Вопросы к двенадцати книгам Метафизике. Книги III - VII

«Линкольнский» — Роберт Гроссетест (ок. 1175–1253), епископ Линкольнский, философ и богослов, комментатор «Второй аналитики».

«Николай Перипатетик» — вероятно, Николай из Дамаска (I в. до н. э.), перипатетик, или Николай Орезмский (ок. 1320–1382). Требует уточнения по историко-философскому контексту.

«Роберт Английский» — Роберт Килуордби (ок. 1210–1279), английский философ и богослов, автор сочинения «De ortu scientiarum».

«Альберт» — Альберт Великий (ок. 1200–1280), немецкий философ и богослов, учитель Фомы Аквинского.

«Порфирий» — неоплатоник Порфирий (ок. 233–305), автор «Введения» к «Категориям» Аристотеля.

«Вторая аналитика» — «Analytica posteriora» Аристотеля.

«Первая аналитика» — «Analytica priora» Аристотеля.

«Физика» — «Physica» Аристотеля.

«Метафизика» — «Metaphysica» Аристотеля.

«О небе» — «De caelo» Аристотеля.

«О возникновении» — «De generatione et corruptione» Аристотеля.

«О душе» — «De anima» Аристотеля.

«Топика» — «Topica» Аристотеля.

«Этика» — «Ethica Nicomachea» Аристотеля.

«Политика» — «Politica» Аристотеля.

«О причинах» — «Liber de causis», арабский неоплатонический трактат, переведённый на латынь в XII в., приписывавшийся Аристотелю, но фактически основанный на «Началах теологии» Прокла.

«О субстанции сфер» — «De substantia orbis» Аверроэса.

Ключевые термины:

ens inquantum ens — сущее как сущее

causa formalis — формальная причина

causa finalis — целевая причина

causa efficiens — действующая причина

causa materialis — материальная причина

substantiae abstractae — абстрактные субстанции

intelligentiae — интеллекции (ангельские умы)

finis qui acquiritur per motum — цель, приобретаемая через движение

finis praeexistens motui — цель, предсуществующая движению

quidditas — чтойность, сущность

uile — общее (универсалия)

singulare — единичное

actus — акт

potentia — возможность

genus — род

differentia — различие

species — вид

praedicari per se — сказываться самим по себе

praedicari per accidens — сказываться через случайное

principia intrinseca / extrinseca — начала внутренние / внешние

principia propinqua / remota — начала близкие / удалённые

corruptibile / incorruptibile — разрушимое / неразрушимое

hoc aliquid — это нечто (единичное)

autoagathon — благо само по себе

Incipit tertius liber.

QUAESTIO I. Necesse est ad quaesitam scientiametc.

VERTITUR circa tertium. Primo circa principium: utrum ad inquisitionem ueritatis necessarium sit praedubitare. Arguitur primo quod non: quia illud, sine quo non potest haberi cognitio ueritatis, non est necessarium ad eius inquisitionem; quia necessarium est illud ad inquisitionem ueritatis, sine quo non potest haberi ueritas. quia necessarium est quod impossibile est aliter se habere, ut patet 5 huius. sed ueritas inquiri potest sine hoc quod aliquis praedubitet, quia cognitio ueritatis potest haberi ex primis principiis, ut patet ex 1 Posteriorum. ergo non oportet praedubitare ad cognitionem ueritatis.

Item ad cognitionem illius non oportet praedubitare quod non habet rationes ad utramque partem. quia ubi est dubium, ibi sunt rationes ad utramque partem. sed cognitio ueritatis multorum non habet rationes ad utramque partem, quia cognitio ueritatis in mathematicis ad utramque partem non habet rationes, cum sint in primo ordine certitudinis.

Item sicut est in aliis scientiis, ita debet esse in illa, per conuenientem similitudinem. sed in aliis scientiis ad inquisitionem ueritatis non oportet praedubitare, neque praemittuntur dubitationes in principiis librorum. ergo etiam ad cognitionem ueritatis in ista scientia non oportet praedubitare.

OPPOSITUM uult Aristoteles in primo tertii, ubi dicit: Necesse est ad quaesitam scientiam nos aggredi. Primum autem de quibus etc.

