Ығы-зығы эсенән- Сквозь сутолуку ( на башк.языке)

Атайым ошо хаҡта шаяртырға ярата торғайны.

Бер көндө ул мине балалар баҡсаһынан ғәҙәти сәғәт биштә түгел, ә тап тыныс сәғәт ваҡытында алып китте. Ул саҡта бөтә балалар ҙа бегемот төшөрөлгән юрғандары аҫтында йоҡларға тейеш ине.

— Улым, хәрби сер һаҡлай беләһеңме? — тип һораны ул, серле генә йылмайып.

— Әлбиттә, беләм! — тинем мин, беҙҙе нимә көткәнен бөтөнләй белмәйенсә.

Әммә күңелем менән ниндәйҙер мөһим нәмә башланғанын һиҙҙем.

— Улайһа, махсус операцияға марш! Курс… киноға!

Ленин урамындағы «Родина» кинотеатры минең өсөн ысын һарай кеүек ине.

Тик унда таж урынына фасадтағы яҡты хәрефтәр балҡый, ә тәхет урынына ҡыҙыл креслолар тора ине. Әгәр һин еңелерәк булһаң, ул креслолар ҡапыл өҫкә күтәрелә. Мин уларға парашютсы кеүек һикереп ултыра инем, юғиһә аяҡтарым өҫкә ҡарап осоп китер кеүек тойола.

Ә атайым ҡулында иң ҡәҙерле нәмәне тота ине —

вафель стакандағы туңдырма.

Өҫтөнә мул итеп шоколад валсыҡтары һибелгән.

Ул йылдарҙа мамыҡ кәнфит тә, кукуруз таяҡсалары ла юҡ ине.

Беҙҙең өсөн бәхет тап шул фойела һатылған һалҡын туңдырма ине.

Фильм башланыр алдынан, әйтерһең дә, мөғжизә була.

Экранда йәнһүрәттәр күрһәтелә.

Бер ниндәй реклама ла юҡ.

Тик шатлыҡ ҡына.

«Ну, погоди!»

«Гав исемле бесәй балаһы».

«Чебурашка».

Мин һәр ваҡыт иң мөһиме — йәнһүрәт, ә фильм һуңынан өҫтәмә бүләк кенә тип уйлай инем.

Атайым был турала минең менән бәхәсләшмәй ине.

Кинонан һуң беҙ, ғәҙәттәгесә, яҡындағы филателия магазинына инә торғайныҡ.

Минең өсөн байрам шунда дауам итә ине.

Бер көндө мин «Татра» машиналары төшөрөлгән маркалар йыйылмаһын һайланым.

Ҡыҙылдары.

Күктәре.

Ҙур фаралы йөк машиналары.

Мин уларға ысын автомобилдәргә ҡараған кеүек ҡарай инем һәм: «Үҫкәс, бәлки, ошондай машинала йөрөрмөн», — тип хыяллана инем.

Йылдар үтте.

Һуңыраҡ беҙ «Родина»ға класс менән дә йөрөй башланыҡ.

Ҡайһы саҡ иртәнге кино сеанстарына бара инек.

Унда инде йәнһүрәт күрһәтмәйҙәр ине.

Шул саҡта, әйтерһең дә, бала сағымдың бер дәүере тамамланғанын тойҙом.

Ә ял көндәрендә барыһы ла яңынан ҡабатлана:

атайым,

«Родина»,

фойелағы туңдырма,

ҡалалағы филателия магазины,

кәҫәмдә яңы маркалар.

Артабан бөтөнләй ғәжәп хәл булды.

Мин үҫтем.

Һәм ҡапыл үҙемде тамашасылар залында түгел, ә фильм эсендә таптым.

Тәүҙә — бәләкәй генә эпизодтарҙа.

Һуңынан — әһәмиәтлерәк ролдәрҙә.

Ә аҙаҡ инде төп ролдәрҙә лә.

Ул йылдарҙа кем уйлаған инде, бер ваҡыт экрандың икенсе яғында ҡалырмын тип?

Шулай ҙа бөгөн камера күрһәм, иң тәүҙә «Родина» кинотеатрындағы өҫкә һикереп торған ҡыҙыл кресло иҫкә төшә.

Мин эстән генә йылмаям да, әйтерһең дә, атайыма өндәшәм:

— Хәрби сер… Махсус операция әле лә дауам итә.

Бөгөн мин тыуған яҡтарҙан алыҫта, оҙайлы командировкала йәшәйем.

«Родина» ла минән алыҫта.

Әммә Өфөгә ҡайтҡан һайын мотлаҡ уның янынан үтергә тырышам.

Бер аҙ ғына туҡтап торорға.

Таныш фасадҡа ҡарарға.

Ҡулында туңдырма, кеҫәһендә маркалар йөрөткән бәләкәй малайҙы иҫкә төшөрөргә.

Ә һинең, хөрмәтле уҡыусы, үҙеңдең яратҡан кинотеатрың булдымы?

Шау-шыуһыҙ, йылы һәм яҡын тойолған кинотеатр…

Атай өйрәткәнсә тормошто ҡороу кеүек: нигеҙҙе ул һала, ә артабан тормош үҙе үҙгәрештәр индерә.

