Қытай жазуы мен мәдениеті туралы он лекция

Екінші – қытай жазуының шығу тегі туралы жазба деректерге сүйене отырып қорытынды жасау. Көптеген жазбаларға, ресми тарихи фактілерге немесе нақты тарихи деректерге негізделу керек. Олардың кейбіреулері аңыздар, тіпті мифтер болуы мүмкін. Мифтер, әрине, шынайы тарихи факті емес, бірақ мифтер мен аңыздар көбінесе нақты тарихтың көрінісі. Көптеген мифтер мен аңыздардың пайда болуының белгілі бір тарихи алғышарты бар, сол үшін де біз оның көмескі мағынасына талдау жасауымыз керек. Сонда ғана бұл мифтер мен аңыздар бізге беймәлім уақыттың сәулесін түсіре алады. Қытай иероглифтері пайда болған кезде қандай формада болды? «Суреттен пайда болды» деген сөз бар. Бірақ бұл сурет аяқастынан бір күнде жазуға айнала салған жоқ. Қайта адамдар табиғат әлемін бақылап, табиғат әлемінің кейбір құбылыстарына әсер етіп, осы табиғи нысандарды мұқият бейнелеу арқылы қорытынды жасады. Мысалы, мен қоянды айтқым келсе, қоянның бейнесін саламын. Егер бір итті айтқым келсе, итті сызамын. Ағаш туралы айтайын десем, ағаштың суретін саламын... Сонымен «Шуовэнь Цзецзыға кіріспе» еңбегінде бірнеше сөйлем бар: «Ежелгі заманда Пао Си әулеті дүниені билеген», «Жоғары қарап аспанды бақылаған». Бұл жерде күнді, айды және жұлдыздарды бақылау үшін аспан әлемін зерттеді дегенді білдіреді. «Жер жүзін байқау үшін төмен қарады», яғни жердегі ағаштарды, гүлдерді, шөптерді және жануарлардан бастап, заттардың өзгеру заңдылықтарын көрсетті дейді. Бұл үзінді «Өзгерістер кітабы» деген ежелгі жазбадан алынған. Бастапқыда сегіз триграмманың шығу тегі туралы болды. Бұл – жазу туралы өте әйгілі «Шуовэнь Цзецзыға кіріспе» кітабының алғы сөзінде иероглифтердің шығу тегіне жанама түрде айтылған кіріспе. Өз әлемін білдіруге ұмтылған жазу жасау шеберлерін не шабыттандырды? Бұл аспандағы күн, ай, жұлдыздар мен жердегі аң, құстардың іздері шығар. Ертедегі адамдар күн, ай, жұлдыз, құс, аңдардың ізіне неліктен соншалықты мән берген? Өйткені алғашқы қауымдық қоғамда адамдардың еңбек өнімділігі төмен болған. Ауа райы мен географиялық жағдайға байланысты жазық далада, тауда, орманда, өзендерде түнеп, жануарлармен етене өмір сүрген. Ауа-райының қолайлығы адамдардың өмір сүруіне жағдай жасаған. Жануарлар жыртқыш па, жоқ, қолға үйретуге ыңғайлы ма мұның барлығы олар үшін маңызды болған. Жолбарыс, қасқыр, аю және басқа да жыртқыш аңдардан қорғанып, оларды ұстау үшін көп адам керек еді. Бірақ қой немесе бұғы сияқты шөпқоректі зиянсыз аңдар немесе құстар мен жәндіктерді тамақ ретінде пайдаланды әрі олармен бірге өмір сүрді. Жануарлардың іздері олардың қайда жүргенін анықтайтын сигнал болды. Бұл сигналдарды келісілген белгіге айналдыру – табиғи заңдылық. Сондықтан «Өзгерістер кітабында» «біз адам организмі мен сегіз триграмманың байланысын зерттеп ашамыз» делінген, бұл – адамзаттың жазуды ойлап тапқанымен бірдей жаңалық.