NOTA ad intellectum quaestionis quod, quoniam quaeritur utrum necessarium sit praedubitare ad cognitionem ueritatis, potest intelligi dupliciter. Uno modo: utrum ad cognitionem ueritatis oporteat praedubitare apud se. Secundo modo potest intelligi: utrum ad inquisitionem ueritatis oporteat praedubitare, id est cognoscere dubitationes aliorum. Tunc ad quaestionem conclusiones tres sunt dicendae. Prima est quod ad inquisitionem alicuius ueritatis necessarium est praedubitare apud se. Secunda conclusio est: quod simpliciter non est necessarium ad inquisitionem ueritatis cognoscere dubitationes aliorum, sed est utile. Primam conclusionem Aristoteles probat quatuor rationibus. Prima: illud est necessarium ad inquisitionem ueritatis quo mens dirigitur & praeparatur dispositione necessaria ad inquisitionem ueritatis. quia illud est quo aliquid dirigitur & praeparatur ad finem. sed praedubitare apud se est huiusmodi, ut Aristoteles declarat in litera diffuse. qui dubitat de aliqua conclusione, passus est simile ligato, quia impossibile est utrumque procedere ad illud quod est ante, quia ligatus corporaliter non potest procedere se mouendo de loco ad locum. Similiter qui habet dubitationem mentis non potest procedere inquirendo ueritatem, propter quod oportet speculari difficultates & dubitationes, deinde inuestigare causas horum, & erit solutio priorum dubitatorum. unde sicut ligatus quanto plus nititur tanto plus potest, sic dubitans in mente quanto plus nititur ad inquirendum ueritatem dimittendo falsitatem. & debet hoc intelligi de dubitare cum ratione. unde qui debet soluere aliquod debet habere aliqualem notitiam. quia si simpliciter ignoraret tunc non tenderet ad illud. sicut ponitur exemplum 1 Posteriorum per Lincolniensem de patrefamilias habente seruum fugitiuum: qui nisi cognosceret aliquid de seruo fugitiuo, centies posset occurrere, quia eum non teneret.

Nota diligenter, sicut dicit Commentator, quod causa propter quam incipiendum est de dubitabilibus est quod aduentus difficultatis & dubitationis precedentis precedit ablationem eius & cognitionem. & modus & quaestio: aduenit difficultas est alius con <...> modo ex quo aufertur dubium. modus enim ex quo <...> ad his qui adhuc superficialiter enunciauerunt. [...] Etenim hi causa uenit dubitatio est similis ligato. & modus ex quo aufertur aliquid: nam habitum nostrum prae exercitatis <...> tur est similis dissolutioni ligamenti. quia sicut ligatus non [...] Nota diligenter quod Commentator assignat duas causas quare Aristoteles praemittat dubitationes simul determinationi ueritatis in isto libro. quia ista scientia considerat <...> potest moueri ad finem ad quem intendit: ita est de intellectu quando accidunt contrarii, scilicet motus, & ideo necesse est ut uia qua dissoluuntur quaestiones sit alia a uia <...> uniuersaliter de ueritate in uno libro. ergo debet praemittere dubitationes <...> de ueritate in uno libro & non particulariter, & postea debet pertractare in specialibus libris illas dubitationes praemissas. Cum etiam subiectum istius scientiae sit ens inquantum ens, unde etiam in uno libro sicut in 5 distinxit nomina, quae significant intentiones huius scientiae quae pertinent ad totam scientiam istam, licet secundo [...] illud est necessario praehabendum in inquisitione; oppositum facit Nicolaus peripateticus, qui in unoquoque libro distinguit uocabula quae pertinent ad quintum ueritatis, quod habet se ad ueritatem tanquam uia ad terminum. haec est manifesta. sed praedubitare apud se de conclusione aliqua habet se ad inquisitionem ueritatis sicut <...> librum, & non ad omnes. Et dicit Commentator quod doctrina Aristotelis facit oppositum in aliis ab illa, quia praemittit uia ad terminum. & hoc declarat Aristoteles in litera dicens dubitationes pertinentes ad quintum librum & in illo quod quaerentes ueritatem sine dubitatione sunt similes illis qui ignorant uiam per quam oportet ire. unde sicut non melior est doctrina ista in aliis scientiis a metaphysica praemittere dubitationes pertinentes ad quartum librum, & peruenitur ad terminum ad quem sine uia: sic non peruenitur ad ueritatem sine dubitatione. quia dubitatio <...> determinare in illo, quia considerant partialiter de ueritate & speciale subiectum entis. Haec est prima causa. ratio est quasi uia ducens nos ad ueritatem. Et Commentator dicit: Qui cognoscit aliquid antequam cognoscat [...] Aliam causam assignat: quod ista scientia communicat quantitatem difficultatis <...> est similis illis quorum pedes [...] cum logica in uniuersalitate considerationis. quia subiectum utriusque scientiae est ens simpliciter, & natura logicae est quod praemittat dubitationes simul: & postea in specialibus libris eas determinat. [...] sunt in uia recta, & tamen ipsi ignorant hoc.

