VoxZero. Камертон

– Тон. Ризалык. Шәфкать. – Һәм аның курчагы, кыз йөзле кечкенә өй роботы, аңа ияреп ярты тонга югарырак яңгыраш белән кабатлый иде: – Тон. Ризалык. Шәфкать.

– …һәм әгәр якыныгызның көе бозылса, – дивардагы хатын йомшак, назлы диярлек итеп әйтте, – йөз чөермәгез. Ул үзен үзе язып куйганчы, аны Көйләүгә язып куегыз.

– Ишетәсеңме? – диде әтисе һәм кич буе беренче тапкыр Кигә карады. Ачу белән түгел. Шәфкать белән. Шул ук нәтиҗәле шәфкать белән. – Бу дөрес. Бу – мәхәббәт турында, Ки. Йөз чөермәү – менә шул инде мәхәббәт. – Ул моны әйтте дә таблицаларына кайтты һәм әле генә, улы алдында, хуплап баш селкеп, көе бозылганны язып кую дөрес дип ризалашканын сизмәде; сизмәде, чөнки графиктан чыгып торган юлның нәкъ шушы өстәл артында тәлинкә тотып утырганы турында уйламады.

Ки утырды. Ни булдыра алды, шуның кадәр ашады. Кичке аш тәмсез иде – ягъни күренеше белән ул кичәгедән башка иде: кичә – балык, бүген – ит, иртәгә тавык булачак, – ә тәме һәрвакыт бер үк, чөнки бар нәрсә өстендә «Оптимум плюс» ята, һәм ул теләсә нинди ризыкны үзе белән басып, үзенә кайтара иде, шуңа күрә ит тә, балык та, яшелчә дә – барысының да тәме бер үк – җылы кәгазьнеке кебек җылы, бернинди дә түгел иде. Шәһәр көн саен күренешкә төрле, ә тәмгә бер үк нәрсәне ашый һәм моны сизми иде. Диварда заставка, йомшак музыка башланды, тавыш «үзләштерү» өчен бер минутлык тынлык игълан итте, һәм барысы да – әтисе таблицалары өстендә, әнисе җыештырылган йөзе өстендә, Эль инде буш тәлинкәсе өстендә, аның беләзеге тигез яшел, янындагы курчагы тигез яшел – тынып калды, һәм шәфкатьне үзләштерергә тиешле бу билгеләнгән тынлыкта Ки бөтен гаиләсенең, бөтен йортның, бөтен катның, җиргә кадәр бөтен манараның ялган яңгыраганын тәне белән ишетте: саф һәм үтәли үле җырлаучы зур хор – һәм ул бу хорда бер үзе башка тональлектә яңгырый, һәм моннан шулкадәр авырта иде, хәтта учын күкрәгенә кысасы килә иде.

Тынлык минуты бетте. Дивар яңадан сөйли башлады.

Ки торды, арыганын, үз бүлмәсенә китәчәген әйтте. Әтисе, эшеннән аерылмыйча, баш селкеде: «Йоклар алдыннан „Тигез“не эч. Кечкенә доза. Миңа тынычрак булыр». Әнисе Эфирдагыча елмайды. Эль «хәерле төн, татулыкта» диде, курчак «татулыкта» дип кабатлады, һәм Ки чыгып китте.

Ул үз бүлмәсенә китте, ләкин анда озак тормады.

Үз бүлмәсендә, аскы тартмада, әйберләр астында аның бу йортта да, бу манарада да, бәлки, бөтен шәһәрдә дә беркемдә дә булмаган ике әйбере ята иде. Кечкенә кара йөрткеч: Лила анда аңа ул башка беркайда да, беркайчан да ишетмәгән тавышлар – Эфир музыкасын түгел, мәйданнардагы көйләрне түгел, ә бөтенләй башка, таныш булмаган, шәһәрнең бер генә катында да яңгырамаган нәрсәне – тыңлаганда тигез булып калып булмый торган ниндидер башка, борынгы дөньяның тавышларын һәм кылларын яздырган иде. Һәм аның тузган карандаш рәсеме – «Ризалык»ны тишеп үткән камертон. Ки йөрткечне кесәсенә салды, кулында рәсемне тотып басып торды һәм Лила турында уйлады. Һәм күкрәгендәге Камертон кич буе беренче тапкыр сызламады, ә, камертон тавышына көйләнгән кыл аваз биргән кебек, башкача – җылы, саф аваз бирде. Ул аның елмаюы – бераз кәкре, көйләнмәгән, тере елмаюы турында, рәсем ясаганда аның ничек күзләрен кысуы турында, аның янында тон тотарга, бернәрсә дә тотарга кирәкмәве, бары тик яшәп була торуы һәм Камертонның авыртмавы турында уйлады. Ул бервакыт аның эчтәге бу нәрсә турында: «бу ватылу түгел, Ки. Бу – син тере. Синдә алар барысында да ваткан нәрсә ватылмаган» дигәнен исенә төшерде. Һәм бу сүзләрдән аңа куркыныч түгел, ә киресенчә – әйтерсең кемдер аны беренче тапкыр кимчелекле дип түгел, ә бөтен дип атады – җиңел булып киткәнен дә хәтерләде.

