Полная версия
Вопросы к двенадцати книгам Метафизике. Книги VI — VIII
На вопрос некоторые говорят, предполагая два. Во-первых, предпосылается, что внутренность акциденции двояка: способная и актуальная. Способная есть способность к внутреннему присущению. Но эти две внутренности различаются, как говорят, ибо доказательство отвлекается от актуальной внутренности, так как в научном доказательстве не доказывается, что акциденция внутренне присуща подлежащему актуально. И это явствует, ибо доказательство отвлекается от акта существования, так, как если бы нечто не существовало в природе вещей, всё же было бы истинное доказательство о нём. Так, если бы ни одного [человека] не существовало, всё же было бы истинное доказательство, которое доказывало бы, что человек способен к смеху. Равным образом если бы ни одного треугольника не было в материи, всё же было бы истинное доказательство, доказывающее, что треугольник имеет три [угла]. Но актуальное существование есть актуальная внутренность акциденции; а научное доказательство не отвлекается от способной внутренности, ибо в научном доказательстве акциденция доказывается внутренне присущей подлежащему способно.
Во-вторых, что иное — быть тождественным сущностно с другим, и быть из сущности его формально. Ибо из 5-й [книги] то называется быть из сущности чего-либо формально, что полагается в его чтойностном определении, как животное полагается в определении человека. Но тождественное сущностно с другим есть то, что не может отделяться от него; более того, отделение его от него включало бы противоречие. Поэтому говорят, что собственное свойство вполне тождественно сущностно с подлежащим, но не есть из его сущности, ибо собственное свойство не полагается в определении подлежащего.
Incipit Liber Sextus
Quaestio I. Principia et causae quaeruntur etc. Utrum aliqua specialis scientia habeat facere mentionem de quod quid est subiecti
VERTITUR circa 6. Et primo circa illam partem, nec disponit quod quid dicit Aristoteles 9 huius, quod non omnium quaerere terminum, id est diffinitionem, est nullam rationem faciunt: utrum aliqua specialis scientia habeat facere rationem de quod quid est subiecti. Arguitur primo quod sic. Quaecunque scientia considerat propria principia et intrinseca subiecti, debet facere rationem de quod quid est subiecti, quia quod quid est ex principiis rei est, praecipue ex principiis intrinsecis. Sed speciales scientiae considerant propria principia subiecti, quia videmus quod naturalis scientia est specialis philosophia respectu metaphysicae, considerat principia entis mobilis. Similiter scientia de animalibus considerat principia animalium, ut corpus et animam. Ergo etc.
Item quod quid est subiecti scientiae specialis aut consideratur a speciali scientia ita quod faciat rationem de eo, vel a communi per sufficientem divisionem, quia cum quod quid est non debeat esse ignotum, sed magis notum, quia omnia in scientia notificat, quia dicitur primo De anima, quod omnis demonstrationis principium est quod quid est. Ergo oportet quod notificetur vel per communem scientiam vel specialem. Sed quod quid est subiecti scientiae specialis non notificatur per communem scientiam, quia quod quid est subiecti specialis scientiae non notificatur per communem scientiam, quae est in metaphysica. Quia illa considerat principia communia transcendentia, ut ens inquantum ens, et illa quae insunt ei per se et primas differentias eius et partes. Ergo non considerat specialia principia, et per consequens nec quod quid est ex illis principiis specialibus.
Item scientia de anima est quaedam scientia specialis respectu metaphysicae. Sed illa facit rationem de quod quid est subiecti, ut patet 2 De anima, ubi Aristoteles diligenter inquirit diffinitionem quidditativam animae, et pervenit ad illud quod anima est actus corporis organici physici potentia vitam habentis. Modo anima est subiectum in scientia libri De anima. Sed tu forte dices quod anima non est subiectum in illo libro, sed corpus animatum. Dicendum quod dato quod ita sit, adhuc erit inquirere quidditatem animae et corporis animati.
Item quaecunque scientia facit rationem de esse subiecti et de quod quid est, et haec est manifesta 6 huius, ubi dicit Aristoteles quod eiusdem rationis est manifestum facere quod quid est, et Commentator dicit ibi: Quare eiusdem scientiae est scire aliquid esse et quid est. Sed aliqua scientia specialis facit rationem de esse subiecti, quia scientia libri Elenchorum inquirit syllogismum sophisticum esse et probat, ut patet primo Elenchorum. Sed syllogismus sophisticus est subiectum in libro Elenchorum.