Hoc arguit Aristoteles 2. illud est necessario praehabendum ad inquisitionem ueritatis, quod habet se ad ueritatem sicut ordinata ad finem se habent ad finem. quia praeordinata [...] AD rationes. Ad primam, quando dicitur: illud non in finem necessario praecedunt finem, sed praedubitare est etc., conceditur. Tu dicis quod sine praedubitatione potest <...> apud se est huiusmodi, ut Aristoteles declarat in litera, quia haberi cognitio ueritatis. Dicendum quod absque praedubitatione apud se non potest haberi cognitio ueritatis. Ad probationem: quia ex primis principiis potest haberi. Dicendum: inueniet eam, & quando inueniet nescit, quia finis rei non <...> quod principia non inuestigantur non praedubitando de effectibus, & tunc ex sensatis & lumine intellectus agentis praedubitare est immanifestus, sicut quando aliquis uadit per uiam, & nescit terminum suae uiae. sed finis praedubitati est manifestus.

Hoc arguit Aristoteles quarto, & accipitur ex parte auditorum: illud quod melius ualet ad iudicandum, & sine quo iudicium non potest esse certum, <...> cognoscuntur principia. & hoc uult Aristoteles in prooemio huius, ubi dicit quod homines propter admirari nunc & primum ceperunt philosophari. unde uult ibi quod quando uiderunt diuersos effectus & ignorauerunt causas, admirabantur & inceperunt inuestigare causas lumine intellectus agentis. <...> necessarium est ad compraehendendum, haec est manifesta. sed praedubitare apud se cum ratione magis ualet ad iudicandum ueritatem, quia sicut in iudiciis melius iudicat aliquis inter duos homines aduersantes quando cognoscit rationes quibus utuntur illi qui affirmant partem, & uia sensus memoriae & experimenti, et etiam ut vult 2 Posteriorum. unde etiam quando aliquis inquirit rationes apud se ad unamquamque partem conclusionis, non inuestigaret ueritatem nisi dubitaret inuestigando quae sit efficacior. Ad <...> qui negant: quia tunc uidet quae ratio sit efficacior, & secundum hoc iudicat ueritatem; sic est in proposito. quando aliquis habet rationes ad utramque partem, & dubitat aliam rationem. Ad cognitionem illius etc., conceditur. si quae sit melior, semper inquirit: donec deueniat ad ueritatem. unde per dubitationes determinamur ad ueritatem. <...> principia sunt scita primo. Tu dicis: ad inquisitionem ueritatis in metaphysicis etc. Dicendum quod possunt esse rationes ad utramque partem, non obstante quod sint in primo ordine certitudinis. <...> est principia conclusionum in mathematicis quae finis est. & sine dubitatione finis non est manifestus nobis, & per consequens ad ipsum non operamur, cum non cognoscuntur nisi praedubitando & inuestigando ipsa uia. finis moueat agens sicut optimum. unde etiam nullum memoriae, sensus & experimenti, & lumine intellectus agentis. <...> agens absoluitur a ratione & cognitione finis. unde [...] Et debes diligenter notare quod ista quaestio vult intelligi de illis <...> 1 Posteriorum dicit quod secundum exigentiam finis oportet caetera <...> qui acquirunt ueritatem inueniendo. Ad aliam: sicut moderari. & sic patet prima conclusio.

