VoxZero. Камертон

Ул торды. Юынды. Һәм битен сөрткәндә менә нәрсәне күреп алды: үз беләгендәге «Ризалык» тигез, тыныч кына яшелләнеп тора иде. Гади яшел. Ки аңа карап катып калды. Бу нәрсә аңарда беркайчан да болай тормый иде – беләзек гел тартылып, сарыга, кызгылт сарыга агып, үз шомлы тормышы белән яши, аның белән дә, кагыйдәләр белән дә туры килми иде; әтисе аны тикшерүгә алып барырга кирәк, мондый тон бер нормага да сыймый дип, күптән мыгырдана иде. Ә бүген – тигез, чиста, яшел, барысыныкы кебек. Әйтерсең төн эчендә аны кемдер көйләп куйган. Ки, моннан нәрсәдер үзгәрер кебек, кулын селкеп карады. Яшел бирешмәде. Сәер. Ләкин бу турыда уйларга хәле юк иде, һәм ул иртәнге ашка китте.

Өстәл артында һәрвакыттагыча иде. Әтисе проекциягә күз салып чәйни иде. Әнисе җылытты. Эль чәнечкеләрне саный иде. Диварда иртәнге Эфир – җиңел, шома, аппетит өчен Эфир бара иде.

«…ә хәзер шәһәр яңалыкларына, – дип сөйли иде дивар ягымлы тавыш белән. – Кичә аскы секторда ризалыкны саклау көчләре бер вакыйганы туктатты: җәмәгать урынында рөхсәтсез белдерүгә юл куйган балигъ булмаган кыз тоткарланды. Беркем дә зыян күрмәде. Мохит торгызылды. Күзәтүчеләргә оперативлыклары өчен рәхмәт белдерәбез».

Һәм – кадрлар. Кыска, шома: эстакада астындагы таныш дивар, ясалып бетмәгән камертон, Күзәтүчеләр, ак яктылык. Лиланы кадрдан алып чыгалар.

Ки тынын кысты. Чөнки ул бу кадрларга карап, диварны да, Күзәтүчеләрне дә, Лиланы да күрә иде. Ә үзен – күрми иде. Анда ул юк иде. Ул шул күренештә, ике адымда басып торган, аны җилкәләреннән тотканнар иде. Ә кадрда ул, кисеп алгандай, басып тормагандай, юк иде. Камера ул торган урыннан узды, һәм анда ул булмый чыкты. Аркасы буйлап салкын йөгерде, һәм аның артыннан – бу иртә эчендә инде таныш булган шул ук шома уй: бәлки, чыннан да булмагандыр? бәлки, ул анда булмагандыр? Ул күзләрен йомды. Ачты. Кадрлар инде алышынган иде.

– Оятсызлык, – әтисе проекциядән аерылмыйча әйтте. – Баланы шул хәлгә җиткергәннәр. Әти-әнисе карамаган.

Ки үзеннән ычкына башлаганны – тыелып кала алмыйча, тын гына ычкына башлаганны ишетте:

– Аның бит әтисе үзе дә…

Ул «Ризалык»тан, «чыгарылган»нарның берсеннән, дип әйтергә теләде – Ки моны күптән, колак кырые белән, пышылдап сөйләгәндә ишеткән иде; теләде дә, сүзнең кая алып барганыннан үзе куркып, ярты сүздә тукталды. Йомарланды: менә хәзер. Хәзер беләзек тартылыр, әнисе куркыр, әтисе кашларын җыерыр. Ләкин бернәрсә дә тартылмады. Аның кулындагы беләзек, әйтерсең Ки «тозны бир әле» генә дигән, тигез яшел килеш калды. Беркем дә башын да күтәрмәде. Сүзләр тынлыкка төште дә, әйтерсең булмаганнар, юкка чыкты – һәм әйтерсең аның үзе дә монда, теге кадрлардагы кебек, өлешчә генә юк иде.

Ә дивар инде тонын дәртлерәккә алыштырган иде, һәм реклама – йомшак йөзләр, җылы яктылык – агып китте:

«Борчу йогышлы. Якын кешегезнең өзелеп китүен көтмәгез. Туганнарыгызны, алар үзләрен үзләре язып куйганчы, Көйләүгә язып куегыз. Шәфкать өйдән башлана».

Эль, чәнечкеләрдән аерылмыйча, диварга ияреп, сузып кабатлады:

– Шәф-кать өй-дән баш-ла-на.