OPPOSITUM vult Aristoteles in isto 6 prope principium, ubi dicit: sed omnes istae sunt speciales scientiae circa unum quidem genus circumscripte de hoc tractant, et non de ente simpliciter inquantum ens, nec disponit quod quid est nullam rationem faciunt. Sed ex hoc aliae quidem facientes sensu ipsum manifestum, aliae autem praesupponentes ipsum accipientes. Et hoc idem vult Commentator exponens Aristotelem.
Notandum quod sicut dicit Lincolniensis 2 Posteriorum, quod verissime et propriissime sunt diffinitiones quae sunt ex generibus et differentiis. Et ratio huius est: illae diffinitiones sunt verissime quae sunt ex principiis quidditativis, quia quidditas est illud quod verissime diffinitur, ut patet 7 huius. Ergo etiam illud quod principaliter est quidditas, ut substantia, primo et principaliter diffinitur; sed quod est quidditas secundario, diffinitur secundario. Sed genus et differentia sunt principia quidditatis, quia forma est tota quidditas et substantia rei, ut dicit Commentator 7 huius, illo capitulo: utrum autem idem vel diversum, ubi dicit quaestio: Quod quidditas hominis est homo uno modo, et non est homo alio modo. Est enim homo secundum formam, sed non est homo congregatus ex materia et forma. Modo genus et differentia important formam, quia genus importat formam generalem, differentia formam specialem. Unde licet verum sit quod compositum diffiniatur, tamen non ita bene et perfecte sicut quidditas, quia materia ponitur in diffinitione compositi ex materia et forma, et materia non est principium quidditatis, sed tamen deferens quidditatem.
Notandum ulterius quod sicut in principiis complexis non habetur sufficiens notitia et cognitio per resolutionem donec pervenitur ad primum principium complexum quod non eget ulteriori resolutione, sic et in principiis incomplexis non est perfecta cognitio diffinitiva donec perveniatur ad primum principium diffinitionis, quod omnino est indivisibile vel indiffinibile, et non resolvitur in aliud communius univocum. Quia dicit Aristoteles 9 huius, quod non oportet omnium quaerere terminum, id est diffinitionem, devenire ad extrema, ut generalissima, quae sunt indiffinibilia et irresolubilia in priora se. Unde si aliqua species diffinitur vere et complete, non solum oportet ponere genera media et differentias, sed etiam oportet ponere in diffinitione perfecta speciei primum genus; aliter non esset perfecta diffinitio speciei. Ut si aliquis vellet diffinire hominem, oportet dicere quod est substantia corporea animata sensibilis rationalis, et non solum oportet ponere remotum genus, sed etiam genera et differentias intermedias cum ultima differentia, quae convertitur cum diffinito.
PER hoc dicendum est ad quaestionem primo per distinctionem. Quod diffinitio quidditativa speciei potest comparari ad duo: uno modo ad praedicata et principia communissima, quae ponuntur in diffinitione, et hoc patet ex secunda suppositione. Alio modo potest comparari ad principia propria et specialia, ut quo ad proprium genus et differentiam. Tunc dicendum est quod speciales scientiae non faciunt rationem de quod quid est subiecti, inquantum comparatur ad principia communissima, ut sunt generalissima et remotae differentiae. Et ratio est: illud quod pertinet ad philosophiam communem sub illa ratione non pertinet ad scientiam specialem, et haec est manifesta. Sed facere mentionem de quod quid est subiecti in comparatione ad praedicata et principia communissima pertinet ad communem scientiam, ut metaphysicam, quia ad eam pertinet considerare ens inquantum ens, et quae insunt per se enti, et primas partes entis quae ponuntur in diffinitione subiectorum specialium scientiae. Unde videmus Aristotelem considerare de istis communibus principiis in metaphysica. Et sic dictum Aristotelis in hoc 6 intelligi quod nulla specialis scientia facit rationem de quod quid est subiecti quantum ad principia communissima et primum genus.