Лису ұлты есеп жүргізу үшін жіп түю әдісін пайдаланған

Перу тұрғындарының жіп түю туралы жазбалары

Сонымен жазу жарыққа шығардан бұрын біз заттарды қалай есте сақтап, қалай жаздық? «Жіп түю теориясы» – өте сенімді аңыз. «Өзгерістер кітабы ақиқатынан» бастап «Ю Чжэн Цзюцзя И» жазбаларында «Ежелгі адамдарда жазу болған жоқ, бірақ олар уәделері мен анттарын жіпті әртүрлі түю арқылы есте сақтады, адам санына қарай жіптен түйін түйді» деген деректер бар. Бұл үзіндінің мәні: адамдар өмірі күрделілене түскенде, есте сақтау қажет болғанда, жіпті түйіп, түйіндерді қолданған... Үлкен оқиғаларды үлкен түйінмен, ал кіші нәрселерді кішкентай түйінмен білдірген. Жіпті түйіндеу тарихи деректер ғана емес, оны дәлелдейтін мәдени жәдігерлер. Еліміздегі кейбір аз ұлттар әлі күнге дейін осы жіп түю әдісін қолданып келеді. Лису ұлты есеп жүргізу үшін жіп түю әдісін пайдаланады. Хани ұлты қарызға ақша алған кезде бір түйінді ұзындығы бірдей екі жіппен байлайды және әрқайсысына талон ретінде бір түйін қояды. Наси ұлты мен Пуми ұлты да хабар жеткізу үшін жүн жіп пайдаланады... Басқа елдерде де жіп түю салты бар. Мысалы, Перу тұрғындары көлденең тартылған арқанға көптеген тік жіп іліп, әр жіптің түсін әртүрлі бояп, түрлі оқиғаларды есте сақтайды. Алайда біздің іздегеніміз есте сақтаудағы айырмашылық. Қоғамның дамуымен салыстырғанда жіп түюдегі айырмашылық кез келген жағдайға жеткіліксіз. Егер есте сақтауға тиісті заттар көп болса, түйін түю түсініксіз болып, қате түсініктер туындайды. Сондықтан «Шуовэнь Цзецзыға кіріспеде» былай дейді: «Шэньнун (егіншілік пен медицинаның қамқоршысы) өз істерін басқару мақсатында жіп түйгенде, қарапайым халықтың жұмысы күрделеніп, көлгірсу белең алды». «Қарапайым халықтың жұмысы күрделенді» деген не? Жұмыс көбейсе, түйетін жіптің түйіні де көп болады деген сөз. Қай түйін, қай оқиғаны түйгенін есте сақтау қиын. Сондықтан да жазу теориясына қатысты өте әйгілі «Вэнь синь дяо лун» кітабына «Түйілген жіп – жазудың кескіні. Құстың ізі құсап, жазба ісі жазылады» деп жазылған. Кейін жіп түю әдісі жеткіліксіз болғандықтан, адамдар жазуды ойлап табуға ынталы болған. Тек жазу ғана ақпарат жинау, сақтау және беру функцияларын орындай алған. Бұл пікір айтарлықтай сенімге ие.

