Ығы-зығы эсенән- Сквозь сутолуку ( на башк.языке)

Ығы-зығы эсенән- Сквозь сутолуку ( на башк.языке)

Баш һүҙ

Таныш урамдан бер генә үтеү ҙә етә — һәм хәтер үҙенән-үҙе тауыштарҙы, йөҙҙәрҙе, күптән онотолған ваҡ-төйәк деталдәрҙе кире ҡайтара башлай.

Шуға күрә, моғайын, ошо ерҙә үҫкән кешеләр бер ҡасан да тыуған ҡалаһынан бөтөнләйгә айырылып китмәйҙер.

Ә был урамдар менән бергә хәтерҙә кешеләр ҙә йәшәй. Тап улар — үҙ бала сағыңды ла, ҡаланың үҙен дә күҙ алдына килтереүе мөмкин булмаған кешеләр.

Черниковка урамдарының ауазы

Советтар осорондағы ғәҙәти ҡалала, ғәҙәти совет кинотеатры булған, унда ғәҙәти совет фильмы күрһәтелгән мәлдә, ғәҙәти совет инженерҙары ғаиләһендә мин донъяға килгәнмен.

Барыһы ла тейешенсә булған, һәм ғүмеремдең тәүге көндәре лә тап ошо районда үткән.

Черниковка — Өфөнөң ябай ғына районы түгел. Ул — үҙ йәне, үҙ тарихы һәм үҙенә генә хас архитектура йөҙө булған ҡала эсендәге айырым бер донъя. Был үҙенсәлек бигерәк тә сталин ампиры күҙлегенән ҡарағанда асыҡ күренә: мөһабәт, монументаль һәм ысын архитектура.

Башҡортостан баш ҡалаһының төньяҡ өлөшөндә йөрөгәндә үҙеңде илленсе йылдарҙағы Мәскәүҙә, Ленинградта, Минскиҙа йәки Киевта кеүек хис итеүе еңел. Колонналар, пилястрҙар, фронтондар, ауыр фасадтар, киң баҫҡыстары булған иркен подъездар — барыһы ла шул дәүерҙең рухын һаҡлай. Черниковкалағы архитектураның бөйөклөгө артыҡ ҡупшы булып тойолмай, киреһенсә, ул йылы, хатта өйҙәгеләй яҡын. Айырыуса ошо йорттар араһында үҫкән кеше өсөн.

Минең ғүмеремдең тәүге көндәре һәм аҙналары тап Черниковкала үтте. Был ихаталар, «сталинкалар», ғаилә менән тыныс ҡына йөрөгән кисәләр — барыһы ла йөрәгемдә мәңгегә һаҡлана. Айырыуса Яңы йыл алдындағы көндәр хәтерҙә ҡалған. Орджоникидзе исемендәге Мәҙәниәт һарайы алдында йыл һайын ысын боҙ ҡаласығы ҡалҡып сыға торғайны. Боҙҙан эшләнгән һындар, балҡып торған аркалар һәм балаларҙың шат көлөшө… Бында райондың төрлө мөйөштәренән ғаиләләр йыйыла торғайны, ә Беренсе Май урамы, байрамға илткән киң юл һымаҡ, кешеләрҙе шатлыҡтың үҙәгенә алып бара ине.

Орджоникидзе исемендәге Мәҙәниәт һарайы — райондың йөрәге. 1955 йылда төҙөлгән был бина, әйтерһең дә, Черниковканың тажы булып тора, уға айырым, хатта театрса мөһабәт төҫ бирә. Уның колонналары ҡунаҡтарҙы тантаналы етдилек менән ҡаршы ала, ә артында Петербург урамдарын хәтерләткән йәмле ярым түңәрәк урам йәшеренгән. Был урын — кешеләрҙең йөрөргә, фотоға төшөргә йәки ял итергә яратҡан мөйөшө.

Беренсе Май урамы буйлап алыҫ та түгел «Еңеү» кинотеатры урынлашҡан. Икенсе яҡта — легендар Еңеү паркы, унда кисен ғаиләләр ял итергә йыйыла. Яҡында уҡ Төньяҡ автовокзал да бар — республиканың төрлө тарафтарына илткән ҡапҡа. Ә стадион бөтөнләй эргәлә генә. Күптән түгел генә унда Рәсәй Премьер-лигаһында «Өфө» футбол клубы сығыш яһай ине. Бында барыһы ла яҡын, таныш һәм туған.