Ratio secundae est: in aliis scientiis etc. Dicendum quod licet possit inueniri conclusionis <...> illud non est necessarium ad inquisitionem ueritatis sine quo potest inquiri ueritas, quia necessarium ad aliqua <...> similitudo in illa scientia & in aliis; tamen quo ad propositum nulla est similitudo. quia ista scientia considerat de ueritate utiliter, & habet pro subiecto ens inquantum ens. <...> alterum dicitur sine quo non potest haberi res, sed sine hoc quod aliquis cognoscat dubitationes aliorum potest apud <...> ergo ad eam pertinet praemittere omnes dubitationes simul in uno <...> se inquirere ueritatem. quia dato quod aliquis nunquam uideret libro, quas postea in specialibus libris pertractat, sed aliae considerant de ueritate particulariter, & habent pro subiecto dubitationes aliorum: potest inquirere ueritatem alicuius conclusionis, & hoc dubitando apud se & inquirendo: ens particulare. ergo ad eas pertinet praemittere non omnes dubitationes in uno libro, sed illas quae pertinent ad principia ex sensatis. Et sic dubitauerunt primi philosophi qui ex admirari ceperunt philosophari, ut dicitur in prooemio huius. illum librum, quas etiam dissoluit in illo libro.

Ratio tertiae conclusionis: Illud est utile ad inquisitionem ueritatis quo facilius intellectus habebit uiam ad ueritatem; haec est manifesta per se. sed cognoscendo dubitationes aliorum facilius habetur uia ad ueritatem.

QUAESTIO II. Primum ergo de quibus etc.

[...] habitis rationibus ad utramque partem, intellectus facilius uidet quae sit efficacior ad illam ueritatem probandam quam de nouo illas rationes inuestigare & earum efficaciam uidere. quia facilius est unum facere quam duo. Et propter hoc dixit Aristoteles 2 huius: non solum autem his dicere gratiam iustum est quorum opinionibus communicauerit aliquis, sed etiam [...]

VERTITUR circa istam partem: Utrum una scientia possit considerare omnia quatuor genera causarum. Arguitur primo quod non. Et hic rationibus Aristotelis in litera: prima principia sunt contraria, tunc una scientia non considerat ea. istam accipit Aristoteles in litera. sed principia omnia non sunt contraria. ergo una scientia non habet ea considerare.

Item si omnes causae sunt per formam. minor patet, quia subiectum scientiae naturalis est ens mobile.

Ratio secundae conclusionis: Ad illas scientias non pertinent <...> ad unam scientiam, tunc quaecunque scientia consideraret unam & reliquam. sed hoc est falsum, quia mathematica non considerat finem & efficiens. quia tamen considerat <...> pertinet consideratio omnium causarum, quarum generi subiecto non attribuuntur omnes causae, quia scientia non considerat causas cuius generi subiecto non attribuuntur omnes causae, quia scientia nihil <...> formam. Similiter metaphysicus non considerat finem & efficiens, cum sit de immobilibus. consequentia patet, quia si considerat nisi subiectum, uel illa quae habent attributionem ad subiectum, sed multarum scientiarum generi subiecto non attribuuntur <...> una scientia consideraret omnes causas, tunc quaecunque scientia consideraret unam causam & reliquam, quia qua ratione unam: et omnes causae. quia scientia nihil considerat nisi subiectum, uel illa quae habent attributionem ad subiectum, ut patet de scientiis <...> reliquam.

Item si ad unam scientiam pertineret consideratio omnium causarum, aut pertineret ad naturalem, aut ad mathematicam, aut ad metaphysicam, & hoc patet per sufficientem diuisionem. sed ad nullam harum pertinet consideratio omnium causarum, ut probabo: primo non ad naturalem, quia [...] AD rationes in oppositum. Ad primam soluit Commentator: quia non sequitur quod si contraria considerentur, naturalis non habet considerare de forma. quia dicitur 1 Physic. de principio: utrum species non est naturalis considerare. nec est ad metaphysicam neque mathematicam pertinet considerare omnes causas, quia istae duae scientiae abstrahunt a motu & a materia. ergo neutra habet considerare causam materialem, nec efficientem, nec finalem.

Ad <...> ab una scientia: quod illa quae non sunt contraria non considerentur ab una scientia. unde dicit Commentator quod iste sermo est apparens & superficialis, quia est sophisticus.