Һәм шунда әтисе җанланып китте. Ләкин рекламадан да, Ки сүзләреннән дә түгел – ул, күрәсең, шул вакыт эчендә, еллар буе күз салып торган кебек, тыныч кына үпкәләп, күнегелгән сары тайпылышны күрергә көтеп, улының беләгенә күз кырые белән карап тора икән. Ә яшелне күрде. Тигез, чиста, тотрыклы яшелне.

– Ки. – Әтисе иртә буе беренче тапкыр аңа туп-туры карады, һәм аның күзләрендә тетрәнгән диярлек нәрсәдер бар иде. – Тоның төзәлгән бит синең. Кара син аны. Тигез. – Ул чәнечкесен куйды. – Ә мин инде сине тикшерүгә язып куярга уйлаган идем. – Бераз эндәшмичә торды һәм гадәттәгедән җылырак, утрау турында сөйләгәндәге сирәк тавыш белән әйтте: – Рәхмәт сиңа. Мин бит күрәм – син тотындың. Безнең өчен. Сәяхәт өчен. Дүртебез дә яшелдә – һәм безне кертәчәкләр, мин сиңа әйтәм. Булдырдың, улым. Ниһаять, нәрсә ни өчен икәнен аңладың.

Ки әтисенә, аның рәхмәтле, яшәреп киткән йөзенә карап, нәрсә әйтергә белми иде. Әтисе шатлана иде. Ихлас, кайнар итеп – улының, ниһаять, «барысы кебек» булуына шатлана иде. Ә Ки бернәрсә дә эшләмәгән иде. Ул тонны төзәтмәгән иде. Ул ни өчен яшел икәнен гомумән аңламый иде. Һәм эшләмәгән нәрсәсе өчен әтисенең рәхмәтеннән, син әйтмәгән, ә үзеннән-үзе әйтелгән ялганнан булгандай, бөтенләй начар, болганчык булып китте.

– Әйе, – дип, ул көчкә сыгып чыгарды. – Аңладым.

Һәм аннары көне буе бу уй аның артыннан йөрде: ә әгәр чыннан да шулаймы? Әгәр ул, үзе дә сизмичә, чыннан да барысы кебек булган, төзәлгән – тигез, үле, яшел булган, һәм тиздән чәнечкеләр санап, диварга ияреп кабатлый башласа? Нигә яшел? Нигә кадрдан сызып ташланган? Аңа нәрсә була?

Ул уйламас өчен өйдән чыгып китте – һәм юл буе уйлады. Шәһәр үзенең тигез иртәнге тормышы белән яши иде, һәм Ки аның аша барганда беренче тапкыр шәһәргә түгел, ә андагы кешеләргә карады. Элек ничектер текәлеп карамый иде. Ә хәзер карады – һәм күрде: барысы да тигез. Моңсу да түгел, шат та түгел – тигез. Каршыдагы көймәдә бер хатын бала алып бара иде, һәм бала да эндәшми, хатын да эндәшми иде, икесе дә бертөсле тыныч, бернинди дә булмаган йөз белән туры алга карыйлар иде. Мәйданда икәү сөйләшә иде – бәхәсләшмичә, көлмичә, бары тик әйберләр биргән кебек, сүзләр алышалар иде. Канал янында балыкларны ашатучы картның да йөзендә шул ук тигез бушлык иде. Барысы да яшел. Барысы да татулыкта. Һәм Ки алар арасында беләгендәге аңлаешсыз яшел утчыгы белән бара һәм уйлый иде: менә, хәзер мин дә шундый. Тыштан – шундый ук. Алар кебек яшел, тигез. Һәм бу уйдан аны кичәге төннең бөтен прожекторларыннан да ныграк салкын чымырдатты.

Ә мәйдан өстендә, зур экранда, шул ук реклама – йомшак йөзләр, җылы яктылык – әйләнә иде, һәм тавыш тагын бер тапкыр, барысы өчен, өйдән башлана торган шәфкать турында назлы гына кабатлый иде.

Ул йөрткеч турында уйлый иде. Ул – Лиланың йөрткече, аның музыкасы белән – өйдә, тартмада, әйберләр астында ята иде. Һәм Ки бу турыда никадәр күп уйласа, аны бер нәрсә шулкадәр ныграк кимерә иде: анда бары тик музыка гынамы? Йөрткеч бит гади җырлар гына түгел, ул – эченә нәрсәдер яшереп, язып, калдырып була торган әйбер. Әгәр анда, музыка артында, тагын нәрсәдер – Лиланыкы, Ки өчен, махсус калдырылган нәрсә булса? Бу уй утырып калды һәм җибәрмәде. Ләкин ул тикшерә алмый иде: тыңларга – Лила белән тыңлаган кебек, колаклыкларны туп-туры йөрткечкә тыгып тыңлый иде; ә эченә күз салу, ачып карау, музыкадан тыш анда нәрсә барлыгын карау өчен экранга тоташтыру барып чыкмый иде: йөрткечнең иске, Кигә таныш булмаган тоташтыргычы бар иде, һәм Кидәге бернәрсә дә аңа туры килми иде. Ул бу уйны әле болай, әле тегеләй әйләндерде – һәм нишләргә белмәде.