Secundo dicendum quod bene physici faciunt rationem de quod quid est inquantum comparatur ad propria principia et ad differentiam finalem. Et ratio est considerare propria principia, ut differentiam propriam et genus, quae ponuntur in diffinitione. Et quod quid est vel pertinet ad speciales scientias vel communem per sufficientem divisionem, sed non pertinet ad communem scientiam, quia metaphysicus non considerat proprias differentias et convertibiles subiectorum specialium scientiarum. Et si quia si hoc esset, tunc consideraret proprias quidditates scibilium specialium scientiarum, et per consequens proprias passiones, et sic aliae scientiae essent superfluae. Ergo pertinet ad speciales scientias considerare propria principia, ut proprium genus et differentiam, et per consequens quod quid est, quod est ex illis principiis.
Notandum quod diversae scientiae speciales diversimode se habent ad suum subiectum. Quia aliquae scientiae requirunt notitiam confusam sui subiecti quae sufficit ad demonstrandum passiones de subiecto, ut de hoc subiecto quod est binarius numerus, et ad probandum quod sit par sufficit scire notitia confusa quod habeat duas partes sine residuo, et illa notitia bene potest stare cum ignorantia huiusmodi, scilicet quod ignoretur in quo praedicamento sit subiectum. Et talis notitia potest accipi a sensu exteriori vel interiori. Sed aliquae scientiae requirunt cognitionem subiecti determinatam, ut si volo scire perfecte quid est homo, oportet scire utrum sit substantia vel accidens. Et ulterius substantiam in dividendo, si est genus substantia communis ad corruptibilem et aeternam, ut famosum est, vel substantia materialis immediata est genus, sicut est verum. Unde dividitur per differentias medias usque ad ultimam, et illa notitia capitur ex superiori scientia quae cognoscit distinctionem praedicamentorum et primas partes entis.
PER hoc ad rationes. Ad primam: quaecunque scientia considerat propria principia etc. Conceditur quod illa scientia considerat quod quid est illo modo ut est ex propriis principiis. Tu dicis quod naturalis scientia etc. Conceditur quod considerat propria principia subiecti, et sic etiam considerat quod quid est subiecti, sed non considerat principium communissimum, quia hoc pertinet ad communem scientiam. Ergo quod quid est ex principiis communissimis considerat scientia communis. Ex quo sequitur corollarie quod ad nullam scientiam specialem pertinet habere perfectam cognitionem rei, sed oportet hoc esse per scientiam communem inquantum considerat communia principia quod quid est, et per specialem scientiam inquantum considerat propria principia subiecti et diffinitionis. Et sic nec mathematicus nec naturalis habet diffinire hominem, sed mixtus ex metaphysico et naturali.
Ad aliam rationem: quod quid est subiecti etc. Dicendum quod pertinet ad utramque scientiam secundum alium et alium respectum. Quantum ad principia communia pertinet ad communem scientiam, sed quantum ad propria pertinet ad speciales scientias, quae sunt contractae ad determinatum scibile. Et hoc voluit Aristoteles significare in praecedenti littera, quod nulla specialis scientia facit rationem de quod quid est subiecti, id est non debet contentari de cognitione speciali subiecti, sed etiam oportet quod cognitio resolvatur usque ad primum genus. Unde medicus inquantum medicus non habet cognoscere perfecte sanitatem, sed per naturalem et metaphysicam. Unde hoc non cognoscit per se, sed per accidens, inquantum medicina in anima est coniuncta cum naturali et metaphysica. Sed quod dicitur communiter quod medicus habet cognoscere perfecte sanitatem, hoc provenit ex ignorantia hominum, quia putamus quod scientiae diversae in anima sint unica scientia, et in hoc est deceptio.
Ad aliam: scientia de anima etc. Conceditur quod est specialis scientia respectu metaphysicae. Et tu dicis quod ipsa inquirit quod quid est subiecti. Aliqui dicunt quod non est verum, et dicunt animam non esse subiectum, sed corpus animatum, tamen sub ratione animae. Sed hoc dictum est idem dicere corpus animatum sub ratione animae esse subiectum et animam esse subiectum. Quia Aristoteles inquirit passiones proprias animae, et cuicunque insunt illae passiones hoc est per naturam animae, quia posita anima omnes ponuntur inesse, et remota omnes removentur. Ergo anima est primum subiectum, quia istae sunt subiecti conditiones, ut patet 1 Posteriorum. Et tu dicis pro Aristotele inquirit quod quid est animae. Dicendum quod verum est si quo ad propria principia inquirit; sed si inquirit quo ad communia principia, hoc non facit ut specialis artifex, ut quod inquirit quod anima sit actus, et quod sit primus vel secundus, et non est secundus, ergo primus. Hoc non facit nisi per habitum traditum per superiorem artificem, id est metaphysicum, ad quem pertinet consideratio communis actus et potentiae. Quo ad praedicata vero specialia inquirit per philosophiam naturalem traditam in libro illo. Quod patet, quia haec omnia probat per signa naturalia, scilicet dormire, vigilare, ut sunt organum et potentia vitam habentis, quae inquirit per habitum proprium illi libro. Nec hoc est inconveniens, ut dictum est in corpore quaestionis.