Ул рәсемне кире әйберләр астына яшерде, йөрткечне кесәсендә калдырды һәм – дивар һаман тигез тавыш белән мыгырдаган, әтисе таблицалары өстендә, әнисе җыештырылган йөзе өстендә утырган, ә Эль инде йоклаган яки йоклаган булып яткан бүлмәдән, фатирдан – катның яңгыравыклы тынлыгына, баскычка, шәһәргә тын гына чыгып китте.

Аста – тигез, яшел, чит бишек җыры тавышы астында йоклаучы шәһәр ята иде, һәм кайдадыр анда ул янына барып, ялган яңгырамаска мөмкин булган бер тере кеше – янында Камертон авыртмый, ә чыңлый торган бердәнбер кеше бар иде.

Ул лифтка бармады: лифтта керүдә «Ризалык» укыла, һәм камера кемнең кайчан төшкәнен хәтерләп кала иде. Ул баскычка – лифт булганда нигә кирәк, дип, беркем дә файдаланмый торган ташландык авария баскычына, бөтен катлар аша аска сузылган, экрансыз, датчиксыз, беркемнеке дә булмаган яңгыравыклы бетон коесына чыкты. Кайвакыт күздән югалырга кирәк булган бөтен шәһәр яшьләре кебек, Ки дә бу баскычны – үзенең яшерен сукмагын күптән белә иде. Мәйданчыктагы тәрәзә чын иде – Эфир түгел, – һәм аның йөзенә салкын, беркемнеке дә булмаган, аның йокы картасына туры китерелмәгән җил китереп сукты. Монда өске катларның саф җиле юк иде. Монда тереклек исе килә иде.

Тагын яңгыр исе дә килә иде.

Һәм Ки яңгыравыклы баскычтан төшкәндә, аннары аска һәм читкә – йортлар арасындагы күпер-кушылмалар буйлап, эскалаторлардан, Эфир хәтта төнлә дә сөйләгән зур экранлы асылмалы мәйданнар яныннан – кат артыннан кат үтеп, тегендә, шәһәрнең икенче башына, Лила янына, аның янына соңгы тапкыр барганын әле белмичә барганда, – моның барысы өстендә, манараларның тигез яшел утлары өстендә, асылмалы мәйданнар һәм күперләр өстендә, бер ритмда йоклаучы унбер миллион өстендә кичке фаразда булмаган нәрсә җыела иде. Болытлар вакыт тәртибе буенча бармый иде. Алар сәгать буенча яңгырга, алдан игълан ителгән яңгырга күнеккән шәһәр өстендә түбән һәм авыр булып җыелалар иде. Ә бусы беркем тарафыннан да игълан ителмичә, үзеннән-үзе җыела иде, һәм беркемнән дә сорамады.

Өстән карасаң – ә кемдер, бәлки, карый да иде, – аста, эфир сүндерелгән студия кебек, зур, күп яруслы, чиста, җыештырылган шәһәр ята иде: бер тап та, бер җыерчык та, бер артык тавыш та юк. Идеаль. Аның яруслары баскыч-баскыч булып аска төшә, һәр ярусның үз тормышы бар иде: кыркылган яшеллекле асылмалы скверлар, агачлар тигез рәтләр булып басып торган парклар; һәм каналлар – турыдан-туры катлар буйлап, йортлар арасыннан җибәрелгән, ярлары буйлап җылы яктыртылган тар су урамнары. Көндез бу каналлар буйлап көймәләр шуа иде – теләсә кайсысына утырып, парклар һәм скверлар яныннан тыныч кына, ашыкмыйча кирәкле җиргә кадәр йөзеп барып була иде, һәм бу, гомумән, идеаль итеп корылган нәрсә никадәр матур була ала – шулкадәр, чынлап та матур иде. Хәзер, төнлә, көймәләр пристаньнәрдә хәрәкәтсез тора, су кара һәм шома иде, һәм беркайда да бер җан да юк иде. Һәм кайдадыр бу балкып торган, йоклаган ярусларда, егерме беренче катның яңгыравыклы авария баскычыннан бер сыраң, унҗиде яшьлек егет – шомалыктагы бердәнбер тигезсезлек, аны көткән җиргә шуышучы бердәнбер тере тапчык – төшеп бара иде, һәм аның кесәсендә бу шәһәрдә беркайда да яңгырамаган тавышлар ята иде.