Лок белән ул иртәгесен, иң матур каналлар һәм парклы киң мәйдан булган илленче катта очрашты – алар анда, аның аскысы белән Локның өскесе арасындагы юлның уртасында, еш очраша иде. Су янында утырдылар. Ки, тирә-ягына каранып, йөрткечне чыгарды – бирмичә генә күрсәтте.

– Тыңла әле. Монда тоташтыргыч… ниндидер иске. Миңа аны экранга тоташтырырга кирәк, ә нәрсә белән тоташтырырга – юк. Мондыйны нәрсә белән тоташтыралар, белмисеңме?

Лок аны алды, әйләндереп карады, күзенә якын китерде, җитдиләнде – ул тимер-томыр өстендә гел җитдиләнә иде, бу ул шаяртмый торган бердәнбер нәрсә иде.

– О. Бу – борынгы нәрсә. Сиңа иске тоташтыргыч өчен адаптер кирәк. – Ул борынын кашыды. – Тыңла, бездә өйдә андые аунап ята бит. Әти кайчандыр ниндидер искелек арасыннан алып кайткан иде, ташларга кулы җитмәде. Тартмада чүп кебек ята, аның нәрсә икәнен беркем дә белми. Мин беләм – мин барысын да беләм. – Ул йөрткечне кире бирде. – Алып килермен. Иртәгә шушында ук.

Төн үтте. Ки, бер кулында Лиланың үле беләзеген тотып, үз «Ризалык»ының – тигез, чит яшел утчыгына карап ята иде һәм үзен дә, утчыкны да аңламый иде. Ә Лиланың икенче кулдагы беләзеге – тагын. Караңгыда калтыранды, җемелдәде. Өч кыска. Өч озын. Өч кыска. Һәм караңгылык. Ки калкынып карады, текәлде. Көтеп торды. Бераз вакыттан соң – тагын, шул ук бизәк, нәкъ шул ук: кыска-кыска-кыска, озын-озын-озын, кыска-кыска-кыска. Очраклы тайпылыш түгел – кабатлау. Ватылу булыр өчен артык тигез, артык бертөсле. Бу бизәк иде. Рәсем. Кемдер бу яктылыкларны махсус тәртипкә салып, әйләнешкә җибәргән – димәк, бу нәрсәнедер аңлата, димәк, бу код, яктылыкка кысылган хәбәр иде, аны кемдер үҗәтләнеп, тагын һәм тагын, аның учындагы үле әйбердән җибәрә иде. Ки кабатланган яктылыкларга карап тора иде, һәм кабыргалары астында, сулда, ныграк гүли иде. Ул моны укый белми иде. Ләкин төп нәрсәне аңлый иде: бу ватылу түгел. Бу – чакыру. Кемдер чакыра иде, ә ул кая һәм нәрсә турында икәнен аңламый иде, һәм моннан түзеп булмый иде.

Иртәгесен, су янындагы шул ук урында, Лок аның учына кечкенә бер нәрсә – тузган, җиңел, беркемнеке дә булмаган адаптер-чыбыкчык тыкты.

– Мә. Эшли торгандыр. Беркайчан да беркем тыкмаган – ләкин бу шул, төгәл. – Һәм бераз эндәшмичә торгач, бернинди шаяртусыз, тын гына, суга карап: – Ки. Син тик… үз экраныңа тыкма. Шәһәргә тоташтырылганына. Шәһәр челтәренә ни тыксаң да, ул… күрә. Аңлыйсыңмы? Карыйсың килсә – челтәрдән аерылган, ниндидер тома экран тап. Исән булырсың.

Ки баш какты. Һәм бернәрсә дә әйтмәде. Чөнки инде белә иде – аның тома экраны юк, ә көтәргә, эзләргә, сузарга ул инде булдыра алмый иде. Өйдә ул төнне көтте.