Шулай түгелме?

Мин Карл Маркс урамы буйлап атлайым

Ҡайһы бер урамдарҙан кеше ғүмер буйы атлай.

Хатта уларҙан күптән инде ысынбарлыҡта йөрөмәһә лә.

Минең өсөн шундай урам — Өфөләге Карл Маркс урамы.

Ул ҡаланың иң боронғо һәм иң билдәле урамдарының береһе. Унда йылдар, дәүерҙәр, кешеләр һәм магазин исемдәре алышынды. Әммә күп кенә өфөләр өсөн ул шәхси тарихтың айырылғыһыҙ өлөшө булып ҡалды.

Минең өсөн дә шулай.

Совет йылдарында Карл Маркс урамы ҡала тормошоноң үҙәктәренең береһе ине.

Бында магазиндар, дәүләт учреждениелары, ашханалар, бейек тәҙрәле һәм биҙәкле фасадлы иҫке йорттар урынлашҡан ине. Иртә менән башланған ҡала ығы-зығыһы кискә тиклем тынмай торғайны.

Ошо урам буйлап бөтәбеҙгә лә таныш булған 1-се һәм 13-сө автобус маршруттары үтә ине.

Улар пассажирҙарҙы тимер юл поликлиникаһы янынан алып үтә. Унда һәр ваҡыт дарыу еҫе аңҡый торғайны. Артабан автобустар өфөләрҙең бер нисә быуыны яратҡан ял урыны — Якутов исемендәге паркҡа юллана ине.

Ул саҡта автобус ябай транспорт ҡына түгел ине.

Ул ҡала райондары менән кешеләрҙең яҙмыштарын тоташтыра торғайны.

Карл Маркс урамының тағы бер ғәҙәти күренеше — һалдаттар.

Хәрби колонналар йыш ҡына ошо урам буйлап строй менән үтә ине. Улар дәрескә, ашханаға йәки мунсаға бара торғайны.

Тигеҙ аҙымдар.

Төҙ сафтар.

Строй йырҙары.

Бөтәһе лә урамға үҙенә генә хас рух өҫтәй ине.

Әле лә хәтеремдә:

«А у солдата выходной, пуговицы в ряд…»

Беҙ, малайҙар, өсөн был ысын тамаша ине.

Армия тормошо эргәбеҙҙә генә йәшәгән кеүек тойола торғайны.

Тап ошо урамда мин тәүге тапҡыр үҙ аллы өс тингә туңдырма һатып алдым.

Яҡында ғына гастроном эшләй ине.

Бер аҙ арыраҡ «Зифа» һәм «Ирандык» магазиндары урынлашҡан булды.

Беренсеһендә ҡатын-ҡыҙ кейеме һатылды.

Икенсеһендә — ирҙәр кейеме.

Ололар өсөн был ябай магазиндар ғына ине.

Ә балалар өсөн — ололар донъяһына бәләкәй сәйәхәт.

Ләкин минең өсөн Карл Маркс урамы, иң тәүҙә, бала сағымдың ихаталары.

Бейек тимер ҡойма артында 33-сө балалар баҡсаһы урынлашҡан ине.

Минең тәүге йылдарым тап шунда үтте.

Һәр кис һайын мин атай менән әсәйҙе көтә инем.

Ҡапҡаға ҡарайым.

Ваҡыт үтә лә үтмәй кеүек.

Ә уларҙың күренеүе көндөң иң ҙур шатлығы була торғайны.

Яҡында ғына Өфөнөң иң боронғо мәктәптәренең береһе — 1-се мәктәп урынлашҡан.

Уның менән беҙҙең ғаилә тарихы ла бәйләнгән.

Бында Луара апайым уҡыған.

Уның класташы — һуңынан «ДДТ» рок-төркөмө етәксеһе булып танылған Юрий Шевчук.

Һуңыраҡ ошо мәктәпте атайым да тамамланы.

Был ихаталар, мәктәп стеналары һәм иҫке йорттар ябай хәтирәләр генә түгел.

Тап ошонда минең тәүге хыялдарым тыуҙы.

Тәүге асыштарым булды.

Тыуған ҡалаға булған һөйөү ҙә тап бында башланды.

Ҡыҙыҡлы факттар

33-сө балалар баҡсаһы 1950-се йылдарҙа тимер юл хеҙмәткәрҙәренең балалары өсөн ведомство балалар баҡсаһы булараҡ төҙөлгән.

1-се мәктәп — Өфөнөң иң боронғо мәктәптәренең береһе. Уның тарихы XIX быуат аҙағынан башлана.

Был мәктәптә һуңынан «ДДТ» рок-төркөмө лидеры булған Юрий Шевчук уҡыған.

Карл Маркс урамы районы оҙаҡ йылдар ҡала интеллигенцияһының үҙәге булып һаналған. Бында уҡытыусылар, инженерҙар, табиптар һәм музыканттар йәшәгән.

Бөгөн

Бөгөн Карл Маркс урамы Өфө менән бергә үҙгәрҙе.