Ә өстән инде беренче тамчылар – чын, авыр тамчылар төшә иде. Бервакыт – бүген түгел, ләкин бервакыт – урамнарга ябышкан бар нәрсәне юып төшерер өчен җыела, туплана һәм ява торган тамчылар. Беркем дә чакырмаган яңгыр. Һәрвакыт үзеннән-үзе килә торган яңгыр. Ки якасын күтәрде һәм тизрәк атлады.

Бүлек 3. Кабинет

Ә шул арада – шул ук төнне, шул ук шәһәрдә, тик аның нәкъ йөрәгендә – өскә таба икенче бер кеше күтәрелә иде.

Әгәр теге, беренчесе, ерак яруслар буйлап аска – җиргә, җылыга таба шуышкан бердәнбер тере тигезсезлек булса, бусы, киресенчә, шәһәрнең нәкъ үзәгендә – бөтен мәйданнар һәм каналлар өстендә калкып торган, барысыннан да биегрәк бердәнбер манарада – һаман да өскәрәк, шәһәр бетеп күк башланган җиргә таба хәрәкәт итә иде. Бу төнне үз баскычлары буйлап төрле якка баручы икәү иде: берсе – ярусларның ерак читендә, җиргә якын бер егет, икенчесе – үзәктә, түбә янында бер хатын. Алар бер-берсе турында белмиләр иде, һәм алар арасында бер ритмда йоклаган бөтен шәһәр ята иде. Берсе яраткан нәрсәсенә таба төшә иде. Икенчесе үзен ясаган кешегә таба күтәрелә иде.

Ярдәмче кыз кыска гына җиткерде: әтисе көтә. «Керүеңне сорый» түгел, «кулай булганда» түгел – көтә. Һәм Ариадна, студия йөзен әле салмыйча, лифтка таба китте.

Әтисенең кабинеты өстәрәк иде. Бу манарада – торак биек йортлардан аерым, шәһәр, аның мәйданнары һәм каналлары өстендә калкып торганында – бар нәрсә биеклек буенча корылган иде: никадәр югарырак – шулкадәр йөрәккә якынрак. Аста – студияләр, монтаж бүлмәләре, Эфир әзерләнә торган заллар. Алар өстендә – аппарат, беркем дә тавышын күтәрми торган тын коридорлар. Тагын да өстәрәк – әтисе: биектә, түбәнең нәкъ астында, ләкин түбәдә түгел. Ә нәкъ түбәдә, әтисеннән дә өстәрәк, манараның йөрәгендә – Ариадна күрмәгән диярлек, беркайчан да янына күтәрелмәгән Кронос; анда, өске катка юл аның өчен түгел иде. Ул әтисе янына бара иде – биеккә, ләкин иң өскә түгел. Лифт аны керүдә укыды: ул гадәттәгечә беләген якын китерде, һәм «Ризалык» яшел булып җемелдәп, аны үткәрде. Кабина йомшак, этәрмичә өскә кузгалды, һәм тәрәзәдә шәһәр кими, күк арта барды. Катлар тын таблолар белән алышына иде. Кешеләр юк диярлек иде: никадәр югарырак – шулкадәр кешесезрәк, чистарак, яктылык тигезрәк. Ярусларның берсендә лифтка катгый киенгән бер хатын керде – өстә барысын да алыштыра торган тигез ягымлылык белән Ариаднага баш какты да бер каттан соң, бер сүз дә әйтмичә, чыгып китте. Ишекләр ябылды. Ариадна ары таба бер үзе күтәрелде.

Ул һәр тапкыр сизә һәм һәр тапкыр куып җибәрә торган сәер нәрсә шунда иде: ул никадәр югары күтәрелсә, тирә-юньдә түгел, ә аның эчендә шулкадәр тынрак була иде. Әйтерсең һәр кат саен аннан һава чыга иде. Аста, студиядә, нәрсәдер – эфир калдыгы, өстәл астындагы йодрык – әле калтырый иде; монда, өстә, моның барысы үтүк астындагы җыерчык кебек үзеннән-үзе шомарып китә, һәм әтисенең ишеге янына ул инде тигез, шома, буш булып килә иде. Ул моны дулкынлану белән аңлатырга күнеккән иде. Монда дулкынланырга көч кенә юк иде. Монда, гомумән, көч юк кебек иде.