Черниковка — ябай район ғына түгел. Ул Өфөнөң ҡала мәҙәниәте һәм тарихының айырым бер ҡатламы. Бында үткән менән бөгөнгө йәнәшә йәшәй. Әгәр иғтибар менән тыңлаһаң, колонналар менән балкондар араһында унда тиҫтәләрсә йылдар йәшәгән кешеләрҙең тауыштарын ишеткәндәй булаһың. Уларҙың хәтирәләре, минекеләр кеүек үк, был урамдарға мәңгегә үрелеп ҡалған.

Шундай тарихтарҙың береһе — Мәскәүҙән килгән Галя апай хаҡында. Ул беҙҙең тормошта көтмәгәндә генә, әйтерһең дә, бөтөнләй икенсе заман һәм икенсе донъянан сыҡҡан герой кеүек пәйҙә булды. Әммә ул Черниковканың тормошона шул тиклем тәбиғи рәүештә ҡушылды ки, хәҙер инде был йортто ла, был ихатаны ла унан башҡа күҙ алдына килтереү мөмкин түгел.

Мәскәүҙән Галя апай

Мәскәүҙән килгән Галя апай Башҡортостанға беҙгә йыш килә торғайны. Черниковкала ла ҡунаҡ булды — ҡайһы саҡ йылына бер тапҡыр, ә ҡайһы ваҡыт тағы ла йышыраҡ. Беҙ уның килерен һәр саҡ түҙемһеҙләнеп көтә инек. Ул үҙе менән бүләктәр, Мәскәү яңылыҡтарын һәм һәр ваҡыт күтәренке кәйеф алып килә торғайны. Ул ҡайтып төшөү менән өй эсенә йылы һәм йәнлелек өҫтәлә ине.

Бала саҡта булған бер ваҡиға әле лә хәтеремдә. Бер көндө Галя апай менән Слава ағай миңә ысын күндән тегелгән футбол тубы бүләк иттеләр. Яңы, ҡаты итеп тултырылған, өр-яңы күн еҫе аңҡыған туп малай өсөн ысын бәхет ине. Мин уны ҡулымдан тиерлек төшөрмәнем. Үҙем менән иҫке «Хеҙмәт» стадионына алып бара торғайным. Хәҙер ул урында «Өфө-Арена» тора. Майҙанда атайым эшләгән завод цехының егеттәре күнекмә үткәрә ине, ә мин улар эргәһендә йүгереп йөрөнөм һәм ололарға оҡшарға тырыштым.

Был туп минең менән күп йылдар йәшәне. Мин уны бала сағымдың ҡәҙерле иҫтәлеге итеп һаҡланым. Һуңыраҡ улым Бенжамин тыуғас, уға тәүге футбол һуғыуҙарын тап шул туп менән өйрәттем. Ваҡыт үтеү менән күн ярғыланды, аҙаҡ туп бөтөнләй тишелде. Уны инде төҙәтеп булманы. Һуңынан дуҫым Семён Бенжаминға яңы туп бүләк итте. Әммә теге иҫке, күн туп минең өсөн һәр ваҡыт иң ҡәҙерлеһе булып ҡала.

Бөгөн Галя апайҙың юбилейы. Ошо уңайҙан уға иң ябай, ләкин иң мөһим һүҙҙәрҙе әйткем килә.

Ҡәҙерле Галя апай, тыуған көнөгөҙ менән! Һеҙгә ныҡлы һаулыҡ, күңел тыныслығы, ғаилә йылыһы һәм бәхетле оҙон ғүмер теләйем. Игелегегеҙ, хәстәрлегегеҙ һәм ғүмер буйы беҙҙең менән йәшәгән матур хәтирәләр өсөн ҙур рәхмәт. Беҙ Һеҙҙе бик яратабыҙ һәм һәр ваҡыт ҡунаҡҡа көтөп ҡалабыҙ.

Хәтер — ғәжәп нәмә. Ҡайһы саҡ ул ихатала онотолоп ятҡан иҫке тупты һаҡлай, ә ҡайһы саҡ алыҫ үткәндәрҙән килгән тауыштарҙы, йөҙҙәрҙе һәм тарихтарҙы. Бөгөн мин шуны аңлайым: Галя апай минең өсөн бала сағымдың бер өлөшө генә түгел. Ул — беҙҙең ғаилә, нәҫел һәм йылдар аша быуындан-быуынға күсеп килгән хәтер менән бәйләп торған тере еп.

Ошондай хәтирәләрҙән «Далалар ҡаны» тигән хикәйә лә тыуа.

