙел аҡыл өсөн биргән иң оло дәрәжәһе: намыҫ һәм ғәҙеллек менән хөкөм итә белгән затты «Күккә ҡағылышлы оло кеше» тип атағандар.

Шунда уҡ Ҡашғари атайҙарҙан улдарға аманат булып ҡалған ҡоростай боронғо мәҡәлде теркәгән:

«Ирҙе анты бәйләй, дөйәне — бауы».

Һүҙеңдә торманың икән — ир-егет булыуҙан туҡтайһың.

2. Өс аяҡлы тәхет: Баласағунлы Йософ васыяты

Тап ошо йылдарҙа Тянь-Шань тауҙары итәгендә, Баласағун ҡалаһында икенсе бер аҡыл эйәһе — Йософ«Ҡотаҙғу белек» («Бәхет килтереүсе белем»)тигән мәшһүр поэмаһын тамамлай.

Йософ Баласағуни Ҡараханиҙар төрки дәүләтендә йәшәгән. Уның китабы ислам традицияһында яҙылһа ла, уның һәр юлында боронғо дала хоҡуғының тере йөрәге тибә. Поэма Көнтүғҙе («Ҡалҡҡан Ҡояш») ҡаған менән уның аҡыллы кәңәшселәре араһындағы фәһемле әңгәмә рәүешендә ҡоролған.

Көнтүғҙе ҡаған хакимлыҡ ҡанунын иҫ киткес хикмәтле мәҫәл аша аңлата:

«Ҡара әле: минең тәхетем өс аяҡҡа таянып тора. Әгәр ултырғыстың дүрт аяғы булһа, ул тигеҙ булмаған ерҙә бәүелә һәм ауа. Ә өс аяҡ бер ҡасан да сайҡалмай — ул һәр тау битендә лә тигеҙлекте ныҡ тота.

Минең Ҡануным (Түрә) тап шундай: ул ҡалҡып һәм ныҡ баҫып тора. Ул бай түрә алдында ла бөгөлмәй, ярлы көтөүсе алдында ла ауышмай. Әгәр хаким яҡын дуҫтарына ярамһаҡланып, көсһөҙҙәрҙе рәнйетә башлаһа — тәхет селпәрәмә килер, күктән бирелгән Ҡот ҡасыр, ә дәүләт ҡом кеүек таралыр...»

Был бөйөк дәрес:дәүләт һаҡсыларҙың ҡоралы йәки хазина баҙындағы алтын менән түгел, ә хөкөмдарҙарҙың ғәҙеллеге менән һаҡлана.

Ябай көтөүсе үҙен закон ҡанун хандарҙың үҙен белдеклегенән яҡлай алырын белгәндә генә халыҡ дәүләтенә тоғро ҡала. Закон ялғанға әйләнгән көндә — Күк Тәңре батшанан ҡотон һәм фатихаһын тартып ала.

3. Ебәк юлындағы доға: шишмә алдындағы яҙыҡ

Турфан оазисының ҡомдары аҫтында археологтар X быуатҡа ҡараған уникаль ҡулъяҙма — боронғо төркиҙәрҙең «Хуастуанифт» тип аталған тәүбә доғаһын тапты.

Бөйөк ебәк юлында көн күргән уйғырҙар ул заманда яҡтылыҡ менән ҡараңғылыҡтың көрәшен бәйән иткән боронғо манихей динен тотҡан. Ләкин улар был тәғлимәтте төрки теленә тәржемә иткәндә, тәүбә тексына күсмәндәрҙең йәнле тәбиғәткә ҡарата изге әҙәп ҡағиҙәләре килеп ингән:

«Күк менән Ер алдында һүҙ менән йәки ғәмәл менән яҙыҡ ҡылған булһаҡ;

таштар өҫтөнә бушҡа ҡан түккән булһаҡ;

кәрәге булмағанда тере ағасты сабып йыҡҡан булһаҡ;

шишмәнең ағып ятҡан саф шифалы һыуын бысратҡан булһаҡ;

ҡоштар һайраған сәскәле ботаҡты һындырған булһаҡ — яҙығыбыҙҙы таныйбыҙ һәм ғәфү үтенәбеҙ...»