Ишек, ул аңа кагылганчы ук, ачылды.

Әтисе чәйне үзе пешерә иде, һәм аның бөтен асылы шунда иде. Син теләп өлгергәнче үк лифт кофе китерә торган, ашамлык дивардан җылы һәм калориясенә кадәр исәпләнеп чыга торган, хәтта һаваны да, аның, Ариаднаның, исеме каршындагы юлда шулай язылганга, йокы картасына туры китереп сайлый торган манарада – монда, иң өстә, шәһәр өстендә әтисе иске тимер чәйнектә су җылыта иде. Аның өстенә бөкрәеп басып тора иде. Тыңлый иде. Әйтерсең су нәрсәдер ычкындырырга мөмкин, ә ул аны ишетми калырга теләми.

– Тамчы тама-тама, – ул аңа борылмыйча гына әйтте һәм чәйнекне, ул чыелдап җибәрергә нәкъ бер мизгел калгач, алды. – Дәвамын үзең.

– Таш тишә.

– Тишә. – Ул чынаякларга агызды, һәм пар алар арасында нечкә пәрдә булып күтәрелде. – Яхшы мәкаль. Ялганламый, ялагайланмый. Татлы булыр дип вәгъдә итми – тигез булыр ди. Ә тишелгән таш, игътибар ит, инде авыртмый. Ашалган таш бәхәсләшми. Халык юкка тел чарламый бит.

Ул аның, чит тәңкә белән вак акча кайтаргандай, мәкальләр белән сөйләшү гадәтен яттан белә иде. Бала чакта моны картлар гадәте дип уйлый иде. Аннары төшенде: калкан. Үзеңнекен әйтсәң – үзең җавап бирәсең. Ә «халык» артына яшеренсәң – сөйләүче юк, хор бар; хордан бер тамакны тотып кара. Ул яшеренә дә иде. Һәм – моны да Ариадна бервакыт тотып алган иде – ул аларны чарлый иде. Җылы, аш бүлмәсенекен, бала чактан танышны ала да ярты әйләнешкә бора: тыштан шул ук әби әйтеме, ә эчендә инде пычак йөзе ялтырый, һәм син нәрсәгә киселгәнеңне аңлап өлгергәнче киселәсең.

Сәер нәрсә башка иде: ул моны гомумән аңлый иде. Шәһәрдә бу әйтемнәр күптән ишетелми иде: Эфирның тигез теле, бөтен артык нәрсәне чистарткан кебек, аларны да чистартып ташлаган иде, һәм тирә-юньдәге кешеләр шома, бертөсле, икенче төпсез сөйләшәләр иде, чөнки бернинди төп тә тотмыйлар иде. Ә ул ишетә иде. Һәм икенче катлавын – йомшак астындагы пычак йөзен ишетә иде, әйтерсең бу сизгерлек кул җитмәгән, чистартылмаган ниндидер почмакта бары тик аңарда гына калган. Кайвакыт Ариадна уйлый иде: бу уйлар миндә гомумән каян? Ни өчен мин әле болай – колак салырга, мәкерне тотып алырга, җөйне күрергә булдырам? Барысы да оныттылар. Мин – юк. Һәм бу бүләкме, әллә кимчелекме – белми иде.

– Бүген син яхшы сөйләдең, – дип, ул урынына утырды.

Шул гына. Сөйләшү башланды. Чәй аны басып торып башламас өчен бары тик сылтау гына иде.

Эфирны ул тәне белән хәтерли иде. Бөтен шәһәр карарга тиешле «Камил Аһәңгә юл», аның йөзе барлык диварларда берьюлы – ул, тыныч кына, Көйләүнең каһәр түгел, ә иң югары шәфкать икәнен аңлата. Тавышы калтырамасын өчен, өстәл астында йодрыгын агарганчы кысып торганын хәтерли иде. Һәм еллар буе шушы йодрык белән юанды: менә ул, минеке, яшерен, камера үтеп керми торган нәрсә. Өстәл тактасы астындагы ирекле кул. Кечкенә, шәхси, беркемгә дә түгел.

– Мин текстны укыдым, – диде ул. – Сүзгә-сүз.