Item una scientia considerat ea quae sunt unius rationis formalis, et hoc patet. sed omnes causae non sunt unius rationis, cum differant genere, cum quaedam sint corruptibiles, quaedam incorruptibiles. modo corruptibile et incorruptibile differunt plus quam genere, 10 huius. ita vult dicere Commentator, quia procedit a destructione antecedentis ad destructionem consequentis, quod facit fallaciam consequentis. unde Aristoteles procedit in illo libro disputatiue, & non loquitur ex intentione propria. ergo inducit rationes sophisticas aliorum, non sicut ipsi sumpserunt eas. unde procedere a destructione antecedentis ad destructionem consequentis non tenet gratia formae, licet aliquando teneat gratia materiae in terminis conuertibilibus.

OPPOSITUM vult Aristoteles 2 huius in illa parte.

Nota quod in isto argumento est fallacia consequentis. quia contingit enim idem omnes modos causarum inesse, & proceditur a duabus causis ueritatis ad unam. unde quod omnes hoc idem uidetur velle 4 huius: causae considerentur ab una scientia. hoc potest esse duobus modis: uno modo quod conueniant in una ratione considerandi formali, uel quod una dependeat a cognitione alterius, sicut priuatio dependet a cognitione habitus.

AD quaestionem dicendum quod una scientia potest considerare omnes causas. Secundo dicendum quod non ad omnes scientias pertinet consideratio omnium causarum.

Ratio primae conclusionis, & hoc probatur de duabus scientiis. primo de metaphysica quod habet considerare omnes causas. illa scientia habet considerare omnes causas quae considerat ens inquantum ens. quia scientia quae considerat ens inquantum ens considerat omnes causas, quia omnis causa est ens & participat rationem entis. Unde quaecunque scientia considerat ens inquantum ens considerat etiam maxime causam formalem, cum sit principalior pars entis. Unde istae substantiae abstractae non cognoscuntur nisi per quod quid est & formam, ut postea uidebitur. & licet istae substantiae sint immobiles, tamen sunt causa motus entium per modum finis. ergo scientia quae considerat ens inquantum ens & substantias abstractas considerat causam finalem. Unde & omnes intelligentiae mouent propter perfectionem suam & finem, ut assimilent se primo quod est finis omnium. unde licet in eis non sit finis & bonum quod acquiritur per motum, tamen finis est in eis, scilicet bonum quod praeexistit motui, sicut est natura ipsarum. & de hoc uidebitur in sequenti quaestione magis.

Similiter etiam considerat materiam, quia licet materia non sit causa entis inquantum ens, sed tamen determinati generis, ut subiectum mobilis, tamen materia continetur sub ente. & sic scientia quae considerat ens inquantum ens considerat materiam, non inquantum est subiectum transmutationis, quia sic naturalis considerat eam, sed considerat eam inquantum habet rationem entis. & tunc similiter considerat causam efficientem, quia licet substantiae immobiles non habeant causam efficientem proprie dictam, tamen sunt causa efficiens motus & aliorum inferiorum. & sic patet maior. sed ista scientia, scilicet metaphysica, est huiusmodi. ergo & c. & patet minor ex 4 huius, ubi ostenditur quod metaphysica considerat ens inquantum ens. ergo considerat omnes causas & proprias causas entis. Et similiter dicit Commentator quod licet considerat omnes causas, tamen principalius considerat formam & finem.

Hoc etiam declaratur in scientia naturali, quia scientia cuius subiectum habet omnes causas considerat omnes causas. quia nisi scientia cuius subiectum habet omnes causas consideraret omnes causas, non faceret completam cognitionem subiecti. sed naturalis scientiae subiectum habet omnes causas, quia subiectum scientiae naturalis est ens mobile, quod habet & efficiens, quod est transmutans materiam, & habet finem qui mouet efficiens, quia agens non agit nisi inquantum determinatur a fine. Similiter habet materiam, quia materia non est subiectum transmutationis & motus; aliter habet formam, quia entia mobilia. quaecunque autem est ens inquantum ens considerat. Et secundum hoc Commentator 12 huius.

Notandum 2 quod duplex est finis: quidam qui acquiritur per motum; alius est finis praeexistens motui, sicut est natura & entitas quae est obiectum intellectionis et uoluntatis.