Әнисе аның янына шакымыйча керде. Ул сирәк керә иде. Халатын кигән килеш, җыештырылган йөз белән ишек төбендә басып торды, һәм Ки беләзекне юрган астына яшерде – соң иде, әнисе күрде. Ләкин беләзек турында әйтмәде. Читкә карап әйтте:

– Синең йокламаганыңны ишеттем. – Пауза. – Синең тоның төннәрен…

– Минем тоным тигез, әни, – Ки тын гына әйтте. – Әти бит әйтте. Яшел.

– Көндез, – диде әнисе. Һәм, әйтерсең үзе әйткәнгә гаҗәпләнде, тотлыгып калды. Һәм Ки аның беләгендәге «Ризалык»ның яшелдән сарыга калтыранып кире кайтканын, әнисенең моны сизеп, сүзен тигез генә әйтеп бетерергә ашыкканын күрде: – «Тигез»не эч. Сиңа тынычрак булыр.

– Ә сиңа тынычракмы, әни? – дип сорады Ки. Үртәмичә. – Чынлап?

Әнисе җавап сузылганнан озаграк эндәшми торды. Кайдадыр, җыештырылган йөз астында, беләгендәге сары чаткы астында, кемдер тагын тәрәзә янына килде –Ки моны күрә иде, аның үзенә күптән рөхсәт итмәгән нәрсәне әйтәсе килгәнен күрә иде – һәм әнисе әйтмәде. Тәрәзә ябылды. Ул, кечкенә баланыкы кебек, аның юрганын төзәтте, һәм бу иске, чын хәрәкәттән Кинең тамагына төер утырды.

– Татулыкта йокла, – диде ул һәм чыгып китте.

Һәм аның тавышы белән, кайчандыр, утрауда тере, көйсез җыр яңгыраган тавыш белән әйтелгән шул «татулыкта йокла»да шулкадәр түгелмәгән нәрсә бар иде, Ки аңлады: бетте. Болай ярамый. Уянырга, тәмләткеч ашарга, чит яшел белән балкырга, әнисенең үз эчендәге тәрәзәне ничек бикләгәнен карарга, һәм иртәгә тагын шул ук – ярамый. Бу тормыш түгел. Бу – тигез, пөхтә итеп җәеп куелган үлем.

Ул өйдә барысы да тынганны көтте. Тартманы тартып чыгарды. Йөрткечне, Лок биргән адаптерны алды. Һәм үз экранын – бу йорттагы бар нәрсә кебек, шәһәргә тоташтырылган гади экранны якынрак китерде.

Ул адаптерны тотып, Лок әйткән нәрсә турында уйлый иде. Ни тыксаң да, ул күрә. Тыгасың – һәм кайдадыр анда, тимер тынлыкта, нәрсәдер күзен йомып ачачак, билгеләп куячак, истә калдырачак: менә ул, татулыкта булмаган малай, менә аның исеме, менә аның йорты. Ул үзен куркыныч астына – ачылу, күренү, билгеләнү, ниндидер исемлеккә кертелү куркынычы астына куя иде, ә ул исемлектән Күзәтүчеләр килә. Ул моны беркайчан да булмаганча ачык аңлый иде. Һәм барыбер адаптерны йөрткечкә, ә йөрткечне – адаптер аша – үзенең шәһәр экранына, бар нәрсәне күрүче экранына тыкты, чөнки башкача ярамый иде, чөнки аны туктатырга Лила инде юк иде, чөнки кабыргалар астында, сулда, гүли һәм алга куа иде, һәм бу гүләү куркудан көчлерәк иде.

Экран җанланды. Музыка бөтенләе белән, тере килеш урынында иде. Ә нәкъ аста, җырлар артында, ниндидер файл – ул белгәннәрдән түгел, озын, сәер, монда төзелмәгәнчә төзелгән исемле файл яшеренгән иде. Ки ачты.

Һәм нәрсәгә карап торганын шундук аңламады.

Экран хәрәкәтләнми иде. Ки үскән дөньяда сурәт гел яши иде: ага, җемелди, алышына, Эфир кебек, тирәдәге бар нәрсә кебек сулый иде – рәсем елга иде, аны туктатып булмый иде. Ә бусы – басып тора иде. Катып калган иде. Әйтерсең кемдер Эфирны тамагыннан эләктереп тоткан, һәм ул бер генә кадрда катып калган, ары таба хәрәкәтләнми. Ки, тоткарланды дип уйлап, хәтта экранга кагылып карады. Тоткарланмаган иде. Рәсем бары тик басып тора иде һәм беркая да агарга җыенмый иде.