– Сүзгә-сүз. Тик «шәфкать» сүзендә тавышыңны төшердең. Ярты тонга. Әйтерсең үзеңне күндерәсең. – Ул чәйгә өрде, һәм пар чайкалды. – «Тынлык» чатында моны күрделәр. Бер кичтә челтәр унбер процентка үсте. – Кайберәүләр кызына сокланган кебек, санга сокланып, ул бераз эндәшмичә торды.

– Каракның бүреге яна, диләр. Намуслыныкы ныграк яна, кызым. Карак, ичмасам, нәрсә яшергәнен белә һәм саклана. Ә намуслы ут булып дөрли дә бөтен шәһәрнең аңа ни өчен борылып караганын үзе дә аңламый.

Чәйдән төтен һәм ниндидер үлән исе килә иде; бу йортта сере чишелмәгән бердәнбер нәрсәдән мәхрүм калмас өчен, ул бу үләннең исемен белми иде һәм беркайчан да сорамады.

– Син мин моны махсус эшләгән кебек сөйлисең.

– Ә махсусмы?

Тын гына. Ике йотым арасында. Тәрәзәдән җил өрмиме дип сораган кебек.

Менә шунда идән аяк астыннан китте. Курку түгел – куркуны ул аркылыга-буйга белә иде, курку кайнар, тере иде, аның белән яшәп була. Бу салкын иде. Бу – үзеңнең баскычыңда, һәр чокырын капшап белгән караңгыда, булмаган басмага аяк басып, арадагы бушлыкка егылып төшкән кебек иде.

Чөнки ул белми иде.

«Шәфкать» сүзендәге тавыш – әйе, ул аны төшерде, хәрәкәтнең үзен, тамактагы йомшак төшүне хәтерли иде. Ә карар? Ул ничек карар кылганын хәтерлиме? Әллә тамак үзе утырдымы – чөнки аңарда кайдадыр, егерме ел элек ак бүлмәдә көйләп куелган өлешендә, алдан ук язып куелган иде: монда тавышыңны төшер, монда аларга ярык калдыр – шуннан алар сине яратыр.

– Нәрсә турында сөйләгәнеңне аңламыйм, – диде ул һәм моның никадәр тигез килеп чыкканын ишетте. Һәм үз тигезлегеннән эче суынып китте: тигез сөйләм – оптимальләштерелгәннәрнең, инде ашалып беткәннәрнең сөйләме иде.

Әтисе аңа – кызы исем таба алырлык бернинди чагылышсыз – карап тора иде. Ә Ариаднаның якасы астында, муенында нечкә, күптән агарган җөй сызлады – ул монда, бу кабинетта гына сызлый, дөньяда башка беркайда да сызламый иде. Табиблар моны тукымалар хәтере, фантом дип атыйлар, бернинди тереклек юк, җөй дә җөй, диләр иде. Ләкин ул әтисенең карашы астында уяна иде, һәм Ариадна тән баштан ахмаграк дигәнгә күптән ышанмас булган иде.

– Сиңа алты яшь иде, – диде әтисе, һәм аның моны аңа түгел, ә җөйгә әйткәне күренеп тора иде. – Син төшке аш вакытында урамдагы кешеләр ни өчен бертөсле елмая дип сорадың. – Ул башын чайкады, һәм бу чайкалуда тере диярлек нәрсәдер – ниндидер иске, начар тегелгән курку калтыранып китте.

– Икенче бер атаның мондый сораудан шулпа белән икенче аш арасында чәче агарыр иде. Шәһәрдә икенче урындагы кешенең кызы хезмәтчеләр алдында тирә-юньдәгеләрнең барысы да рәсем генә түгелме дип сорый. Гаҗәп. Ышанычлы булсын өчен тәрәзәне ачып, мәйданга кычкырасы гына калган иде.

– Һәм син нишләдең.

– Ашап бетердем. – Тигез генә. – Ә аннары мондый сораулар сине башка кисмәсен өчен эшләдем. Әйткән сүз – аткан ук, моны һәркем белә. – Ул аңа күзләрен күтәрде, һәм аларда җиңү дә, җылылык та юк иде – бары тик ялангач төгәллек. – Ә мин сиңа белмәгәннәрен әйтим. Аткан укны тотып булмый. Ә менә җәя тартучыны тотып була. Атканчы. Акрын гына. Бу, күренүенчә, арзанрак та, шәфкатьлерәк тә булып чыкты. Мондый сораулы башка балаларны күз уңыннан ычкындырганнар – һәм бөтенләйгә, эзсез алып киткәннәр. Ә мин үзем күздән кичерүне артык күрдем. Әзләп-әзләп. Үз кулым белән. Үз кулың – кисә торса да, үзеңнеке.