Қытай жазуының шығу тегі туралы айтар болсақ, тағы бір маңызды аңыз бар, оны айтпай кетуге болмайды. Ол – «Цан Цзе иероглиф жасау жазбасы». Иероглифті Цан Цзе жасаған. Бұл мәлімдеме ежелгі жазбалар мен кітаптарда өте жиі кездеседі. «Хуайнань данышпандарында» былай дейді: «Бұрынғы кезде Цан Цзе жазу ойлап тапқанда аспаннан астық жауып, аруақтар түнде зар илеп жылайды». «Люйши чуньцю» де: «Сижұң күйме жасады, Цан Цзе жазу ойлап тапты, Хоу-цзи егін екті, Гао Яо әділ заң жасады, Куньу қыш ыдыс жасады, Ся Гунь қала салды. Осы алты адам дұрыс әрекет етіп, халыққа пайда жеткізді» деп жазылған. Бұл өнертапқыштар тізімінде «Цан Цзенің жазу ойлап табуы» да бар. Цинь әулетінен шыққан Ли Сы «Жазу бірдей элементтерден тұрды» деп аталатын «Цан Цзе пиан» еңбегін жазған. Ол жалпы саны 3300 сөзден тұрады. Бірінші сөйлемі «Цан Цзе жазу ойлап тапты» деп басталатындықтан, ол «Цан Цзе пиан» деп аталады. Цан Цзе жазу ойлап тапты деген аңыздағы айтылғанның бәрі шындық па, сенімді ме? Біріншіден, Хуанди мен Цан Цзе – екеуі де аңызға айналған тұлғалар. Нақты деректер жоқ болса да, жазумен байланысты өте ертедегі тарих бар, бұл орынды тұжырым. Екіншіден, қытай иероглифтерін жасау бір адамның ғана қолынан келмейді. Ол көптеген адамдар ұзақ уақыт бойы стихиялы түрде жасап, белгілі бір деңгейге дейін жинақтап, кейін біртебірте саналы түрде қалыптастырған тұжырым. Сюньцзының «Цзе пиан» шығармасында: «Жақсы каллиграфтар көп, бірақ оны тек Цан Цзе ғана қалдырады». Демек, Цан Цзе сияқты тұлғалар бары рас. Жазудың дамып, гүлдену кезеңінде әркім ойлап тапқан жазулар көп болуы мүмкін. Мысалы: Сіз «маймыл» мағынасын білдіретін иероглифті ойлап тапсаңыз, мен «қоян» мағынасын білдіретін иероглифін ойлап таптым, ол «жолбарыс» мағынасын білдіретін иероглифті ойлап тапты дегендей... Цан Цзенің жұмысы тек «бірді» «бір» деп реттеу болған. Осылайша Цан Цзенің жазу ойлап табуы туралы аңыз ақылға қонымды. Цан Цзенің жазу жасауы деген теория аңызға айналғанымен, императордың тарихшысы Цан Цзе Қытай өркениетінің өкілі ретінде бағаланып, бәрі құрметтейтін иероглифтің шығу тегінің символына айналды. Оған ғибадатханада тілеу тілеп, құрмет көрсету – біздің жазуымызға, өркениетімізге деген құрметтің бір түрі.

Үшіншіден, бұл сілтемелер мен аңыздарды ертедегі қытай иероглифтері арқылы растауға болады. Енді иероглиф пайда болған кездегі жағдайды түсіндіре алатын кейбір таңбаларды қарастырайық.

Ең алдымен, «өз айналаңдағы заттар мен құбылыстарды бақылап, мәселелерді шешкенде немесе өзін жетілдіргенде тек өзіне ғана сүйеніп қоймай, сонымен қатар сыртқы ортадан және басқа адамдардың тәжірибесінен үйреніп, көмек алу керек» дегендей, өзімізге таяу жерден иероглифтің жасалу формасын іздейік. Алыстан арбалау дегеніміз – көрген нәрселердің сыртқы бейнесіне қарап иероглиф жасау. «Шуовэнь Цзецзы» кітабында құстар мен аң іздері бір-бірінен парықты екені айтылады. Алдымен, « 番 » деген сөзге тоқталайық. «Шуовэнь Цзецзы» жазбасында « 番 » сөзін былай түсіндіреді: «番 – жануардың ізі деген иероглиф. 番 иероглифінің төбесіндегі 釆 аң тырнақтарының пішініне ұқсас, ал астындағы 田 аң аяқтарының формасын білдіреді».

