Қытай жазуы мен мәдениеті туралы он лекция

Сөз қолдану түрлі жағдайлар мен мақсаттарға байланысты. Ғаламтордағы желі қолданушыларымызға бір сәтте ақпаратты жеткізіп, аздап әзіл айтып, көңіл көтеру үшін «什么» сөзін «神马»-ға бұрып айтасыз. Сол кезде барлығы өзін көңілді және еркін сезінеді, бұған таңғалудың қажеті жоқ. Егер сіз шетелдік дипломатпен келіссөз жүргізіп жатып, оған «神马» деп жазсаңыз, ол қарым-қатынасын тоқтата қоюы мүмкін. Көптеген адамдар интернетте әртүрлі сөздерді пайдаланады. Оларды қатаң стандарттармен шектеу және тыйым салу өте қиын. Бұл жалпы жағдайға кедергі келтірмейді, ондай сөздерді барлығына қолдануға мүмкіндік беріледі. Бірақ ресми құжаттармен жұмыс істегенде, тілі енді шығып келе жатқан балаларға үйретуге болмайды. Біз әлеуметтік нормалар мен өркениетті бүлдіретін, тілдік жүйеге сәйкес келмейтін сөздерді қолдануға келісе алмаймыз.

Елдегі жазу стандарттары мен қоғамдағы сөз бостандығы арасында өзара байланыс бар. Интернетте қолданылатын әрбір сөз бен сызықты стандарттауды талап ету мүмкін емес және қажеті де жоқ. Керісінше, мәдени даму барысында әрбір адамға сөз қолдану дағдысына белгілі дәрежеде еркіндік берілу керек. Ресми орталарда, кітаби тілде белгілі нормалар сақталғаны жөн. Өйтпеген жағдайда ақпараттың сенімділігі мен жылдамдығына әсер етеді. Сенімділік дегеніміз не? Нақты ақпарат беру. Жылдамдық дегеніміз не? Жылдам ақпарат жеткізу. Компьютер әкелген қазіргі ақпарат ғасырында сенім мен жылдамдық ерекше маңызды.

Осы феноменге қарай біз адамның өзіне есім қоюына қатысты тағы бір мәселені айта кетейік. Кейбіреулер өзіне ешкім білмейтін, жер дүниеде жоқ бір атты тауып, біреу-міреу масқаралай ма деп алаңдап қойып алады. Егер сіз ауруханаға дәрігерге барсаңыз, олар өзіңізге қойып алған атыңызды түсінбесе, тіпті дыбыстай алмаса, бұл тек өзіңізге қиындық тудырады. Адам есімін өзі емес, өзгелер атайды. Адам есіміне қолданылатын сөздер де әлеуметтік сөздер болу керек. Өз өміріңізге оңтайлы болу үшін стандартталған сөздерді қолдануға шақырамыз. Өмірде анда-санда әзіл-қалжың айтып, ойын-сауыққа қатысып, салауатты өмірге уақыт бөлген дұрыс. Бірде-бір мұғалім біздің оқушылар «Марс жазуымен (интернетте қытай тілін әдейі бұрмалау)» эссе жазады деді. Мен оған: енді не істейсің? Ол: «Келіспеймін!» – деді. Мен: «Жай ғана келіспегенің жақсы болды», – дедім. Қысқасы, қытай иероглифтерін пайдалану әртүрлі жағдайларға сәйкес келуі, стандартталған болуы және белгілі бір дәрежеде ашық болуы керек.

Сұрақ: Сәлеметсіз бе, Ван ұстаз! Біз ересектер қытай иероглифтеріне қызығамыз, өз бетімізбен иероглифтер туралы білім алғымыз келеді. Бізге қандай кешенді сөздік ұсына аласыз? Жас санатымызға сәйкес келетін оқу материалдарын, сондай-ақ балаларға арналған иероглиф туралы әңгіме кітаптар немесе журналдар бар ма?

Жауап : Мен бұл сұрақты аздап өзгеріп, ұзартайын. Біз қазір Ұлттық кітапханада лекциялар өткізіп жатырмыз, сондықтан олардан осы тапсырманы орындауға көмектесуін, әртүрлі жас топтары мен түрлі мақсаттарға сәйкес келетін анықтамалық кітаптармен көбірек таныстыруын сұраймыз. Біз сондай-ақ олардан бізге сай келетін жақсы кітаптар тізімін беріп, көбірек жұмыс жасайды деп үміттенеміз. Иероглифтер туралы көбірек білу үшін танымал шығармаларды оқи беру керек дегенге өз басым келісемін. Бізде бір жағынан ұрпақ тәрбиелеу міндеті тұрса, екінші жағынан дәстүрлі мәдениеттің мәнін ұғыну арқылы мәдени сауатымызды арттыру тұр. Қазіргі уақытта біз иероглифтерді саралайтын жекелеген анимациялармен қоса теориялық түсіндірме сөздіктермен жұмыс жасап жатырмыз. Менің ойымша, екі-үш жыл ішінде бұдан да көп әрі кешенді ресурстар пайда болады. Иероглифтерді түсіндіруге арналған көптеген кітаптар бар, бірақ сапасы біз ойлағандай жоғары емес.