Далалар ҡаны

«Мин башҡорт». Бәлки, ошо ике һүҙҙә үк ғүмер буйы миңә бирелгән һорауға яуап та йәшеренгәндер: ни өсөн мин аттарҙы шул тиклем яратам?

Был һөйөү үҙемде аңлай башлағансы уҡ тыуған. Беҙҙең ғаиләлә бер кем дә йылҡы өйөрө тотманы, ат ҡараманы. Әммә ҡайҙа ғына ат күрһәм дә — тереме, фотоламы йәки балалар китабындағы рәсемдәме — күңелемдә ниндәйҙер таныш хис уяна ине. Йөрәгем тиҙерәк тибә башлай, ә уйҙарым елдәр иркен сапҡан сикһеҙ далаға алып китә торғайны.

Бала саҡтағы иң яратҡан уйынсығым таяҡҡа ҡуйылған ағас ат булды. Ябай ғына уйынсыҡ: күҙҙәре буялған, ялдары туҙып торған. Башҡалар өсөн ул уйынсыҡ ҡына ине, ә минең өсөн — ысын дуҫ. Мин уға Һивка тигән исем ҡуштым. Уның менән ихатала ла, фатирҙа ла, урман һуҡмаҡтарында ла саптым, үҙемде башҡорт далалары буйлап елдәй елгән һыбайлы итеп күҙ алдына килтерҙем. Ҡайһы саҡ хатта тояҡтар аҫтында ерҙең ҡалтырағанын да тойғандай була инем.

Кис етһә, өйҙә йыш ҡына иҫке грампластинка әйләнә торғайны:

«Эх, тачанка-ростачанка,Наша гордость и краса…»

Был һүҙҙәрҙе мин яттан белә инем. Ул саҡта ниңә уларҙың күңелемде шул тиклем тулҡынландырғанын аңламай инем. Хәҙер аңлайым: нәҫел хәтере һүҙҙәрҙән дә тәрәнерәк йәшәй. Ул көй аша, үлән еҫе аша, алыҫтағы тояҡ тауышы аша күңелгә ҡайта.

Беренсе ысын атты мин ауылдағы туғандарҙа күрҙем. Ҡайһыһы олатайымдың тыуған яғында булғандыр — Хәйбулла районындамы, әллә Архангел районындамы, аныҡ ҡына хәтерләмәйем. Мин бик бәләкәй инем, күп нәмә хәтерҙән юйылған. Әммә ул көндө онота алмайым.

Ул атты Ағиҙел тип йөрөтәләр ине.

Ерән төҫлө, бейек, тыныс ат ине ул. Күҙҙәрендә аҡыл һәм сабырлыҡ балҡый ине, әйтерһең дә, кеше ҡарашы кеүек. Башҡалар уға яҡын барырға ҡурҡа ине. Ә ул миңә үҙе килде. Аҡрын ғына, һис бер ҡурҡыуһыҙ. Яныма килеп туҡтаны ла йылы моронон күкрәгемә терәне.

Мин шул саҡта ҡатып ҡалдым.

Миңә шул мәлдә дала үҙе минең менән һөйләшкәндәй тойолдо. Һүҙҙәр менән түгел, күңел тойғоһо менән. Әйтерһең дә, ошо ат аша беҙҙән күп быуаттар элек йәшәгән кешеләр мине таныны. Ат улар өсөн ябай хайуан түгел, ә тормоштарының айырылғыһыҙ өлөшө булған.

Моғайын, тап шул саҡта быларҙың ябай ғына бала саҡ мауығыуы түгеллеген тәүге тапҡыр аңланым. Был — күпкә тәрәнерәк нәмә ине.

Башҡорт булыу — ерҙе, елде һәм юлды башҡаса тойоу тигән һүҙ. Атҡа ла башҡаса ҡарау тигән һүҙ. Атты кешене яратырға мәжбүр итеп булмай. Ул үҙе генә кемгә ышанырға икәнен һайлай.

Йылдар үтте. Әммә ҡайһы саҡ тояҡ тауышын ишетһәм йәки ҡояш ҡыҙҙырған даланың үлән еҫен тойһам, күңелемдә йәнә ағас аты менән сапҡан шул бәләкәй малай уяна. Тағы ла иҫке йыр яңғырай. Тағы ла эргәмдә Ағиҙел баҫып тора.

Шул саҡта йәнем, әйтерһең дә, тыуған яғына ҡайта.

Офоҡҡа тиклем һуҙылған далаға.

Күк йөҙө сикһеҙ булып күренгән ергә.