Ниндәй тәрән һиҙгерлек!

Кеше бары тик күршеһен алдағаны йәки урлашҡаны өсөн генә тәүбә итмәй. Ул уйын-көлкө өсөн ботаҡты һындырғаны, йә шишмә башын болғатҡаны өсөн Изге Ер-Һыуҙан ғәфү үтенә!

Күсмән халыҡ өсөн Ер һәм Һыу (Йер-Суб) файҙаланып ташлай торған йәнһеҙ байлыҡ булмаған. Тәбиғәт — йәне булған, яратырға тейеш тыуған йорт булған. Бушҡа ботаҡ һындырыу — ерҙең тере кәүҙәһенә яра яһау менән бер тип аңлашылған.

4. Тәреле таш һәм ҡыпсаҡтар һүҙлеге

Төрки ырыуҙарын яҙмыш ҡайҙа ғына ташламаһын, уларҙың боронғо рухи теле һынмаҫ булып ҡалған:

1.Йылға ҡырсынташындағы тәреләр (Етеһыу, Сүй үҙәне):

XII–XIV быуаттарҙа бында несториан христиан динен тотҡан төркиҙәр йәшәгән. Археологтар йөҙәрләгән ҡәбер таштарын — ҡайраҡтарҙы тапты. Тигеҙ шымартылған ташҡа лотос сәскәһенән үҫеп сыҡҡан тәре һүрәте, ә янында боронғо рун яҙмаһы менән:

«Ҡуян йылында ғибәҙәт ҡылыусы Йософ ирекле ҡош булып осто (uča bardï)... Тәңре уны мәңгелек рәхәтендә тынысландырһын...»тип яҙылған.

Орхон таштарынан һуң ярты мең йыл үткән, дин үҙгәргән — ә изге һүҙҙәр шул уҡ ҡалған: үлем — һәләкәт түгел, ә ҡош булып күккә осоу!

2.Ҡыпсаҡ һүҙлеге «Кодекс Куманикус» (Ҡырым, 1303 йыл):

Италия сауҙагәрҙәре һәм католик монахтары Дондан алып Дунайға тиклем күсеп йөрөгән ҡыпсаҡтар менән аралашыу өсөн һүҙлек төҙөгән. Латиндар ҡыпсаҡ теленә «Алла» (Deus) тигән иң оло һүҙҙе тәржемә итергә теләгәндә — үҙҙәренең теле өсөн ҡәҙерле булған төркиҙең төп һүҙеТәңре (Tengri)төшөнсәһенән дә бөйөгөрәк һүҙ тапмаған, ә рухи нурҙы һәм бәрәкәттеҠот (Qut)тип тәржемә иткән.

Боронғо дала һүҙе шул тиклем саф һәм тәрән булған, сит диндәр һәм сит халыҡтар уны иң ҡәҙерле ынйы кеүек ҡабул иткән.

Даланың тере хәтере

Ҡашғариҙың ҡалын китаптары, Баласағуниҙың оло дастандары һәм ҡыпсаҡ ҡулъяҙмалары дәүерҙең йәнле һулышын һаҡланы. Әммә китаптар ул заманда тотош байлыҡ тора ине. Улар тик солтан һарайҙарында, батшалар сатырында һәм монастырҙарҙа һаҡланған.

Ә ялан киңлектәрендә дауылдар ҡоторонған.

Яу сапҡанда ҡалалар янып көл булған, китапханалар ялҡында һәләк булған, ҡағыҙ еүешлектән серегән йә ҡомға күмелгән. Әгәр төрки халҡының иманы бары тик ҡағыҙ биттәрендә генә һаҡланһа — унан күптән бер эҙ ҙә ҡалмаҫ ине.