Осы төрт иероглифтің бірінші таңбасы – Чжоу әулетінің қола жазуы, екінші таңба – Сяочжуань, үшінші таңба – соғысушы мемлекеттер дәуіріндегі көне жазу, төртінші таңба – ежелгі жазу «又» иероглифі. Алдымен, көне жазуларға назар аударайық. Ежелгі иероглифтерде «қол» сөзі «又» иероглифі екенін байқасақ, Чжоу дәуіріне келгенде адамның қолы мен мал аяғының бір-бірінен ажырағанын аңғарамыз. Қола жазулар мен сяочжуань жазуларында астындағы табан пішінін алып тастасақ, үстіңгі жағы да табан ізіне келеді, яғни табанның ізі жерге басылып тұр. Егер « 釆 » мағынасына көбірек назар аударсақ, бұл сөздің оқылуы мен беретін мағынасы «辨» бірдей екенін білуге болады. Бұл иероглифті басқа иероглифке өзгертсек, «саралау» мағынасын бөліп көрсетуге болады. Мысалы, «番» иероглифінің төбесіне « 宀 » кілтін қойсақ, дәстүрлі қытай иероглифіндегі «тексеру мағынасын білдіретін 審» болады. Оның мәні құстар мен жануарлар ізін ажырату үшін пайдаланған алғашқы адамдардың өмірін білдіріп қана қоймай, сондай-ақ олардың табиғатта өмір сүре жүріп дамыған мәдениетін де көрсетеді. «Өз айналаңдағы заттар мен құбылыстарды бақылау, мәселелерді шешкенде немесе өзін жетілдіргенде тек өзіне ғана сүйеніп қоймай, сонымен қатар сыртқы ортадан және басқа адамдардың тәжірибесінен үйреніп, көмек алу» әдісі бойынша, бұл лекцияда біз ең алдымен ертеректе болған сауыт сүйек жазуларымен танысамыз.

Жоғарыдағы сегіз иероглиф «өз айналаңдағы заттарға» жатады. Түсіндірсек: цзягувэньде көлденең орналасқан «目» мен тігінен орналасқан «目» екеуі де «көз» деген мағынаны білдіреді, бірақ тігінен қойылған көз төмен қарап тұрғанды білдіреді. «止» аяқты бейнелейді. « 又 » мен « 爪 » екеуі де адамның қолын білдіреді. «自» адамның мұрнын сипаттайды. «Адам дене мүшесіне байланысты» сөздерді дәл адамның сол мүшесіне ұқсатып жасаған таңба.

Бұл – сегіз иероглиф жоғарыдағы иероглифтерді пайдаланып, үстіне мағына қосып жасалған таңбалар. «直» мен «目» қосылып, «тіке қарау» дегенді білдіреді. «相» ағаш пен көз «目» қосылып, «қарама-қарсы» деген мағынаны білдіреді. « 韦 » қаланы айналған екі аяқ ( 止 ) сызылған, бұл «қоршау» дегенді білдіреді. «正» бір аяқпен (止) қалаға қарай ілгерілейді. Бұл «тура» немесе «жазалау» дегенді білдіреді. «兴» төрт саусақты жайып, жоғары көтеру көңіл өскенін, ұру, соғу, қағу мағынасын білдіретін «攴»-ны қосу арқылы туындаған «教» оқыту мағынасымен қатар қаузау мағынасын да білдірген. « 受 » екі қолмен «беру және алу» дегенді білдіреді.

Төменде «өткенімізге үңілуге» талдау жасай отырып, сүйек пен тасбақа сауыттарына жазылған сәуегейлік жазу цзягувэньді қарастырайық.

Бұл иероглифтердің барлығы адамнан басқа табиғат әлемінің бейнелерінен жасалған: «鸟(құс)»-тан сайрау, шақыру мағынасын білдіретін « 鸣 »-ді туындатқан. «角» мүйіз мағынасынан ағыту, шешу деген мағынаны білдіретін «解» иероглифін туындатқан. Ағаш мағынасын білдіретін « 木 » иероглифінен үзу, жұлу мағынасын білдіретін« 采 » иероглифі жасалған. Күн мағынасын білдіретін иероглиф «日»-дан таңертең, таңсәрі деген мағынаны білдіретін «旦» иероглифі жасалған. Иероглиф жасау кезінде қолданылатын бейнелерді «үлгі» деп атаймыз. Табиғаттан алынған бейнелерден жасалған бұл иероглифтер ең ерте кезеңде, яғни қытай иероглифтерінің ұзақмерзімді даму барысы деген болжам бар. Бұл иероглифтерді түсінгеннен кейін біз қытай таңбаларының шығу тегі жағдайына нақты талдау жасай аламыз.