Кешенең йөрәгендә ата-бабалар хәтере әле лә йәшәгән ергә.

Далалар ҡаны аҡҡан ергә.

Эйәрҙәге батырҙар

1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт полктары

Халыҡ тарихы

Автор колонкаһы

Бөгөн иртән уҡыусыларҙың береһе миңә халыҡтар тарихын тәрәнерәк өйрәнергә һәм, уның һүҙҙәре менән әйткәндә, «яҡшылап әҙерләнергә» кәңәш итте.

Был кәңәшкә мин тик шатмын.

Тәнҡиткә һәр ваҡыт әҙермен — әгәр ул нигеҙле булһа. Ул күберәк белергә, яҡшыраҡ аңларға һәм үҙеңә кәрәкле һорауҙар бирергә ярҙам итә икән, тимәк, уның файҙаһы бар.

Әйткәндәй, мәктәптә уҡығанда мин Башҡортостан Республикаһының дәреслектәре һәм тарихи атластары буйынса белем алдым. Уларҙың баш мөхәррире минең олатайым — Роберт Мотиғулла улы Арсланов ине. Китап тышында уның исемен күреү менән һәр ваҡыт ғорурлыҡ тойғоһо кисерә торғайным.

Тыуған яҡ тарихы буйынса минең һәр саҡ «бишле» булды. Был тик яҡшы уҡығаным өсөн генә түгел, ә был тарихты үҙ тарихым итеп ҡабул иткәнем өсөн дә шулай ине.

Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һуңыраҡ ул үҙенең рецензияһын алып ташлаған. Моғайын, тыйнаҡлығы арҡаһындалыр. Ә бит минең өсөн ул һүҙҙәр бик ҡәҙерле ине.

Шулай итеп, халҡымдың тарихы — бына ул, һеҙҙең алдығыҙҙа.

Дәүләт терәге

Башҡортостан Рәсәй дәүләте составына ингәндән һуң башҡорт яугирҙары уның хәрби системаһының айырылғыһыҙ өлөшөнә әйләнә. Улар Ҡырым, Литва, Азов, Кавказ походтарында ҡатнаша, Ете йыллыҡ һуғышта ла алыша. Башҡорттарҙы сыҙамлығы, етеҙлеге, ерҙе яҡшы белеүе һәм ҡатмарлы шарттарҙа эш итә алыуы өсөн юғары баһалайҙар.

1812 йыл. Дошман ҡапҡа төбөндә

Наполеон ғәскәре Рәсәйгә баҫып ингәс, Башҡортостан ситтә ҡалмай. Ғәмәлдәге армияға егерме һигеҙ башҡорт полкы — егерме меңдән ашыу яугир ебәрелә.

Был полктарҙың нигеҙен еңел кавалерия тәшкил итә. Башҡорт һыбайлылары хәрәкәт өҫтөндә һуғышырға, көтөлмәгән һөжүмдәр яһарға, тиҙ сигенергә, разведка алып барырға һәм засада ойошторорға оҫта була.

Был даими армияға ҡарамаған, үҙенең боронғо хәрби йолаларына нигеҙләнгән иррегуляр атлы ғәскәр ине. Башҡорт яугирҙарының хәрәкәтсәнлеге, сыҙамлығы һәм алыҫ юлдарға әҙер булыуы дошман тылында уңышлы эш итергә мөмкинлек бирә.

Улар башлыса уҡ-һаҙаҡ, һөңгө, ҡылыс менән ҡораллана, ҡайһы берҙәре мылтыҡ та йөрөтә. Даими армия һымаҡ сафҡа теҙелеп һуғышыу урынына, башҡорттар кинәт һөжүмдәр, манёврҙар һәм бәләкәй күсмә төркөмдәр менән эш итә. Улар флангтарҙы һаҡлап ҡына ҡалмай, француздарҙың элемтә юлдарын өҙөп, тәьминәтен боҙоп, дошмандың ниәттәрен емерә.

Тап ошондай кавалерия Наполеон армияһы кеүек етеҙ һәм хәйләкәр дошманға ҡаршы һуғышта айырыуса әһәмиәтле була.

Лейпциг янындағы бөйөк алыш

1813 йылда башҡорт полктары Мәскәүҙе азат иткән рус армияһы составында көнбайышҡа юллана. Улар Польша һәм Пруссия аша үтә һәм Лейпциг эргәһендәге Халыҡтар һуғышында ҡатнаша. Был XIX быуаттағы иң ҙур алыш була.