Традицияның төп хазинаһы ҡайҙа һаҡланған һуң? Ҡағанлыҡтар ҡолап, төргәктәр селпәрәмә килгәндә был намыҫ ҡанунын нимә һаҡлап ҡалған?

Был донъяла утта янмай торған, сереү белмәҫ икенсе бер бөйөк хазина бар ине. Ул сәсәндәрҙең һәм йырауҙарҙың күңел түрендә йәшәгән, ҡумыҙ һәм ҡумыҙ ҡылдарының моңло сыңында төнгө дала тынлығын ярып яңғыраған...

5-СЕ ҺҮҘ. ЙЫРЛАНА ТОРҒАН ХӘТЕР: ЭПОС АУАЗЫ

«Яңғыҙым ғына мәңге йәшәһәм — донъяға ни файҙа булыр? Мәңгелек тереклек һыуын үҙем эсмәйем: уны ер йөҙөнә бөркәйем! Тауҙар йәшәрһен, йылғалар саф булһын, әҙәм балалары гүзәл ғүмер итһен!» (Башҡорт халыҡ ҡобайыры «Урал батыр», 1910 йылғы яҙма)

1. Төндә яңғыраған ҡыл ҡумыҙ сыңы

Дала өҫтөндә ҡара төн. Киң баҫҡан кейеҙ тирмә тышында һалҡын буран өрөп, япмаларға энәләй ҡаты ҡар бәрә. Әммә эстә, усаҡ янында, тыныс һәм йылы. Ҡоро һаҡсауыл күмерҙәренең ҡыҙыл ялҡыны түңәрәкләп ултырған кешеләрҙең йөҙөн яҡтырта: аҡһаҡалдар, йәш батырҙар, ҡулдарында йоҡлаған бәпәйҙәрен тотҡан ҡатындар. Барыһы ла тын ҡалған.

Уртала ултырған сәсән ҡулындағы йәйәне ҡыл ҡумыҙ ҡылдарына тейҙерә.

Инструмент изге ҡарама ағасынан юнып яһалған, ә ике ҡылы елғыр айғырҙың ҡойроҡ сәсенән ишелгән. Дөйә тиреһе менән көпләнгән сапҡыстан түбән, яғымлы, ҡарлыҡҡан үҙәк өҙгөс ауаз урғылып сыға. Был моң кешенең тәнен сымырлатып ебәрә: гүйә сабып барған меңәрләгән аттар тояғы аҫтында туң ер үҙе һыҡтай.

Был ябай ғына көйләү түгел. Был — изге рухи сер башланыуы.

Йырсы —сәсән, йырау, манассы— күҙҙәрен йома. Ул ҡағыҙға ҡарап уҡымай. Һуғыш ялҡындарында таш ҡалалар һәм китапханалар янып көл булған дәүерҙәрҙә дала халҡы үҙенең хәтерен тире төргәктәргә түгел, ә кеше йөрәгенә ышанып тапшырған. Сәсәндәр меңәрләгән шиғри юлдарҙы яттан белгән. Улар төндәр буйы өҙлөкһөҙ йырлаған, ата-бабалар васыятын быуындан-быуынға бер яҙыҡһыҙ тапшырып килгән.

Әлбәттә, быуаттар ағышында боронғо ҡобайырҙар үҙгәргән. Уларға яңы заман һүҙҙәре, мосолман образдары, яңы алптарҙың исемдәре өҫтәлгән. Ләкин һуңғы ҡатламдар аҫтында барыбер боронғо тамыр һуҡҡан:намыҫың булмаһа, әҙәм ғүмеренең ҡиммәте ни тора?

2. Урал батыр менән Ғилғәмәш: мәңгелекте һайлау

Был оло һорауға иң тәрән яуапты башҡорт халҡының бөйөк ҡобайыры«Урал батыр»бирә.