Совет осорондағы күп кенә магазиндар урынында хәҙер кофейнялар, икмәкханалар, дарыуханалар, банктар һәм заманса офистар эшләй.

Йорттарҙың фасадтары яңыртылды.

Яңы вывескалар ҡуйылды.

Оҙон сираттар урынына хәҙер контактһыҙ түләү терминалдары барлыҡҡа килде.

Тимер юл поликлиникаһы бөгөн заманса медицина үҙәге булып эшләүен дауам итә.

Якутов исемендәге парк әле лә өфөләрҙең иң яратҡан ял урындарының береһе булып ҡала.

Унда төҙөкләндерелгән аллеялар, велосипед юлдары һәм яңы йәмәғәт киңлектәре барлыҡҡа килде.

Урам үҙе лә үҙгәрҙе.

Реконструкциянан һуң юл киңәйтелде, киҫелештәр яңыртылды, хәрәкәт яҡшыраҡ ойошторолдо.

Бөгөн Карл Маркс урамы ҡаланың төп магистралдәренең береһе булып ҡала.

Шулай ҙа ул үҙенең тарихи рухын һаҡлап ҡала алды.

Һуңғы һүҙ

Карл Маркс урамы Өфө менән бергә ҙур юл үтте.

Ул үҙгәрҙе.

Үҫте.

Замансаға әйләнде.

Әммә минең өсөн ул һәр ваҡыт бала саҡ урамы булып ҡаласаҡ.

Өс тингә тәүге туңдырма һатып алынған урын.

Һалдаттарҙың строй йырҙары яңғыраған урам.

Һәр ихатаһы үҙ тарихын һаҡлаған ер.

Ҡайһы саҡ таныш тротуарҙан бер генә үтеү ҙә етә.

Һәм һин тағы ла ҡулында һалҡын туңдырма тотҡан, өйөнә ашыҡҡан бәләкәй малайға әйләнәһең.

Шул саҡта аңлайһың:

ҡайһы бер урамдарҙы ташлап китеп булмай.

Сөнки улар мәңгегә беҙҙең хәтерҙең бер өлөшө булып ҡала.

Роберт Мотиғулла улы Арслановҡа бағышлана

Минең өсөн Роберт Мотиғулла улы донъялағы иң яҡшы олатай булды. Ул минең ғорурлығым һәм тормошта өлгө алырлыҡ кешем ине. Талапсан һәм ғәҙел холоҡло булыуына ҡарамаҫтан, ул һәр ваҡыт аҡыллы, сабыр һәм йыш ҡына бик мәрхәмәтле булып ҡала белде. Ул мине намыҫ буйынса йәшәргә, һәр ҡылығымды уйлап баһаларға өйрәтте. Беҙ йыш ҡына шахмат уйнай инек, һәм ошо мәлдәр минең хәтеремдә айырыуса ҡәҙерле булып һаҡланды.

Йәйге каникулдарҙа беҙ олатай менән уның тыуған яғына — Хәйбулла районына юллана инек. Унда онотолмаҫ көндәр үткәрҙек. Һаҡмар йылғаһында балыҡ тоттоҡ, тәбиғәт ҡосағында ял иттек, даланың киңлегенә һоҡландыҡ. Өфөҙән Аҡъярға Ан-24 самолёты менән оса инек. Был минең тормошомдағы тәүге осоштар булды. Иллюминатор аша күренгән осһоҙ-ҡырыйһыҙ баҫыуҙар, далалар һәм тулҡынланып үҫкән ҡылған әле лә күҙ алдымда. Янтыш ауылы эргәһендәге тауҙы ла онотмайым. Беҙ шунда йорт төҙөргә хыяллана инек. Һабантуйҙарға барған көндәребеҙ ҙә күңелдә мәңгелеккә һаҡланып ҡалды.

Роберт Мотиғулла улы мине бик яратты һәм Арслановтар нәҫелен лайыҡлы дауам итерҙәй кеше булып үҫеүемде теләне. Ул йәшлек йылдарының ауырлыҡтары тураһында йыш һөйләй торғайны, тормошонан ҡыҙыҡлы ваҡиғалар менән бүлеште. Бала саҡта шишмәнән йәки ҡоҙоҡтан алынған һалҡын һыуҙың тештәрҙе өшөтөп ебәргәнен, мәктәпкә тиклем ниндәй алыҫ юл үтергә тура килгәнен иҫкә ала ине. Мин һәр ваҡыт шуны белдем: ауыр саҡта ул мотлаҡ ярҙам ҡулын һуҙыр ине, аҡыллы һәм ышаныслы кәңәш бирер ине. Тап уның арҡаһында мин башҡорт мәҙәниәтен, туған телде һәм тыуған ерем — Башҡортостан Республикаһына булған һөйөүҙе үҙләштерҙем.

Быйыл 8 апрелдә уға 91 йәш тулған булыр ине.

Минең олатайым, Арсланов Роберт Мотиғулла улы, 1934 йылдың 8 апрелендә Хәйбулла районының Янтыш ауылында донъяға килгән.