Башҡорт кавалерияһы сафтың уртаһында түгел, ә флангтарҙа, разведкала һәм дошмандың сигенеү юлдарында эшләй. Уларҙың етеҙлеге союздаш ғәскәрҙәргә Наполеон армияһын уратып алырға һәм уның тәртибен тарҡатырға ярҙам итә.

Шаһитлыҡ һәм хәтер

Башҡорттарҙың Лейпциг янындағы алышта ҡатнашыуы тураһында мәғлүмәттәр Башҡортостандың төбәк тарихы музейҙарында һаҡлана. Унда полктарҙың исемлектәре, хаттарҙың өҙөктәре, ҡорал өлгөләре һәм хәрби кейемдәр бар. Быларҙың барыһы ла — ҙур тарихтың тере эҙҙәре.

Ауылдарҙа әле лә тыуған яҡҡа әйләнеп ҡайта алмаған яугирҙар тураһында риүәйәттәр йәшәй. Уларҙың исемдәре ғаилә хәтерендә һаҡлана. Ә батырлыҡтары беҙҙең күңелдәрҙә йәшәй.

Был — сит тарих түгел

Кем өсөндөр был Ватан һуғышының бер генә эпизоды.

Ә минең өсөн — ул ғаилә тарихы.

Мин үҫкән ерҙең тарихы.

Ҡасандыр уны олатайым да яҙып ҡалдырған тарих.

Әгәр миңә: «Ниңә һиңә быларҙың барыһы ла кәрәк?» — тип һораһалар,

мин ябай ғына итеп яуап бирермен:

Үткәнде онотмаҫ өсөн.

Кем булғаныбыҙҙы хәтерләр өсөн.

Һәм кем була алыуыбыҙҙы белер өсөн.

Германия йөрәгендәге башҡорт уғы

Шварцалағы башҡорт эҙе

1813 йылдың октябрендә, Наполеонға ҡаршы азатлыҡ һуғыштары ваҡытында, Лейпциг эргәһендә XIX быуаттың иң ҙур алыштарының береһе — Халыҡтар һуғышы була. Был тарихи алышта 4-се, 5-се, 9-сы һәм 14-се башҡорт полктары ла ҡатнаша. Улар еңел атлы ғәскәрҙәр була, уҡ-һаҙаҡ, ҡылыс һәм һөңгө менән ҡоралланған.

Француз генералы Жан-Батист де Марбо үҙенең хәтирәләрендә башҡорт яугирҙарының ғәжәп батырлығын телгә ала һәм уларҙы уҡтан оҫта атыуҙары өсөн «төньяҡ Амурҙары» тип атай.

Башҡорт отрядтары Польшанан алып Саксонияға тиклем һуғыштар аша үтә. Ир-егеттәр менән бергә походҡа йыш ҡына ҡатындары ла юллана. Уларҙың ҡайһы берҙәре хатта ауырлы була. Тарихсылар яҙғанса, башҡорт ҡатындары балаларын туп тауыштары аҫтында, яу юлында, ямғырҙа, төтөн һәм көл араһында донъяға килтергән. Улар ябай ғына оҙатыусылар түгел, ә һуғыш шарттарында ла йәшәүен дауам иткән халыҡтың айырылғыһыҙ өлөшө булған.

Союздаш ғәскәрҙәрҙең еңеүенән һуң, 1814 йылдың яҙында башҡорт полктары Тюрингия ерҙәре аша үтә. Апрель айында улар Шварца ауылында туҡтай. Бында уларҙы Шварцбург-Рудольштадт кенәзе Карл Гюнтер ҡаршы ала. Ул алыҫ көнсығыштан килгән һыбайлыларҙың ҡиәфәтенә, бигерәк тә уларҙың уҡ-һаҙаҡтарына ҙур ҡыҙыҡһыныу менән ҡарай. Европа армияларында утлы ҡорал өҫтөнлөк иткән заманда уҡ менән һуғышыу уға иҫкергән кеүек күренә.

Ерле риүәйәт буйынса, кенәз башҡорт уҡтарының теүәллегенә шик белдерә һәм уларҙан үҙ оҫталыҡтарын күрһәтеүҙе һорай. Башҡорттар тәүҙә ризалашмай, сөнки уларҙың йолаһы буйынса ғибәҙәтхана яғына уҡ атыу — гонаһ. Әммә һөйләшеүҙә ҡатнашҡан урындағы пастор быға рөхсәт бирә.