Бу басып торган рәсемнәр берничә иде, – Ки аларны актарып булганын шундук аңламады. Һәрберсе – тотып алынган һәм мәңгегә туктатылган дөнья кисәге. Караңгы проспект, җиргә якын теге бушап калганнарның берсе. Дивар. Ниндидер иске билгесе булган почмак. Баскыч астындагы тутыккан ишек. Каядыр аска, караңгылыкка алып киткән янгын төшеше. Кемдер кайчандыр бу юл белән узган һәм икенче берсе аның артыннан үтә алсын өчен, аны адымлап, кадр артыннан кадр туктатып калдырган, – Ки төннең бу катып калган кисәкләренә карап, әкренләп аңлый иде: бу рәсемнәр түгел. Бу – юл. Төшерелгән, туктатылган, адымнарга таркатылган, тегендә, аска илтүче юл. Ә беренче рәсем өстендә файлның үз исеме – ул ачкан теге озын исем тора иде, тик хәзер Ки аны сүзләр итеп укыды:

Пыяла күк ярылдымы? Ярыкны эчтән эзлә.

Ул катып калган кадрларны – проспектны, диварны, ишекне, төшешне актара иде һәм бу юлның кая илтүен таный иде: аска, тигез яшел шәһәр астына, җиргә якын теге үле аскы проспектларга, анда, сөйләүләренчә, кемдер әле татулыкта түгел гүли иде. Бу юл иде. Бу дөньяда булмый торган басып торган рәсемнәргә төшерелгән – һәм шуңа күрә тагын да чынрак юл.

«Тынлык» булган җиргә.

Ки юлга карап тора иде, һәм аның эчендә Камертон һаман гүли иде, һәм беренче тапкыр бу гүләү авырту гына түгел иде. Ул әле юнәлеш тә иде.

Ул шул ук төнне бармады. Экранны ябып, йөрткечне, адаптерны яшерде, ятты. Ләкин хәзер караңгылыкта башкача иде: төпсез чокыр түгел, ә иртәгә аннан адым ясыйсы кырый. Ул, беләгендәге тигез яшел утчыкка – чит, аңлаешсыз, билгесез кем тарафыннан, нигә бүләк ителгән утчыкка карап ята иде һәм барачагын белә иде. Карар инде акыл белән түгел, ә ишетмичә кала белмәгән күкрәгендәге теге урын белән кабул ителгән иде. Иртәне көтәсе генә калган иде.

Аның кышы шулай тәмамланды.

Икенче өлеш. Яз

Бүлек 6. Тынлык 2.02 бета

Көн җитте, һәм Ки китте.

Шундук түгел, төнлә күз алдына китергәнчә таң белән түгел – көн гадәти, тонык булып чыкты, һәм шуңа күрә карар батырлык кебек түгел, ә лекциягә барган кебек бирелде: торды, киенде, алдады. Өйдә алдарга туры килде, һәм бу иң җиңеле булып чыкты.

– Без Лок белән проект эшлибез, – ул иртәнге аш вакытында, тәлинкәсеннән күзен күтәрмичә, әйтте. – Зур. Берничә көнгә. Бәлки, арлы-бирле йөрмәс өчен, мин аларда яшәп торырмын.

Ул сораштыруларны көтә иде һәм срок, тапшыру турында тагын ялган әзерләп куйган иде. Ләкин әтисе «Лок белән» дигәнне ишеткәч, шулкадәр яктырып китте, Кигә хәтта оят булып китте.

– Лок беләнме? – Әтисе чәнечкесен куйды. – Сиксән беренчедәге шулмы? – Һәм улына горурлык белән диярлек карады, ә Ки, үзе дә теләмичә, нәкъ туры китереп әйткәнен аңлады: әтисе күзендә биек манарадагы малай белән бәйләнеш теләсә нинди проекттан кыйммәтрәк иде. – Бу яхшы. Бу дөрес. Андыйлардан аерылма. – Ул канәгать булып баш какты һәм, гадәтенчә, улының беләгенә күз төшереп алды – ә анда, соңгы көннәрдәгечә, тигез, чиста булып «Ризалык» яшелләнеп тора, тайпылыш билгесе дә юк иде. Тон тәртиптә. Улы эштә, яхшы иптәшләр белән, тоны тигез. Тагын нәрсә кирәк. – Бар, әлбәттә. Шалтырат.

Шуның белән бетте. Беләзек ялганламады – беләзек, Ки нәрсә генә эшләсә дә, яшелне тота иде, – ә беләзек яшел икән, димәк, улы татулыкта, димәк, борчылырга сәбәп юк. Ки ашап бетерде, сумкасын җыйды һәм чыгып китте, һәм аны, прибор аның өчен тыныч булган кешене җибәргән кебек, җиңел генә җибәрделәр. Бусагада инде ул ачынып уйлап куйды: ул аңламаган һәм курыккан бу сәер мәңгеяшел нәрсә әле генә аңа хезмәт күрсәтте – аның урынына әтисенә ул үзе булдыра алмаслык шома итеп ялганлады.