– Һәм син моны – күздән кичерү дисеңме?

– Моның йөз исеме бар, теләсә кайсын сайла. – Ул бер йотым эчте. – Ашыккан – ашка пешкән. Ашыкмыйча гына кемнән китәсең – анысын сорамыйлар, ә бушка. Кичәге үзеңнән китәсең, кызым. Син бит урамдагы теге елмаюлардан ничек авыртканын хәтерләмисең. Бөтен эш шунда. Үткән эшкә – салават, диләр; ә үткәнен онытканга – ике салават, чөнки ул бушлыкта басып тора да ташта торам дип уйлый. Син искә алмыйсың. Тигез басып торасың. – Ул, номер ахырындагы фокусчы кебек түгел, ә үзеннән алыр нәрсә юклыгын – буш икәнен күрсәтүче кеше кебек, учларын өскә каратып кулларын җәйде. – Хәзер миңа ышанмыйсың – менә сиңа килеп чыкканлыкның бөтен белешмәсе. Авыртса – ышаныр идең.

Аста, тәрәзә астында еракта, бөтен бер квартал берьюлы сүнде дә яңадан кабынды – урамнар челтәре буйлап синхрон дулкын йөгереп узды, әйтерсең кемдер шәһәр белән күзен йомып ачты. Өзеклек. Соңгы атналарда алар ешайды. Берәүләр – калибровка, диләр иде. Икенчеләр – КӨЙ. Ә шәһәрнең, гомумән, төрлечә сөйли башлавы үзе өзеклекләрдән дә зуррак яңалык иде: моннан бер ел элек ул сөйләми иде. Ул риза була иде.

– Бер трансляция әзерләнә, – диде әтисе, һәм аның тавышы эшлекле, кыска нотага күчте, һәм Ариадна бу үзгәрешкә сөенеп куйды диярлек – табиб назлылыгын алып, эшкә тотынганда шулай сөенәсең. – Зур. Күптән булмаганча. Туры эфир – язма түгел, игътибар ит, бу принципиаль, тере килеш, бөтен дөньяга, берьюлы. – Аңарда малайларча диярлек, дәртле нәрсәдер – әтисендә яхшы уйланган адым алдыннан гына кабына торган сирәк чаткы чыгып күренде; режиссер, яисә язучы, залны тетрәтәчәген инде белгән күренеш алдыннан, мөгаен, шулай кабынадыр. – Бер еллык эш. Барысы да бер ноктага, бер кичкә, бер туры эфирга җыела. Кешеләр моны озакка истә калдырачак. Бик озакка.

Ул нәрсә икәнен атамыйча, моны тәмләп сөйли иде, һәм атарга кирәк тә түгел иде: ул максатка түгел, ә башкаруга, ниятнең сафлыгына, адымның адымга ничек җайлы ятуына соклана иде.

Ул аның нәрсә турында сөйләгәнен сорамады. Туры җавап бирмәячәген – һәм нәкъ шушы әйтеп бетермәүдә аның ләззәтенең яртысы булганын белә иде.

– Кронос синең алып баруыңны тели, – диде әтисе һәм аңа чынаяк өстеннән карады. – Бөтен өмет сиңа, кызым. Моны синнән яхшырак беркем дә эшләмәячәк. – Ул бераз эндәшмичә торды. – Мин синең баш тартуыңны теләр идем.

Һәм Ариадна сокланып куя язды – тозак шулкадәр җайлы итеп тегелгән иде. Аңа нәрсәне алып барырга тәкъдим иткәннәрен ул шулай белми дә калды: әтисе атамады, ә сорау – аңа барыбер түгел икәнен күрсәтү булыр иде. Ләкин ул үз һөнәрен белә иде. Мондый эфирны ничек әзерләгәннәрен, аның нәрсә булачагын, бөтен шәһәрне бер ноктага, туры тапшыру белән, тере килеш нигә җыйганнарын белә иде: бәйрәмне болай игълан итмиләр. Болай күрсәтәләр. Кемнедер – һәммәсенә, гыйбрәт өчен. Һәм әтисенең бу «озакка истә калдырачак»ны авызында нинди тын ләззәт белән әйләндергәненнән, Ариаднаның аркасы буйлап, ахырына кадәр уйларга үзенә ирек бирмәгән фаразның салкыны йөгерә иде.