Донъя әҙәбиәтендә иң боронғо поэма бар — беҙҙең эраға тиклем ике мең йыл элек яҙылған Бабил батшаһы тураһындағы «Ғилғәмәш хаҡында дастан». Урук хакимы Ғилғәмәш яҡын дуҫын юғалтҡас, ҡурҡыуға төшөп, үлемдең ҡотосҡос үҙенән ҡаса. Ул бары тик үҙенә генә мәңгелек йәшәү табыу өсөн ер сигенә сәфәр ҡыла.

Ә хәҙер Көньяҡ Урал киңлектәрендә тыуған Урал батырҙы ҡарағыҙ.

Урал да үлемгә ҡаршы яу аса. Ул зәһәр дейеүҙәрҙе еңә, һыу төбөндә йәшеренгән яуыз Аждаһаны ҡыйрата һәм мәңгелек Йәншишмәне — тере һыуҙы яулап ала. Ләкин Урал батыр үҙе генә мәңге йәшәр өсөн был тылсымлы һыуҙы үҙ ҡулы менән эсеп ҡуймай.

Ул шифалы Йәншишмә һыуын ауыҙына алып, уны бөтә тупраҡҡа, тәбиғәткә сәсә:

«Ер йөҙө сәскә атһын! Тауҙар мәңгелек йәшел булһын, шишмәләр сылтырап аҡһын, ә кешелек яҡты донъяла бәхетле ғүмер кисерһен!»

Урал үҙе үлемде еңеп, ғәзиз тәнен тупраҡ итә. Батырҙың үҙ кәүҙәһенән бейек Урал тауҙары хасил була, ҡаны шифалы йылғаларға әүерелә, ә рухы — ирекле халыҡтың күңелендә баҡыйлыҡ ала.

Был — Күк Тәңре ҡанунының иң юғары фәһеме:ысын мәңгелек — ҡурҡып үҙ тиреңде генә һаҡлап ҡалыуҙа түгел, ә үҙеңдән һуң киләсәк быуындар өсөн яҡтылыҡ ҡалдырыуҙа.

3. Алпамыша: ҡанатлы ат һәм намыҫ ҡануны

Барлыҡ төрки халыҡтарында — ҡаҙаҡ, үзбәк, башҡорт, татар һәм алтайҙарҙа — киң таралған «Алпамыша» дастаны батыр менән уның тоғро юлдашы булған яу атының изге берлеген данлай.

Атты ябай ғына эйәрләмәйҙәр: яу алдынан уны кейеҙ сатырҙың ҡараңғыһында ҡырҡ көн буйы емләйҙәр, бейә һөтө эсерәләр һәм тояҡтарын еүешлеккә тейҙермәй һаҡлайҙар. Яуҙың хәл иткес мәлендә яу аты Байсыбар (йәки Аҡбуҙат) упҡын өҫтөнән осоп сыға, эйәһе менән кеше телендә һөйләшә һәм дошман һөңгөһөнән үҙ күкрәге менән батырын ҡаплап һаҡлай. Был — саҡ батшаларының алтын башлыҡтарында һәм Алтайҙың боронғо таштарында сүкеп яһалған изге Ҡанатлы Ат образы.

Әммә эпостағы иң төп баҫым — батырҙың намыҫты һайлауында.

Дала яланы һәр малай уҡ атырға өйрәнгәнсе отоп алған ҡоростай оло ҡағиҙәне яралты:

«Малым — йәнемдең саҙаҡаһы, / Йәнем — арымдың саҙаҡаһы!»

«Мал-тыуарым — ғәзиз ғүмерем өсөн ҡорбан;

Ә ғүмерем — бары тик саф намыҫым өсөн генә ҡорбан!»

Бына күсмән кешенең ҡиммәттәр баҫҡысы:

1. Малды юғалтыу ауыр, әммә ғүмереңде һаҡлап ҡалыу өсөн малды бирергә мөмкин.

2. Әммә үлсәүгәАр (Ар-намыҫ)— саф намыҫ, антҡа тоғролоҡ һәм изге исем һалынғанда — һин һис икеләнмәйенсә йәнеңде бирергә бурыслыһың!