Рәсемнәрдәге адрес аска илтә иде.

Образлы түгел – аска: файдаланылмый торган лифтлар, «техник керү урыны» ишекләре артындагы баскычлар, ярус артыннан ярус, Ки булган җирләрдән дә түбәнрәк. Ул, эздән барган кебек, үзенең катып калган рәсемнәре буенча бара иде: менә бу проспект, менә бу дивар, менә бу тутыккан ишек. Никадәр түбәнрәк – шулкадәр салкынрак була барды: кинәт түгел, ә тигез, әкрен генә тартып алгандай, әйтерсең өстә җылыны кемдер өләшә, ә монда өләшүдән туктаган. Ки якасын күтәрде. Диварлардагы Эфир башта комачаулар белән бара башлады, аннары бөтенләй сүнде, һәм Ки гомерендә беренче тапкыр каяндыр тигез тавыш ишетелми торган җирдә калды. Колаклар чыңларлык тынлык иде. Ул, бу аның капма-каршысы булса да, яктылыкка барган кебек, бу тынлыкка бара иде.

Һәм аска төшкәндә ул тагын бер нәрсәне күреп алды – аңламады, бары тик тәне белән билгеләп куйды: монда башка шәһәр иде. Ки белгән аскы өлеш астында, тузган, ләкин тере аскы ярусларның астында тагын да борынгырак нәрсә – иске гөмбәзләр, күптән булмаган куллар салган иске плитәләр ята иде. Диварларда кайбер җирләрдә билгеләр – кеше кайда икәнен белсен өчен, кайчандыр турыдан-туры, барысы өчен салынган яки язылган сүзләр, исемнәр сакланган иде. Ләкин сүзләр сөртелгән, кителгән, урталай өзелгән иде: «МӘЙД…», «…УРАМЫ», «КҮЧЕ…». Әйтерсең бар нәрсә кешечә аталган, һәр урынның исеме булган иске, чын шәһәрне кемдер алып, өстән яңа, матур, тигез һәм исемсез төргәк белән каплаган, ә бусын, элеккесен, исемнәре белән аска, салкынлыкка, караңгылыкка этеп төшергән һәм, искә алмасыннар өчен, исемнәрен сөртеп ташлаган. Ки өзелгән сүзләр яныннан узды һәм аларның нәрсә аңлатканын белмәде. Ләкин аның эчендәге Камертон, чит кабер яныннан узганда йөрәк сызлап куйган кебек, аларга тын гына, сагышлы гына аваз бирә иде.

Һәм ул никадәр тирәнгә төшсә, бу аскы, онытылган дөнья шулкадәр ачыла барды. Монда өстәге тигез һәм яктыртылган тормыш түгел, ә башка – ныклы, бар нәрсәгә карамастан исән калган үз тормышы бар иде. Иске залларның берсендә кемдер тимер мичкәдә ут ягып җибәргән, һәм аның тирәсендә караңгы шәүләләр җылынып утыра, өстә, һәр исне чистартып суырып алган җирдә булмаган чын, ачы төтен исе килә иде. Диварлар буйлап еллар буе калын кара тамырларга кушылып үскән чыбыклар сузылган иде: кемдер кайчандыр нәрсәгәдер тоташкан, бу кешеләрне ташлаган шәһәрдән бер тамчы җылылык һәм яктылык урлаган. Су тама иде. Каядыр ерак тоннельләрдә гүли иде – Эфир түгел, ә бары тимер, салкын тигән яңгыраш. Бер күсе йөгереп узды, һәм Ки сискәнеп китте: өстә күселәр юк иде, өстә, гомумән, исәпкә алынмаган бернинди тереклек юк иде. Ә монда күселәр дә, күгәрек тә, кешеләр дә бар иде, һәм боларның барысы шәһәр үзенең тигез рәсеменә сыймаган бар нәрсәне этеп төшергән салкынлыкта һәм караңгылыкта тормышка ябышып, мыжгып яши иде. Ки бара да уйлый иде: менә, димәк, бар нәрсә кая китә. Юкка чыкмый. Бары тик аска – җирдә яшим дип уйлаучы өскеләрнең аяк астына егыла, ә алар үзләре, эчендә әле сулыш алучылар булган зур күмелгән кабернең түбәсендә яши.