His praemissis dicendum ad quaestionem: primo quod immobilia quae mouent non habent finem qui acquiritur per motum. Secundo dicendum quod in eis tamen est finis praeexistens motui. Tertio dicendum quod immobilia, sicut metaphysica, non habent finem et bonum qui acquiritur per motum, & hoc sub ratione finis. Quarto dicendum quod habent tamen finem aliqualiter.

Ratio primae conclusionis: In illis non est finis qui acquiritur per motum quae non mouentur, quia finis et bonum quod acquiritur per motum non est nisi in illo quod mouetur. sed substantiae abstractae non mouentur, ut patet per Aristotelem 8 Physic. & 12 huius, ubi dicit quod substantiae abstractae sunt immobiles cum sint uirtutes incorporeae.

Ratio secundae conclusionis est: Illa habent finem & bonum qui praeexistit motui quae habent uoluntatem & intellectum. quia appetibile & intelligibile est bonum, & bonum est obiectum appetitus, ut patet 1 Ethicorum. illud ergo quod appetitur & intelligitur est bonum & finis. Et similiter quod habet uoluntatem & intellectum intelligit se, & appetit suum esse ut bonum. sed substantiae abstractae habent uoluntatem & intellectum, ut patet per Commentatorem 12 huius, quod substantiae abstractae de uirtutibus animae habent intellectum & desiderium, & per consequens intelligunt se, & appetunt suam perfectionem. ergo est motus ad conseruandum perfectionem suam, ut dicit Commentator ibidem. & ita natura eorum est obiectum uoluntatis & intellectionis, & hic est finis praeexistens motui.

Item illud quod mouet propter perfectionem suam conseruandam, illud habet finem & bonum isto modo. quia nihil mouet propter perfectionem conferuandam nisi habeat finem & bonum, saltem praeexistentem motui. sed substantiae abstractae mouent propter suam perfectionem conseruandam, quia non propter perfectionem de nouo acquirendam, ut vult Commentator 12 huius. unde mouent & assimilant se primo principio, quia omnes intelligentiae appetunt assimilari primo principio, quod est finis omnium. & licet primum principium non habeat superiorem finem, tamen habet finem quod est obiectum uoluntatis. unde & intelligit se, & propter hoc mouet ut amatum & desideratum. & aliae substantiae abstractae mouent ut amantes & desiderantes, ut dicitur 12 huius. Et ita primo et principaliter mouent propter se, & primo fine; & secundario fine mouent propter interiora. unde sicut dicit Commentator 2 Caeli: Quicquid mouet prima intentione propter se, secundaria intentione mouet propter alia; nisi sit natura nata ad non largiendum. sed inferiora opposito modo se habent, quia prima intentione moueret propter superiora, & secunda intentione propter se. & sic in substantiis abstractis est finis praeexistens motui.

Ratio tertiae conclusionis: Illa non habent finem inquantum finis qui acquiritur per motum quae abstrahunt a motu. quia quod abstrahit a motu non habet finem qui acquiritur per motum, & hoc inquantum finis. sed immobilia, ut mathematica, abstrahunt a motu, ut patet per Aristotelem 6 huius & 7 & 2 Physic. & hoc patet per Commentatorem ibidem. unde mathematica abstrahunt a materia sensibili & a motu, quia habent se ut continuum. ergo in eis non est finis qui acquiritur per motum, et dico inquantum finis, quia in mathematicis potest esse id quod est finis et bonum. unde multum differt illud quod est finis et finis inquantum finis. Quod autem in mathematicis sit illud quod est finis et bonum, patet, quia idem secundum rem est quantitas naturalis et mathematica. ergo sicut ibi est finis, sic hic. sed tamen quantitas ut naturalis, scilicet sub isto modo, est finis sub ratione finis, quia quantitas naturalis terminat motum. sic eadem quantitas ut mathematica est illud quod est finis, quia est eadem realiter cum quantitate naturali. sed tamen ut sic non terminat motum, id est inquantum mathematica non est finis inquantum finis et sub ratione finis. Et hoc intellexit Aristoteles et Commentator cum dixerunt quod non est ibi per se bonum. sed tamen potest contingere quia licet ibi sit bonum, tamen non per se acquiritur per motum, sed per accidens, ut dicit Commentator. & istud debet intelligi de quantitate generalium & corruptibilium.