Намыҫһыҙ йәшәү этлектән дә түбән һаналған. Яу яланында ҡәрҙәштәрен ташлап ҡасҡан йәки биргән антын боҙған кеше тере мәйеткә әүерелгән.

4. Ҡорҡот олатай һәм алптың ихлас тәүбәһе

Уғыҙҙарҙың «Ҡорҡот ата китабы»нда Тәле Дүмрүл («Ярһыу Дүмрүл») батыр тураһында иҫ киткес тетрәндергес ҡисса һаҡланған.

Дүмрүл үтә ҡеүәтле һәм тәкәббер булған. Ул һыуһыҙ ятҡан ҡоро соҡор аша күпер һалған һәм юлсыларҙан көсләп һалым алған: күпер аша үткәндән — ҡырҡ тәңкә, ситтән урап үткәндән — ҡырҡ сыбыҡ һуҡтырған. Ул үҙен донъяның еңелмәҫ хужаһы тип һанап, хатта Тәңрегә ҡаршы һүҙ әйткән.

Һәм шунда уның башына Үлем фәрештәһе килеп баҫҡан.

Ҡөҙрәтле алп ҡылысын күтәргән, әммә Үлемдең ҡарашынан уның аяҡтары тотмаҫ булған, ҡорос ҡорал хәлһеҙләнгән ҡулдарынан төшөп киткән. Ҡурҡыуға төшкән Дүмрүл шәфҡәт һорап ялбарған. Шул саҡ Күк Тәңре шарт ҡуйған: үҙ ихтыяры менән һинең өсөн йәнен бирерҙәй кешене тапһаң — тере ҡаласаҡһың.

Дүмрүл ҡартайған ата-әсәһенә йүгерә. Сал сәсле атаһы алдында тубыҡлана:«Атай, һин ғүмереңде йәшәнең, көндәрең һанаулы, минең өсөн йәнеңде бир!»Ҡарт атаһы башын сайҡай:«Донъя татлы, балам. Йән ҡәҙерле». Ул үҙен күкрәк һөтө менән имеҙгән әсәһенә йүгерә:«Әсәй, ҡотҡар!»Әсәһе ситкә борола:«Яҡты донъя гүзәл, улым, үҙең үл».

Өмөтө өҙөлгән батыр хушлашыр өсөн йәш кәләшенә килә.

Һәм шунда ябай ҡатын уға ошо һүҙҙәрҙе әйтә:

«Һинһеҙ был донъя миңә ниңә кәрәк? Һинең өсөн минең ғәзиз йәнем фиҙа булһын!»

Шул мәлдә Дүмрүлдөң тәкәббер ташы селпәрәмә килә. Ул йөҙтүбән ергә йығылып, ғүмерендә беренсе тапҡыр ихлас күҙ йәштәре менән тәүбә итә. Ул Тәңрегә ошо саф һүҙҙәр менән өндәшә:

«Бейектәрҙән бейекһең Һин, Йөҙөңдө бер кем күрмәгән — Гүзәл Тәңре (Görklü Tanrı)!

Аҡылһыҙ наҙандар Һине күктәрҙән эҙләй һәм ерҙе соҡой,

Ә Һин — саф йөрәктәрҙең үҙендә йәшәйһең!»

Ҡатындың ихлас оло мөхәббәтен һәм батырҙың төптән үкенгән тәүбәһен күреп, Күк Тәңре икеһенә лә бәрәкәтле оҙон ғүмер бүләк итә.

Был юлдарҙа тәрән хәҡиҡәт ята:Тәңре таш һарайҙарҙа йәки болот артында түгел, ә һөйә белгән таҙа йөрәктәрҙең үҙендә йәшәй.

5. Ҡырғыҙ «Манасы» һәм яҡут «Олонхоһы»: өҙөлмәҫ рухи еп

Тянь-Шандың ҡарлы түбәләренән алып Себерҙең тайға йылғаларына тиклем халыҡ хәтере ошо уҡ һынмаҫ күсәрҙе һаҡлап ҡалған.