Юлда, үле катларның берсендә, аның өстендәге фонарь җемелдәп куйды: бу – теге төнне шәһәр буйлап узган һәм һаман басылмаган дулкын иде. Яктылык ярты секундка сүнде дә кире кайтты. Ки караңгылыкны көтеп торды да ары китте; аста, бу ташландык җирдә өзеклек өстәгегә караганда тирәнрәк һәм карарак иде – әйтерсең фонарь түгел, ә нәрсәдер зуррак бер озын сулышка сүнде, – ләкин Ки бу турыда уйламады: ташландык тоннельләрдә ни генә җемелдәми.

«Тынлык» баш күтәрүчеләр крепосте дә, штаб та булып чыкмады. Ки моны шундук аңлады һәм аптырап калды. Ул корал, карталар, ярсу көткән иде – ә исеме кителгән ниндидер элекке залда урнаштырылган, иске лампалардан җылы подвалны һәм анда җир астында эшләп була торган бар нәрсәнең иң сәерен эшләүче ун кешене тапты: алар тыңлыйлар иде.

Һәм тынлыктан да алда Кигә беренче булып аларның йөзләре бәрелде. Ак йөзләр. Йокламаучыларныкы кебек арудан агарган түгел, ә өстәге кешеләрдә була алмый торган тигез, балавыз ак; әйтерсең алардан бөтен яктылыкны алганнар, әйтерсең алар еллар буе өске ярусларда агылган теге тонык җылылыкны да күрмәгәннәр. Өстә якты иде, монда – караңгы, һәм бу балавыз йөзләр Кигә теләсә нинди язудан да ачыграк итеп аның ни тирәнлеккә төшкәнен һәм бу кешеләрнең монда, аста, салкында, күксез ни озак яшәгәнен әйтте. Дивар янында колаклыклар кигән бер карт учын күкрәгенә кысып утыра, аның йөзеннән яшь ага иде, һәм аңа беркем дә тимәде. Икәү борынгы бер радиоалгыч өстенә иелеп, шау-шу аша нәрсәдер – иске музыка кисәген, тавышны, билгесез ничек, билгесез нинди заманнардан сакланган кемнеңдер тере көлүенең язмасын тотарга тырышалар иде; алар тәгәрмәчне, әйтерсең анда, чыртлау эчендә, тавыш түгел, кеше яшеренгән, шулкадәр сак әйләндерәләр иде. Кемдер почмакта, бәлки, еллар эчендә беренче тапкыр беркем дә аның тонын үлчәмәгән җирдә, күзләрен йомып кына утыра иде. Алар яшеренмиләр дә, сугышмыйлар да иде. Алар бары тик бу җир астында, тын гына, берәм-берәм, салкыннан үзләрен тамчылап эретеп чыгарып, кеше булып калырга тырышалар иде.

– Яңа кеше, – кемдер борчылмыйча әйтте. – Адрес буенча килгән. Димәк, кемдер биргән. Димәк, үзебезнеке.

Аны тентемәделәр, сорау алмадылар. Бер кружка ниндидер кайнар нәрсә бирделәр – ә кайнар нәрсә монда алтын бәясендә иде, Ки моны кружканы бирер алдыннан аның тирәсендә чит ак бармакларның ничек сак кына йомылуыннан аңлады, – һәм утырырга калдырдылар.

Һәм шунда ул диварларны күрде. Алар буйлап, лампаларның тигезсез яктысында, рәсемнәр – куллар калдырган тупас рәсемнәр бара иде: кара сызыклар, йөзләр, билгеләр, – һәм Ки бу эзне, бармакларны буяучы бу тонык каралыкны таныды. Күмер. Дивар янындагы калай савытта кисәкләр – Лила эстакада астында бетон буйлап йөрткән кебек кара кисәкләр ята иде. Утыручыларның берсе, аның карашын эләктереп, калай савытны дәшмичә якынрак этте: кирәк булса, ал, янәсе. Һәм бары тик шунда, җир астында, салкын җылы подвалда Кигә, ниһаять, Лиланың серле җавабы – «шәһәр үрелеп җитмәгән урыннар бар, анда төшә белергә кирәк, табарсың – аңларсың» – барып җитте. Менә ул. Менә каян аңарда күмер булган. Ул монда – яки болар кебекләр янына – бу сөртелгән, агымлы, бернәрсә дә хәтерләми торган шәһәрдә әле тупас, юылмый торган эз калдырып була торган бердәнбер нәрсә өчен төшкән. Лила «Тынлык» турында белгән. Лила, бәлки, монда, нәкъ шушы тартма өстендә утыргандыр. Бу уйдан Кинең тамагына төер утырды, һәм ул кесәсендә аның үле беләзеген кысты.