Ә тозак шунда иде: адым юк иде. Алып барырга ризалашсаң – кулга әйләнәсең, үзең әле белмәгән нәрсәне башкарасың. Баш тартсаң – димәк, синең сәбәбең бар, димәк, синдә нәрсәдер каршы тора, димәк, бу сәбәп яшәгән кеше – нәкъ син үзең, ә бу инде дәлил. Ул үзенә отыш булып ятмаслык адым калдырмый иде. Ул гомумән, хәтта шашкада да – аңа сигез яшь булганда, ул бирешкәндә дә – калдырмый иде; ләкин бирешкәндә дә үз оттыруын бер адымга кадәр шундый осталык белән үлчи иде, хәтта ул аннары әтисе аңа паёк кебек өләшкән җиңү өчен горурлыктан төн яртысы йоклый алмады.

Һәм шунда ул – аның шулай ышанасы килә иде – үз картасында булмаган нәрсәне эшләде, чөнки бу баш күтәрү дә, буйсыну да, хәтта алар арасында сайлау да түгел иде.

Ул чынаягын читкә куйды. Эчмичә. Өстәлнең нәкъ уртасына – әтисе белән үзе арасына куйды. Һәм бернәрсә дә әйтмәде. «Әйе» түгел. «Юк» түгел. «Иртәнгә кадәр уйларга бир» түгел. Тынлыкны. Әтисе – Ариадна аның күзләренең бераз кысылганын, кич буе беренче тапкыр кызының тавышындагы тонга үрелеп, тавыш булмаганга, тон тапмаганын күрде – бернәрсә дә сала алмаган шома, бер генә эләктергечсез тынлыкны. Ул көтә иде. Ул көтә белә иде: көтү аның икенче, ә бәлки, беренче һөнәре иде.

Һәм – Ариадна моны тотып алды, һәм йөрәге дерт итеп куйды – тынлык турында аңарда әйтем табылмады. Ул булган икесен – «сүзең көмеш булса, эндәшмәвең алтын», «эндәшмәү – ризалык билгесе» – барлап чыкты да икесен дә читкә ташлады: андый түгел. Халык эндәшмәү турында әйтемнәргә саран; халык эндәшмәүне яратмый – анда беркемнең дә артына яшеренеп булмый, ул һәммәсенә бер һәм һәркемдә үзенеке. Ул аның үз хорын барлап, хордан кирәкле тавышны тапмаганын күрде, һәм бу аңарда бөтен кич эчендә беренче тапкыр шома килеп чыкмаган нәрсә иде.

– Чәй суыныр, – ул ахырда әйтте. Әйтемсез. Үзеннән. Һәм үзеннән булганга, Ариаднаның йөрәге элек әйтелгән бар нәрсәдән дә ныграк кысылды.

– Суыныр, – дип аваз бирде ул. Һәм тагын тынып калды.

Ул ирекле идеме – белми иде. Һәм шул минутта ниндидер тыныч, җиңеллек китерә торган диярлек ачыклык белән моны беркайчан да белмәячәген аңлады: төсне атый, үлчи, таркатып бирә белә торган, ләкин аны күрми торган приборга төс бирелмәгән кебек, бу белем аңа төзелеше буенча бирелмәгән иде. Ләкин ул бер нәрсәне күреп алды һәм хәзер аны, өстәл астында кысылган йодрыкны тоткан кебек, кабыргалары астында тота иде. Әтисе гомере буе аны да, аның авызы аша бөтен халыкны да укыды. Ә тынлыкны укый алмады. Ул да. Аның артындагы хор да. Димәк, ярык бар иде.

Бу аның ярыгымы – әллә, ул аны үзе тапкан дип уйласын өчен, махсус ясалган тагын бер ярыкмы – ул элеккечә белми иде. Ләкин ул гомумән хәтерләгән бөтен еллар эчендә – ә ул үзен алты яшьтән генә хәтерли, арырак, тирәнгә хәтер кисеп алгандай шома өзелә иде – беренче тапкыр аңа ярыкның булуы җитте. Кем кулы белән ясалганы турында белешмәсез.

Аста квартал тагын күзен йомып ачты – озаграк, караңгырак, әйтерсең шәһәр тынын кысты. Һәм әтисе, бөтен гадәтләренә каршы, тәрәзәгә беренче булып борылды. Сүнә дә җанлана торган дулкынга карап, озак итеп аска текәлде. Һәм – тын гына, аңа түгел, пыялага – әйтеп куйды:

– Су тишеген табар.