Ad aliam: Quaecunque scientia facit rationem de esse subiecti etc. Conceditur illo modo. Tu dicis quod aliqua scientia etc. Dicendum quod non considerat inquirendo subiectum esse cognitione confusa, licet inquirat propria principia. Unde ista multum differunt. Tu dicis quod Aristoteles primo Elenchorum etc. Aliqui dicunt, ut Egidius, quod Aristoteles non inquirit syllogismum sophisticum esse ut subiectum; unde quod dicit de sophisticis elenchis etc. propter hoc non determinat de sophistico syllogismo de subiecto, sed ut de aliquo considerato in illa scientia. Aliter dicitur concedendo syllogismum sophisticum esse subiectum, quia Aristoteles non inquirit syllogismum sophisticum esse per habitum illius scientiae, sed per habitum communioris scientiae, ut logicae, quia probat eum per hoc esse quod omnes vel plures appetunt, cum ista argumentatio sit disputativa, immo disputativae scientiae et dialecticae.
Quaestio II. Quoniam vero physica est circa etc. Utrum practicum et speculativum sint essentiales differentiae habitus intellectivi et philosophiae
VARITUR circa hanc partem, ubi Aristoteles dividit philosophiam in practicam et speculativam: utrum practicum et speculativum sint differentiae essentiales habitus intellectivi et physici. Ex arguitur primo de practico quod non sit differentia essentialis eius, et hoc sic. Differentia essentialis cuiuslibet rei debet esse eiusdem praedicamenti cum illo cuius est differentia, ex Praedicamentis, ubi dicitur: diversorum generum etc. Sed practicum est in alio genere ab habitu, quia habitus intellectus est in prima specie qualitatis, sed esse practicum est in praedicamento relationis, quia dicit ordinem ad opus, ex 2 et 6 huius, et 6 Ethicorum. Ergo etc.
Item arguitur de speculativo. Nulla negatio potest esse differentia essentialis alicuius entis positivi rei, sed oportet hoc esse per scientiam communem inquantum considerat communia principia quod quid est, et per specialem scientiam inquantum considerat propria principia subiecti et diffinitionis. Et sic nec mathematicus nec naturalis habet diffinire hominem, sed mixtus ex metaphysico et naturali.
Ad aliam rationem: quod quid est subiecti etc. Dicendum quod pertinet ad utramque scientiam secundum alium et alium respectum. Quantum ad principia communia pertinet ad communem scientiam, sed quantum ad propria pertinet ad speciales scientias, quae sunt contractae ad determinatum scibile. Et hoc voluit Aristoteles significare in praecedenti littera, quod nulla specialis scientia facit rationem de quod quid est subiecti, id est non debet contentari de cognitione speciali subiecti, sed etiam oportet quod cognitio resolvatur usque ad primum genus. Unde medicus inquantum medicus non habet cognoscere perfecte sanitatem, sed per naturalem et metaphysicam. Unde hoc non cognoscit per se, sed per accidens, inquantum medicina in anima est coniuncta cum naturali et metaphysica. Sed quod dicitur communiter quod medicus habet cognoscere perfecte sanitatem, hoc provenit ex ignorantia hominum, quia putamus quod scientiae diversae in anima sint unica scientia, et in hoc est deceptio.