Ки утырып тынлыкны тыңлый иде: «үзләштерү» өчен билгеләнгән минутны түгел, ә тере тынлыкны, анда һәркем, ниһаять, өстә якын җибәрмәгән нәрсә белән күзгә-күз калган иде. Һәм аның эчендәге, көне буе, өч төн буе авыртып гүләгән Камертон монда – эстакада астындагы теге дивардан бирле беренче тапкыр – тына башлады. Телсез калмады. Ниһаять җибәрелгән кыл кебек, тигез яңгырый башлады.

– Көткәнең бу түгел иде, әйеме? – Янына бераз өлкәнрәк, арыган, игелекле йөзле егет килеп утырды, һәм бу йөз калганнарныкы кебек ак түгел иде – ул, күрәсең, өскә йөреп кайта торган иде. – Барысы да бу түгел көтә. Монда сугышырга өйрәтәләр дип уйлыйлар. – Ул көлемсерәп куйды. – Монда ишетергә өйрәтәләр. Башта синдә әле ишетерлек кеше калганмы икәнен ишетергә кирәк. Югыйсә сугышырга чыгасың – ә эчеңдә инде буш, һәм инде син сугышмыйсың.

– Ә кем сугыша? – Ки сорады. – Сез түгел икән?

Һәм егет үзгәрде. Тавышында бу подвалда беркемдә дә булмаган нәрсә – дәрт ярылып чыкты.

– Ә менә монда син башка якка карыйсың, – дип, ул якынрак иелде, һәм аның күзләре ялтырап китте. – Болар барысы да тынлыкчылар, карт-коры, аларны берәм-берәм җыештырганчы утырачаклар. Ә утырмаучылар да бар. «Ирек Буяулары». Ишеткәнең бармы? – Ки башын чайкады. – Көйләнгәнме әллә син?! Алар ачыктан-ачык. Туры эфирда системаны ертып ташлыйлар, туп-туры йөзенә, миллионнар карап тора. Подвалларда пышылдашмыйлар – бөтен шәһәргә кычкыралар. Менә бу – чын, апаем. Менә бу – каршылык. Кычкырып әйтелгән хакыйкать телисең икән, ә бу… – ул күз яшьле картка таба кулын селтәде, – …тын матәм түгел, «Буяулар»га бар. Алар синең кебекләрне кулларында йөртә. Яңгыравыклыларны.

Һәм Ки – эчендәге кыл әле генә тына башлаган, әле генә җибәргән, ә хәзер бу кыюсыз тынлыкны инде бозалар, яңадан уйната башлыйлар иде, – күз алдында ак яктылыкның йөзенә җырлаган Лила торган Ки «яңгыравыклыларны» сүзендә танып сискәнеп китте. Яңгыравыклы. Лила аны шулай атады. Син – яңгыравыклы, сине сөртеп ташлаячаклар. Бер тапкыр чыңлап калу яхшырак. Әгәр ул шунда, яңгыравыклылар янына, эндәшмәүчеләр янына түгел, ә ачыктан-ачык ертучылар янына чакырган булса? Әгәр тын «Тынлык» – сынган, утырып калучы картлар өчен генә, ә аны, тере, җырлаучыны, нәкъ ул яңгыравыклылардан, ачыктан-ачык ертучылардан булганга алып киткән булсалар? Бу егеттә монда булган калганнардагы кебек түгел нәрсәдер бар иде, һәм Ки нәрсә икәнен шундук аңламады. Подвалдагы барысы да тын, эчкә борылган булып утыралар иде, ә бусы – тышка: күзләре йөгерә, эзли, эләктерә иде. Ул тыңламый иде. Ул күзәтә иде. Һәм Кигә кешегә түгел, ә табышка карагандай – бәяләп, шатланып, чамалап карый иде. Ки өлкәнрәк булса, сагаер иде: синнән нәрсәдер кирәк булган кеше шулай карый. Ләкин Кигә унҗиде яшь иде, һәм аңа беренче тапкыр кыйммәткә, үзләре теләгән кешегә карагандай карыйлар иде. Һәм бу, тигезләр арасында бер тигез булып, татулыкта озак яшәгәннән соң, башны теләсә нинди сак булудан да ныграк әйләндерә иде. Ул бары тик эчендә тагын гүли башлаганны – инде тынычлык белән түгел, ә ачу белән – һәм ачуның тынычлыктан җылырак булганын, көчлерәк чакырганын гына белә иде.