Шунда башҡорт яугирҙарының береһе — төрлө сығанаҡтарҙа уны старшина йәки йөҙ башлығы тип атайҙар — сиркәүҙән яҡынса йөҙ метр алыҫлыҡҡа баҫа, йәйәһен тарта һәм уҡ ата.

Уҡ сиркәү манараһының осондағы шарға тап килеп ҡаҙала.

Ошо уҡтың осо Шварцалағы сиркәүҙең көмбәҙ шарында бөгөнгө көнгә тиклем һаҡлана.

Ерле халыҡ уны ҡайһы саҡ «татар уғы» йәки «көнсығыш уғы» тип атай. Әммә архив документтары һәм ауыҙ-тел риүәйәттәре уның башҡорт яугиры тарафынан атылыуын раҫлай.

Ул походтарҙа ҡатнашҡан күп башҡорт яугирҙары батырлыҡтары өсөн юғары дәүләт наградалары менән бүләкләнә. Улар араһында 5-се полктың ғәскәр старшинаһы Ибраһим Биксурин, 9-сы полктың есаулы Ҡотлокилде Ишемғолов, йөҙ башлығы Аҡҡуҫыҡ Тимербаев, 14-се полк командиры Абдулла Сурағолов һәм башҡалар була. Ә 5-се полктың хорунжийы Ниғмәтулла Газеев Изге Георгий орденына лайыҡ була.

Бөгөн Тюрингияға килгән туристарҙың бик аҙы ғына сиркәү манараһындағы ошо уҡ тураһында белә. Әммә тарихсылар өсөн ул — Рәсәй халыҡтарының Наполеонға ҡаршы бөйөк көрәштә күпме алыҫ юл үтеүенең сағыу символы.

Был — хәрби батырлыҡ эҙе генә түгел.

Был — туп тауыштары аҫтында бала тапҡан ҡатындарҙың, юл өҫтөндә үҫкән балаларҙың, Европа йөрәгендә үҙенең эҙен ҡалдырған башҡорт мәҙәниәтенең дә хәтере.

Атай өйрәткәнсә тормошто ҡороу

Бер генә хәтирә лә ҡайһы саҡ күптән бикле торған һандыҡтың асҡысын борғандай була.

Быйыл, 1 июнь — Балаларҙы яҡлау көнөндә лә шулай булды. Эсемдә ниндәйҙер бер нәмә ҡапыл ғына уянып китте лә күҙ алдыма бала саҡтағы күренеш килеп баҫты: мин бәләкәй генә малай, атайымдың ҡулынан тотҡанмын. Ел уның пинжәгенең итәктәрен елберләтә. Ул заводтың үтеү урынындағы һаҡсыға хеҙмәт танытмаһын күрһәтә. Турникет ҡыҫҡа ғына итеп «сыҡ» итә. Атайҙы үткәрәләр.

Ә мине — юҡ.

Был хәтирәне күптән яҙырға теләй инем, ләкин һәр ваҡыт кисектерҙем. Әммә ул үҙе ҡабат-ҡабат кире ҡайта торҙо — яҙғы саң еҫе, ихаталағы балаларҙың шат тауыштары һәм атайым менән бергә төшкән иҫке фото аша. Ул фотоға ҡарағанда беҙ, әйтерһең дә, ике донъя сигендә баҫып торабыҙ: бала саҡ менән ололар донъяһы араһында.

Минең атайым — Наил Роберт улы Арсланов. Инженер, Өфөләге заводтарҙың береһендә цех начальнигы булып эшләне. Хәҙер ул хаҡлы ялда.

Әсәй менән атай айырылышҡандан һуң да ул минең тормошомдан юғалманы. Киреһенсә, миңә тағы ла яҡыныраҡ булды. Көн һайын эргәмдә булғаны өсөн түгел, оҙон һөйләшеүҙәр өсөн дә түгел. Ә кешенең күңелендә мәңгегә ҡала торған иң мөһим нәмәләрҙе бүләк иткәнгә.

Өфө буйлап йөрөгәндә ул миңә машиналарҙың маркаларын артҡы фонарҙары буйынса танырға өйрәтә ине.

— Бына был «Москвич». Уның фонарҙары түңәрәк. «Запорожец»тыҡы бәләкәй генә. Ә «Чайка»ныҡы оҙон, хатта караптыҡылай. Ә быныһы — ЗИЛ. Иҫеңдә ҡалдыр, бындайҙар йылдан-йыл һирәгәйә.

Ул саҡта миңә ни бары биш йәш ине. Әммә мин машиналарҙың үҙҙәрен генә түгел, ә атайымдың тыныс тауышын, ҡул хәрәкәттәрен, һүҙҙәре араһындағы тынлыҡты ла хәтеремдә ҡалдырғанмын.