Ad aliam: scientia de anima etc. Conceditur quod est specialis scientia respectu metaphysicae. Et tu dicis quod ipsa inquirit quod quid est subiecti. Aliqui dicunt quod non est verum, et dicunt animam non esse subiectum, sed corpus animatum, tamen sub ratione animae. Sed hoc dictum est idem dicere corpus animatum sub ratione animae esse subiectum et animam esse subiectum. Quia Aristoteles inquirit passiones proprias animae, et cuicunque insunt illae passiones hoc est per naturam animae, quia posita anima omnes ponuntur inesse, et remota omnes removentur. Ergo anima est primum subiectum, quia istae sunt subiecti conditiones, ut patet 1 Posteriorum. Et tu dicis pro Aristotele inquirit quod quid est animae. Dicendum quod verum est si quo ad propria principia inquirit; sed si inquirit quo ad communia principia, hoc non facit ut specialis artifex, ut quod inquirit quod anima sit actus, et quod sit primus vel secundus, et non est secundus, ergo primus. Hoc non facit nisi per habitum traditum per superiorem artificem, id est metaphysicum, ad quem pertinet consideratio communis actus et potentiae. Quo ad praedicata vero specialia inquirit per philosophiam naturalem traditam in libro illo. Quod patet, quia haec omnia probat per signa naturalia, scilicet dormire, vigilare, ut sunt organum et potentia vitam habentis, quae inquirit per habitum proprium illi libro. Nec hoc est inconveniens, ut dictum est in corpore quaestionis.
Ad aliam: Quaecunque scientia facit rationem de esse subiecti etc. Conceditur illo modo. Tu dicis quod aliqua scientia etc. Dicendum quod non considerat inquirendo subiectum esse cognitione confusa, licet inquirat propria principia. Unde ista multum differunt. Tu dicis quod Aristoteles primo Elenchorum etc. Aliqui dicunt, ut Egidius, quod Aristoteles non inquirit syllogismum sophisticum esse ut subiectum; unde quod dicit de sophisticis elenchis etc. propter hoc non determinat de sophistico syllogismo de subiecto, sed ut de aliquo considerato in illa scientia. Aliter dicitur concedendo syllogismum sophisticum esse subiectum, quia Aristoteles non inquirit syllogismum sophisticum esse per habitum illius scientiae, sed per habitum communioris scientiae, ut logicae, quia probat eum per hoc esse quod omnes vel plures appetunt, cum ista argumentatio sit disputativa, immo disputativae scientiae et dialecticae.
Sequuntur per respectum ad opus qui competit practico et non habitui speculativo, non potest esse nisi per aliqua absoluta distincta. Unde istae habitudines conveniunt in uno habitu intellectivo, tamen differunt in absolutis quidem, ut in convolutionibus intrinsecis habitibus, ratione quarum substernuntur habitibus et privationi respectus. Unde istae conditiones et differentiae essentiales circiloquuntur per accidentia propria, ut vult Commentator 8 huius.
Notandum quod prius dicebatur conditionaliter quod speculativum et practicum sunt differentiae essentiales habitus intellectivi, si est genus, quia dubitatum est de hoc utrum habitus intellectuales et scientiae sint genus ad speciales habitus et scientias. Unde ipsae vere generis univoci debet habere contrarietatem, et non potest simul esse in eodem subiecto, quia sicut dicitur 9 huius, quia differentiae sunt contrariae. Et non loquitur hic de contrarietate quae est in privatione et habitu, quia privatio non constituit speciem. Sed istae scientiae speciales non habent contrarietatem, quia possunt esse simul in eodem subiecto indivisibili veri intellectus. Ad rationes patet ex dictis.
Quaestio III. Quare tres philosophiae theoricae etc. Utrum divisio scientiae speculativae philosophiae in naturalem, mathematicam et divinam sit sufficiens
VARITUR circa hanc partem: utrum divisio scientiae, immo philosophiae speculativae, in naturalem, mathematicam et divinam sit sufficiens. Arguitur primo quod non. Logica est scientia speculativa, ut constat per dicta, nec est naturalis, nec mathematica, nec divina. Ergo etc.
Item philosophia speculativa debet dividi per differentias entis, quia prima non est nisi de ente, quia est universi entis cognitio et studio bene vivendi coniuncta; hoc additur propter moralem. Ita describit philosophiam primo Algazel in libro De divisione philosophiae. Sed ens dividitur in 10 praedicamenta, ut patet 5 et 6 huius, ubi Aristoteles dividit ens in 10 praedicamenta. Ergo philosophia debet distingui in 10 cognitiones de 10 entibus.