Кейде қытай иероглифтері жайында ғылыми деңгейі төмен жазбаларды оқып, басқаша түсінік алып, адасуыңыз ғажап емес. Мен үнемі мысал ретінде айтатын «饿» аш деген төртінші тондағы дыбысты біреулер әртүрлі тонмен дыбыстайды әрі иероглифтің кілттері де өзгеше. Егер мұғалім сабақ үстінде осылай айтса, оқушылар түсініктеме берер еді: «蛾» екінші тон – кілті жәндік, «俄» әп-сәтте, лезде, әне-міне дегенше деген мағыналарды білдіретін екінші тон, кілті адамға байланысты, «鹅» дегеніміз – қаз, яғни құс, екінші тон – кілтті құс. Жалпы жоғарыдағы бірнеше иероглифтің мағыналары басқа-басқа да, дыбысталуы бір болғандықтан аналогия бойынша өте күлкілі. Осыған ұқсас мазмұн қытай иероглифтері туралы жекелеген кітаптарда, сондай-ақ кейбір газет-журналдарда кездеседі. Не күлеріңді, не жыларыңды білмейсің. Сондықтан иероглифтерді барлығына түсіндіргенде, дұрыс әрі тереңдете зерттеп, қоғамға тараған түрлі бұрмаланған сөздерді саралап, айыра білген жақсы.

Сұрақ: Сәлеметсіз бе, Ван ұстаз! Менің сізге қояр сұрағым: дәл қазір сіз қытай иероглифтерінің дыбысталуы үнемі өзгеріп тұратынын айттыңыз. Мысалы, «孩子» бала деген сөздегі «子» иероглифі жапон тіліне бізден қабылданған болуы керек деп топшылаймын. Себебі тұшпараны олар（giyouza） деп жазып, (за) оқиды, бала немесе немере дегенді（shison） деп жазып, дыбыстағанда (ши) деп оқиды. Айтылудағы осы ерекшелік бұл сөздер хандықтар тарихында әртүрлі дыбысталып, жалғасып келе жатқан болуы мүмкін.

Мұндай сөздердің осылай әртүрлі дыбысталуы қалай тасымалданғанын қайдан білуге болады? Сондай-ақ « 星 星 »-дағы « 星 » сөзін айтқаныңызда, оның « 生 » дыбысымен ұқсастығы бар екені байқалды. Сол кездерде оның дыбысталуы қандай болды? «星» деп дыбыстаймыз ба, жоқ «生» деп дыбыстау керек пе, әлде үшінші дыбыс бар ма? Осындай құбылыстарды біз сияқты қарапайым адамдар қалай түсінеміз? Тағы бір мысал, «Тас барабан жазбалардағы» « 吾 车 既 工 ， 吾 马 既 同 (Арбам – жұмысым, атым – серігім)» өлеңіндегі, « 车 »-ны біз сияқты қарапайым адамдар «车(che)» деп оқыр едік, ал шахматта « 车 (jū)» болып оқылады. Маған қызығы, мұндай сөз қай уақытта көне айтылуымен оқылады? Бұл мәліметті оқығанда, ежелгі дыбысталуымен оқу керек пе? Сондай-ақ білгім келетіні, егер мен ежелгі музыка туралы кейбір деректерді іздесем, осы салада тиісті анықтамалықтар бар ма? Рақмет!

Жауап : Сіздің сұрағыңыз бірнеше бөліктен тұрады, ол туралы бір-бірлеп баяндайын.

Біріншіден, жапон тілінде дыбысталу, жаңа ғана мен айтып өткенімдей, қытай иероглифтері – өзінің этникалық ортасы мен тілі контекстінде өз ұлтының дербес жасалған жазуын нығайтқан жазу. Жапон тілін жазу үшін қолданылатын жазулар «қытай иероглифтеріне сілтеме жасау жолымен жасалған жазулар» немесе «басқа халықтар жазуына сілтеме жасау арқылы жасалған жазу» деп бөлінеді. Сілтеме жасаудың екі әдісі бар: бірі – сөздің айтылуын өз дыбыстарымен оқу, тек дыбысталуын ғана алып, мағынасына еш қатысы болмау; екінші – сөздің дыбысталуын да, мағынасын да алу. Қытай иероглифтеріне сілтеме жасау жолымен жасалған жазулардың екі түрлі дыбысталуы бар: У диалектісі негізінде және каньон немесе хань оқылымы. Бұл – қытай иероглифтерінің әр дәуір мен аймақтардағы айтылуы. Сондықтан жапон жазулары қытай иероглифтеріне түсініктеме беру үшін анықтама ретінде қолданылуы мүмкін; дегенмен жапондық қытай иероглифтері таралу және қолдану ережелері біздің түпнұсқа иероглифтерімізден мүлдем өзгеше. Қытай иероглифтерінің заңдылықтарын саралағанда, біз өз тілімізге негізделуіміз керек.