Хәҙер аңлайым: ул миңә машиналарҙы түгел, ә ваҡ-төйәктәрҙе күрергә өйрәткән.

Һуңынан самолёттар килде.

Мин тәүге тапҡыр Ан-2 самолётына ултырып күккә күтәрелгәнсе, һуңыраҡ Ту-134 менән осҡансы уҡ, атай төрлө самолёттарҙың һүрәттәрен күрһәтә ине.

— Бына был Як. Еңел, етеҙ. Ә был Ту — тыныс, ышаныслы. Күктәге поезд кеүек. Һәр береһенең үҙ тәғәйенләнеше бар.

Ул саҡта миңә һүҙ тик самолёттар тураһында ғына барған кеүек тойола ине.

Йылдар үткәс кенә аңланым: атай кешеләр тураһында ла һөйләгән икән.

Бер көндө әсәй менән уны завод ҡапҡаһына тиклем оҙатып барҙыҡ. Ул, ғәҙәттәгесә, хеҙмәт танытмаһын күрһәтте. Турникет асылды. Ҡапҡа ябылды. Атай уның аръяғында күҙҙән юғалды.

Ә мин был яҡта тороп ҡалдым.

Тап шул ваҡытта тәүге тапҡыр ололар донъяһының барлығын тойҙом. Ул мөһим дә, етди лә ине, ләкин әлегә минең өсөн ябыҡ ҡала. Мине ул донъянан турникет менән һаҡсы ғына түгел, йәш айырмаһы һәм аңлап бөтмәү ҙә айырып тора ине.

Әммә эргәлә генә бөтөнләй икенсе донъя йәшәй ине.

Завод Мәҙәниәт һарайында һәр Яңы йыл һайын ҡалалағы иң матур балалар байрамдары үтә торғайны. Бейек шыршы тирәләй әйлән-бәйлән, мандарин еҫе, мамыҡ ҡар, әкиәт геройҙары, музыка һәм балаларҙың бәхетле көлөшө…

Был байрамдар көн һайын шул уҡ турникет аша эшкә үткән кешеләрҙең балалары өсөн ойошторола ине.

Бөгөн был ҡаршылыҡ миңә айырыуса тәрән мәғәнәле булып күренә: ҡапҡа артында — хеҙмәт һәм яуаплылыҡ. Ә бер нисә аҙым алыҫлыҡта — ысын бала бәхете.

Бәлки, минең бала сағым тап шулай булғандыр.

Хәҙер иң мөһим нәмәне аңлайым.

Атайым мине ҡысҡырып әйтелгән һүҙҙәр йәки өгөт-нәсихәт менән түгел, ә үҙенең тормошо менән һаҡлаған.

Ул янымда булды.

Эшләне.

Һүҙендә торҙо.

Намыҫ менән йәшәне.

Һәм һиҙҙермәй генә минең тормошомдо үҙенең ябай ҡағиҙәләре буйынса ҡорорға өйрәтте.

Моғайын, шуға күрә мин дә бөгөн ваҡ-төйәктәрҙе күрә белгән кеше булып үҫтем. Кешеләрҙең яҙмыштары тураһында яҙған яҙыусы булдым. Һәм атаһын онотмаған ул булып ҡалдым.

Һәр йылдың 1 июнендә мин бер генә нәмә тураһында уйлайым.

Баланы иң яҡшы һаҡлау — ул эргәһендә булған, ҡарашы менән үк: «Барыһы ла яҡшы буласаҡ», — тип әйтә алған кеше.

Минең ундай кешем булды.

Һәм әле лә бар.

Минең атайым.

Наил Роберт улы Арсланов.

Шунда мин тағы бер ябай хәҡиҡәтте аңланым.

Әгәр беҙ атайым менән ҡайҙа ғына булһаҡ та, үҙебеҙҙең паркты барыбер табыр инек.

Сөнки ысын һаҡлау — ул урын түгел.

Ысын һаҡлау — һинең менән йәнәшә атлаған кеше.