Ҡырғыҙҙарҙың бөйөк«Манас»дастанында батырҙар яу алдынан ҡылыстарын яланғасландырып Күккә ҡарай:

«Төбөһө асыҡ Көк Теңир, Төшө түктүү Жер-Эне!»* — *«Көҙгөләй асыҡ Аяҙ Күк, ҡуйынлы Йәшел Ер-Инә! Хыянатсыны Күк ҡәһәрләһен, антын боҙғанды ҡара ер йотһон!»

Яҡуттарҙың Ньургун Боотур тураһындағыОлонхоһындакеше йәне өс өлөштән тора:Ийә-ҡот(әсә бүләк иткән йән, Тәңренең сағылышы һәм намыҫ осҡоно),Буор-ҡот(ергә ҡайтасаҡ кәүҙә) һәмСалғын-ҡот(һауа һулышы). Ә кешелек холҡоноң нигеҙе —Сөр (Сүр)— һынмаҫ ихтыяр һәм кешелек намыҫы. Әгәр Сөр һынһа — батыр буш көлгә әйләнә.

Хәтерҙең ҡанун булып ҡалҡыуы

Эпос Даланың йүнәлеш күрһәтеүсе Ҡотоп йондоҙо булды. Сәсәндәрҙең йырҙарында кеше үҙен ваҡ ҡол итеп түгел, ә Күк менән Ер араһындағы изге тигеҙлекте һаҡлаусы алп итеп күрҙе.

Ләкин батырҙар риүәйәттәрҙә йәшәгән. Ә көндәлек тормош ябай кешеләр алдына көн һайын ҡатмарлы һорауҙар ҡуйған:

Ҡан ҡойолмаһын өсөн ике ырыу араһында ҡышлауҙарҙы нисек ғәҙел бүлергә?

Ҡурсалаусыһы булмаған тол ҡатын менән етем баланы кем нисек яҡларға тейеш?

Әгәр хан һүҙенән тайпылып, ғәҙеллекте тапаһа, ни эшләргә?

Һәм шунда ҡумыҙлы сәсәндәр урынына ҡулдарына һөңгө йәки ҡылыс тотмаған икенсе кешеләр килеп баҫҡан. Уларҙың ҡулында тик таяҡ менән аҡ кейеҙ генә булған.

Уларҙыбейҙәр— дала ҡаҙыйҙары тип атағандар. Һәм уларҙың һүҙе бөтә ғәскәрҙәрҙән дә өҫтөн булған...

6-СЫ ҺҮҘ. АТАЛАР ҒӘҘӘТЕ — ЯҘЫЛМАҒАН ҠАНУН

«Ханда ҡырҡ ирҙең аҡылы булһа — бейҙә ҡырҡ ирҙең намыҫы булыр. Башты киҫеп була, ләкин хаҡлыҡты һөйләгән телде киҫеп булмай...» (Бейҙәр суды хаҡындағы боронғо дала мәҡәле)

1. Йөҙгә-йөҙ: ырыуҙар яҙмышы хәл ителгәндә

Ҡояш ялҡынлап яндырған ҡырыҫ киңлектәрҙә эҫе төш мәле. Ҡоро дала яланында ике һыбайлылар төркөмө бер-береһенә ҡаршы ҡатып ҡалған. Ҡулдарҙа ҡындан һурып алынған яланғас ҡылыстар ялтырай, уҡ-һаҙаҡтар тартылған. Ыҙғыштың сәбәбе боронғо: иң һәйбәт ҡышлау ерҙәре йәки ҡыуып алып кителгән өйөр йылҡы. Бер яңылыш әйтелгән яуыз һүҙ, бер осоролған ҡорос уҡ — һәм тиҫтәләгән ауылдарҙы оҙаҡ йылдарға ҡанлы үс алыуға тартасаҡ ҡан ҡойош башланасаҡ.