Item de substantia corporea est una pars philosophiae, scilicet naturalis. Sed de substantiis corporeis et corruptibilibus mobilibus, ut patet 8 Physicorum. Ergo eiusdem debet esse una de substantia incorporea. Consequens est falsum, quia sicut substantia corporea habet aliqua praedicata per se quae demonstrantur de ipsa, ita substantia incorporea habet passiones et proprietates quae demonstrantur de ipsa. Ergo de substantia incorporea est vera philosophia.
Item naturalis et metaphysicus considerant de ente quanto, quia metaphysicus considerat de ente quanto, ut de quanto; naturalis etiam considerat de quanto physice, et primo Caeli, ubi dicitur quod de natura est circa magnitudinem et corpus et eorum motus et passiones et principia. Ergo naturalis et metaphysicus considerant de eodem. Ergo non est vera pars philosophiae.
Item prima philosophia considerat quidditates omnium substantiarum et passiones omnium substantiarum, et per consequens considerat passiones eorum, quia passiones causantur ex quidditatibus, et ex diversis quidditatibus diversae passiones, et eadem est passio quae consequitur quidditatem, ut dicitur in 9 huius de demonstratione, quod quid est principium demonstrationis. Ergo si essent plures partes philosophiae, metaphysica esset superflua, quia omnes partes philosophiae considerant de ente, quia omnes scientiae sunt de ente. Ergo videtur quod ista distinctio sit superflua.
Item divisio cuiuslibet generis debet esse per differentias per se, et non per accidentia, sicut patet 7 Physicorum et 3 De anima. Sed philosophia speculativa non dividitur per differentias per se, sed per differentias quae sunt extra essentiam, quia mathematica et naturalis differunt secundum abstractionem a materia. Sed abstractio a materia est accidens enti. Ergo non est bona divisio.
OPPOSITUM vult Aristoteles in isto 6 philosophiae, et Commentator, et omnes expositores Aristotelis.
Notandum quod philosophia capitur dupliciter. Aliquando proprie, et tunc accipitur pro habitu intellectivo, et sic loquitur hic philosophus. Aliquando large, et tunc accipitur pro actu, vel pro habitu et actu simul, et sic accipitur in 1, 2 et 6 Ethicorum. Et tunc distinguitur philosophia per virtutes et vitia, et per actus et habitus virtutum, quia sicut dicitur 10 Ethicorum, felicitas est operatio secundum virtutem perfectam. Et tunc distinguitur per actus et habitus intellectuales et morales, sicut patet in 1, 2 et 6 Ethicorum. Et de ista distinctione non est quaestio, sed est quaestio de philosophia proprie dicta, quae est habitus intellectualis. Et sic distinguitur per obiecta et per rationes formales obiectorum.
Unde sciendum quod philosophia speculativa distinguitur in naturalem, mathematicam et divinam, sive metaphysicam, secundum diversas rationes formales obiectorum. Quia naturalis considerat ea quae sunt abstracta a materia secundum rem, sed non secundum rationem, quia considerat ea quae sunt coniuncta materiae et motui, ut patet 1 Physicorum. Mathematica vero considerat ea quae sunt abstracta a materia secundum rationem, sed non secundum rem, quia considerat ea quae sunt in materia secundum rem, sed abstrahit ea secundum rationem, ut patet 3 De anima. Metaphysica vero sive divina considerat ea quae sunt abstracta a materia et secundum rem et secundum rationem, quia considerat ens inquantum ens, et ea quae sunt separata a materia, ut patet 6 huius et 1 et 12 Metaphysicae. Unde patet quod ista distinctio est per differentias per se, quia istae differentiae sumuntur ex habitudine obiectorum ad materiam et motum, quae est differentia per se obiectorum, et non per accidens, quia non est accidens enti quod sit abstractum a materia, sed est de ratione entis, quia ens inquantum ens est abstractum a materia. Et sic patet quod philosophia speculativa dividitur per differentias per se, et non per accidens. Et sic patet quod non est superflua distinctio, quia istae partes philosophiae non sunt de eodem, quia licet omnes considerent de ente, tamen non considerant de ente secundum eandem rationem formalem, quia naturalis considerat ens mobile, mathematica considerat ens quantum, metaphysica considerat ens inquantum ens. Et sic patet quod non est superflua distinctio. Ad rationes patet ex dictis.