Беренсе тапҡыр — беренсе класҡа

1 сентябрь. Беренсе класҡа барған көнөмдө инде томанлы ғына хәтерләйем. Хәтеремдә иҫке фотоальбомдағы һүрәттәр кеүек өҙөк-өҙөк күренештәр генә һаҡланған: тантаналы линейка, өр-яңы мәктәп кейеменең еҫе, ап-аҡ банттар, гладиолус сәскәләре. Атай менән әсәйемдең эргәмдә ғорур баҫып тороуҙары ла иҫтә. Ә мин ҡулымдағы сәскәләрҙе ныҡ итеп ҡыҫып тотҡанмын. Өлкән класс уҡыусыһы иңенә бәләкәй генә беренсе класс ҡыҙын күтәреп сыҡты, уның ҡулындағы ҡыңғырау сыңы яңы тормоштоң башланыуы булып күңелемдә мәңгегә уйылып ҡалды.

Мәктәп яңы ғына асылғайны — 9-сы мәктәп. Башта унда башҡорт кластары ғына ойошторолдо, әммә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, мин шуларҙың береһенә эләкмәнем. Һуңыраҡ төрлө йүнәлештәге кластар барлыҡҡа килде: тәүҙә математика, унан һуң юридик, ә мин мәктәпте тамамлағандан һуң украин класы ла асылды. Һуңыраҡ мәктәпкә Тарас Шевченко исеме бирелгәнен дә хәтерләйем.

Беренсе уҡытыусымды саҡ ҡына ғына хәтерләйем — тиҙҙән ул декрет ялына китте. Әммә һуңынан беҙҙең тормошҡа ҙур хәрефтән яҙырлыҡ Уҡытыусы килде — Любовь Михайловна Ермакова.

Ул ябай уҡытыусы ғына түгел, ә беҙҙең кластың йәне ине. Дәрестәрҙән тыш ул кисәләр, байрамдар, тыуған көндәр ойоштора торғайны. Уның менән мәктәп икенсе өйгә әүерелде. Был эштә уға ата-әсәләр комитеты ла, тормош иптәше лә ярҙам итте. Ә минең менән бер партала уның ҡыҙы ултыра ине. Беҙ бергә уҡыныҡ, дуҫлаштыҡ, бәхәсләштек. Бөгөнгө педагогика күҙлегенән ҡарағанда, был еңел генә хәл түгелдер. Әммә ул барыһын да уңышлы алып бара белде. Беҙҙең класс дуҫ, бер ғаилә кеүек йәшәне. Өсөнсө кластан һуң айырылышыу бик ауыр булды. Был минең иң йылы башланғыс мәктәп йылдарым ине.

Бишенсе кластан туғыҙынсы класҡа тиклем мин математика класында уҡыным. Беҙҙең класс етәксеһе Венера Әмир ҡыҙы Пономарёва булды — көслө педагог, мәктәп директоры, һәләтле математик. Әммә иң тәүҙә ул киң күңелле кеше ине.

Ул беҙҙең өсөн икенсе әсәйгә әйләнде.

Уның етәкселегендә беҙ теүәл фәндәрҙе генә өйрәнмәнек. Фекер йөрөтөргә, дуҫлашырға, намыҫлы булырға ла өйрәндек. Уның класында һәр уҡыусы үҙенең кәрәкле һәм ҡәҙерле икәнен тоя ине. Талапсан, ләкин ғәҙел хәстәрлеге беҙҙең күңелдә ғүмерлек эҙ ҡалдырҙы.

Өлкән кластарҙа, унынсы кластан башлап, мин иҡтисад йүнәлешенә күстем. Ваҡыт үҙгәрә, ҡыҙыҡһыныуҙар ҙа үҙгәрә ине.

Ә бөгөн инде беҙҙең балаларҙың мәктәп тормошо бөтөнләй башҡаса башлана.

Улым Бенжаминдың беренсе линейкаһы Берлиндың үҙәгендә — Фридрихштрасселағы Рәсәй Фән һәм мәҙәниәт йортонда үтте. Илселек вәкилдәре уҡыусыларға тантаналы рәүештә дәреслектәр һәм бүләктәр тапшырҙы. Мәктәп бөйөк Ломоносов исемен йөрөтә ине. Барыһы ла бик матур ойошторолғайны: балалар мәктәп эмблемаһы төшөрөлгән етди костюмдар кейгән. Беҙҙең бала саҡтағы кеүек үк, әммә инде икенсе илдә һәм икенсе быуатта.

Беренсе аҙымдан уҡ тәртип, үҙ-ара ихтирам һәм үҙенә күрә намыҫ ҡағиҙәләре тойолдо. Балаларға бер юлы ике белем биреү программаһы буйынса уҡырға тура килде: Рәсәй Федерацияһының Мәғариф министрлығы һәм Берлин Сенаты программалары буйынса. Германияла мәктәп программаһын һәр федераль ер айырым билдәләй бит.