Ариадна аның нәрсә турында әйткәнен сорамады. Астагы яктылык турындамы. Шәһәр турындамы. Кызы турындамы. Әллә хәзер манараның нәкъ аскы өлешендә, бөтен катлар астында, серверларның тимер тынлыгында пешеп килгән, һәм бөтен сизгерлеге белән дә әтисе әле кычкырып атамаган нәрсә турындамы.

Бүлек 4. Почмак 62

Ә аста, әтисе үз тәрәзәсеннән караган җирдә, яңгыр ява иде. Шул ук – рөхсәтсез, чакырылмаган, кич буе җыелган яңгыр. Ул, ниһаять, яуды – һәм сәгать буенча түгел, һәм вакыт тәртибе белән яуган яңгырга күнеккән шәһәр аптырап чылана иде: су асылмалы күчешләрнең пыяласы буйлап ага, күперләрдән тама, эскалатор өстендәге чыбылдыкка дөбердәп тора, ә сирәк үткән кешеләр, әллә өзеклек түгелме икән дип тикшерергә, әллә дымлы йөзне бер эфир да юкка чыгармаганга гына, башларын күтәреп карыйлар иде. Ки бу яңгыр астында – ярустан яруска, һаман түбәнрәк, шәһәр витрина булудан туктап, тискәре ягына әйләнгән җиргә таба төшә иде. Өстә, торак катларда барысы да ялтырый һәм тон тота иде; ләкин никадәр түбәнрәк – шулкадәр тузганрак, шулкадәр терерәк: «Аһәң-фәлән» һәм «Оптимум-төгән» язулары сүнә, каналларның яктыртуын тонык лампалар алыштыра, эскалаторлар көчкә, шалтырап бара, һәм инде кондиционерларның озоны түгел, ә су һәм тут исе килә иде. Монда «аскылар» дип аталучылар җиргә якын яшиләр иде, өстә бу сүзне җиңелчә җирәнеп кенә әйтәләр иде, ә Ки бирегә, тынчу бүлмәдән салкынча җиргә чумган кебек, төшә иде: монда тын алырга була иде. Һәм – җемелдәп куйды. Урамнар челтәре буйлап берьюлы фонарьләр, экраннар, каналлар яктыртуы ярты секундка сүнде дә, әйтерсең шәһәр күзен йомып ачты, дулкын булып яңадан кабынды. Өзеклек. Соңгы атналарда алар ешайды; өстә, кабинетларда, нәкъ шушы дулкынга хәзер тәрәзәләрдән карыйлар, кемдер аны калибровка, кемдер ИҖСА дип атый иде. Монда, аста, аңа беркем дә башын да күтәрмәде – җемелдәде дә җемелдәде, күнеккәннәр. Ки бер мизгелгә адымын бутады, караңгылыкны көтеп торды да ары китте. «Почмак»ка кадәр ике борылыш калган иде. «Почмак 62» һәрвакыт эшли иде. Һәм бу шәһәрдә беркем дә «кайчаннан бирле» дип әйтә алмый торган бердәнбер нәрсә иде.

Калган һәр нәрсәнең башы бар иде: КӨЙне фәлән вакытта кабызганнар, Эфирны фәлән вакытта җибәргәннәр, Көйләүне иминлек өчен керткәннәр. Ә «Почмак» – ике бушап калган проспект кисешкән почмактагы тәбәнәк ашханә – бары тик бар иде; аның язуын шулкадәр күптән алыштырмаганнар, ул кайчан да булса янганмы-юкмы – беркем дә хәтерләми иде. Һәм ул ябылмый иде. Беркайчан да – шәһәрне КӨЙгә тапшырып, барысына да татулыкта йокларга кушылган төнлә дә, таң алдыннан да, мәҗбүри карау эфир сәгатьләрендә дә. Һәр нәрсәнең режимы булган шәһәрдә «Почмак», сүндерергә онытылган нәрсә кебек, режимнан тыш, тәүлек буе эшли иде. Һәм яшүсмер бирегә теләсә кайсы сәгатьтә килеп, шул ук парны, шул ук гөрелтене, конуслар артындагы шул ук кемнәрнедер очрата ала иде. Вакыт аның башына хуҗа булмаган кебек, аның үзенә дә хуҗа түгел иде. Чорга кадәрге урын, диләр иде. Яндырмаган, оптимальләштермәгән, «Аһәң-нәрсәдер» дип үзгәртеп атамаган, ә бары тик, онытып калдыргандай, эшләргә калдырган бердәнбер чын-чынлап Низагка кадәрге урын. Аны кем тота, кем кертә, аңа нигә тимиләр – беркем дә белми иде. Һәм нәкъ шуңа күрә бирегә барысы да агылып килә иде.