Екінші, иероглифтердің дыбысталуы заман талабына сай дамып, өзгеріп отырады. Әр дәуірде әртүрлі фонетикалық жүйе бар, ал қытайдың тарихи фонетикасын зерттеу «фонологияның» міндеті. Ежелгі жазбаларда иероглифті қалай оқу, ортағасыр дәуірінде қалай дыбысталғаны туралы арнайы білім бар. Қазір осы білімдер бірте-бірте «дәстүрін жоғалтқан ілімге» айналып, оны түсінетін адамдар азайып кетті. Ежелгі уақытта дауысты жазып алу құралдары болмағандықтан иероглифтің айтылуын білмейміз.

Ежелгі дәуірдегі сөздерді екі әріппен дыбыстау, тікелей транскрипция, ұйқастар кітабы, фонетикалық санаттағы иероглифтер, рифма және кейбір көне эксгетикалық материалдардан зерттей аламыз. «Ежелгі дыбыстар анықтамалығы», «Ежелгі және қазіргі заман дыбыстарын салыстыру анықтамалығы» сияқты зерттеу нәтижелері негізінде құрастырылған бірнеше кітаптарды пайдалана аласыз. Дегенмен көптеген көне дыбыстардың жасалуы жай ғана гипотеза, ол көне фонологиядағы байланысты көбірек баяндайды. Нақты фонетикалық құндылық осылай бола ма, оны растау қиын.

Диалектілердегі дыбысталу – әртүрлі көне дыбыстардың қабаттасуы, олар да белгілі бір дәрежеде ертедегі дыбысталуын көрсете алады. Сөйлеудің дамуы да біркелкі емес, әр дәуірдің сөйлеу тәсілі диалекттерде түрлі деңгейде сақталды. Мысалы, кантон диалекті көне дыбыстарға өте жақын диалект. Оның үні мандарин тілінде жоқ; жабық қосардауыстысы бар, яғни (m)-мен аяқталады, «三» сөзі (sam) болып оқылады. Бұл ортағасырлық және ежелгі айтылымдарда кездеседі. У диалекті аймағында, яғни Чжэцзян мен оңтүстік Цзянсуда үнді дыбыс сақталған. Менің туған жерімдегі диалектте «吃饭»-ның « 吃 »-сы үнді айтылады. Бұл диалектілерде белгілі бір дәрежеде көне айтылуы сақталған. Сондықтан көне айтылымның сыртқы формасын диалектілер арқылы көруге болады. Диалектілердің айтылуын тексеру үшін әртүрлі диалект сөздіктеріне жүгінуге болады. Бірақ біз фонология көп уақытты қажет ететін жоғары кәсіби пән екенін де білуіміз керек.

Үшінші сұрақ – қазіргі уақытта көне поэзияны қалай оқу керек?

Егер ежелгі айтылу толық оқылса, бұл өлең оқуды қиындатады, тіпті мағынасын түсіну қиынға соғады. Мысалы, жаңа айтылған «车»-ны қалай оқуымыз керек? Шахмат ойнаған кезде «出车»-дағы «chē» деп айтылмайды. Егер сіз «chē» десеңіз, қасыңыздағылар сізге күледі, дойбы ойнағанда «车» «jū» деп айтуды ұмытпауыңыз керек.

Тағы бір мысал: «Солтүстік желі қазтабан шөпті ұшырып, тамызда бұрқасындап қар ұшты» дегендегі «折» мен «雪» қазір ұйқаспайды. Ежелгі дыбыстың екеуі де үнді де, айтылған кезінде ұйқасады. Бірақ біз поэзия үшін барлығын ежелгі айтылуымен оқы деп зорлай алмаймыз. Жалпы Қытай поэзиясының ырғағын барша адам бағалай алатындай азғантай өзгерістер енгізудің еш айыбы жоқ деп ойлаймын. Бірақ мен ежелгі дыбысталуды жақтау орынсыз ба деген ойым бар. Оның үстіне, қазіргі ұйқастар заманауи формаға еліктегендіктен жаңаша түрі көп. Менің ойымша, бұл мәселемен айналысқанда, оны диалектикалық тұрғыдан қарастыру керек.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

Примечания

1

«Ұлттық кітапхана ашық онлайн курстары» «Қытай жазуы және мәдениеті туралы он лекция»1 Бірінші лекция 2015 жылғы 14 сәуірден бастап жазылып, 23 сәуірде ресми айналымға енді.

2

Келесі екі материал Б.А. Easterlin paradox: «Жазудың пайда болуы мен дамуы». – Пекин: Пекин университеті баспасы, 1987. – 71–79 бет.

3

«歷» сөзіне қатысты айта кететін бір жайт: сөз ретінде мағына бермейтін бөліктерді азайту үшін «Иероглифке түсініктеме» кейбір бөліктерге жеке қолдануға болмайтын айтылымдарды да қосады. Осылайша «Ли» сөзі дыбысқа ие болып, пиктофонетикалық сипатқа айналады. Бірақ бұл сөздің жасалу жолына қарай мағыналары мен мәдени коннотациялары бар болғандықтан, сөзжасамда талданады.