Төртінші, қазба жұмыстарына негізделгенде, қытай иероглифтерінің шығу тегіне қатысты археологиялық деректер кездескен. 1980 жылдардан бері елімізде археологиялық жұмыстар айтарлықтай дамып, бізді мыңдаған жылдар бұрынғы өркениетті бақылауға көмегін тигізетін деректердің үлкен көлемімен қамтамасыз етті. Қытай иероглифтері айналымға ене бастағанда, жіп түю арқылы ақпаратты берудің тәсілдері өз маңызын біртіндеп жойды. Осы кезде жазу бірте-бірте дыбысты естелікке алу рөлін атқара бастады. Енді сіздер қытай иероглифтері қашан пайда болды деп сұрайсыздар. Цзягувэнь жазудың шығу тегі ме, егер Цзягувэнь жазудың шығу тегі болса, онда оның бастауы қайда? Археологиялық деректер сан алуан нысандарды ашып, көп деректі растап, бірталай жәдігерлерді қазып алып, сан мыңдаған мәліметтерді растады. Ең бастысы, көптеген белгілерді тапты. Жазу – айтқан сөзді қағаз немесе басқа затқа түсіріп алатын таңбалар, сондықтан бастапқы таңбалар қандай сөздерді естелікке алып, қалай жазуға айналды? Сурет жазу емес, белгі мен еркін салынған кескін екеуі екі түрлі дүние. Дыбыс пен мағына біріктірілгенде ғана тілдегі сөздерді жазып алуға, оқуға және айтуға болады. Сонда ғана бұл белгілерді жазу деп айта аламыз. Бастапқыда біз иероглифтерді бір-бірден жинадық. Тарихшылар олардың мәнін шешкеннен кейін барып иероглифтер көбейді, осы кезде жазу пайда болды. Археологиялық қазба деректерде материалдар өте көп, бірақ біз олардың тілмен дәлме-дәл байланысын және бір-бірімен туыстық қатынасын дәлелдей алмаймыз әрі бұл таңбалар жазудың анықтамасына сәйкес келмейді. Оларды біз «жазудағы алғашқы құбылыс» деп қана атай аламыз. Жазудағы алғашқы құбылыстың мәні мынада: бұл белгілер жазумен байланысты, оларды қытай иероглифтерінің бастапқы жасалу кезеңі деп болжауға болады, бірақ жазу деп кесіп айтуға болмайды.

Көпшіліктің осы жазулар туралы қандай да бір түсінігі болуы үшін мен төрт түрлі белгіні сіздердің назарларыңызға ұсынамын. Қазылып алынған материалдар негізінен осы дерек табылған жердің атымен аталады.

Алдымен, Қытай аумағындағы неолиттік археологиялық мәдениет бойтұмарларының бірі Яншао мәдениетіне (б.з.б. 5000–3000 жж.) тоқталайық:

№1-25-ке дейінгі белгі – Сианьдағы Банподан қазылып алынған мұра – бойтұмарлар. №26-48-ге дейінгі – Линтун Цзянчжай қирандыларынан. №49-51-ге дейінгі – Бэйшулидегі Баоцзи жерінен табылған бояулы белгілер. №52 белгі – Чанъаня бесінші қабатының қирандыларынан алынған. №53 белгі – Хэян Синье қирандыларынан. №54 белгі – Тунчуандағы Лицзягоу жерінен. №55 белгі – Линтун Юаньтоу қирандысынан. №56-59 белгілер Циньань Дадиван қирандылары Яншао мәдениетін бейнелейді.

Яншао мәдениеті – Хуанхэ өзенінің орта аңғарындағы неолит дәуірінің маңызды өркениеті. Ол 1921 жылы Хэнань провинциясы, Саньмэнься қаласы, Мяньчи округі, Яншао ауылынан табылғандықтан, Яншао мәдениеті деп аталды. Ол шамамен б.з.б. 5000 жылдан б.з.д. 3000 жылдарға тәуелді. Хуанхэ өзенінің орта аңғары мен бүгінгі Ганьсу провинциясынан Хэнань провинциясына дейін созылған. Қазір Қытайдан табылған мыңдаған Яншао мәдени жәдігерлері бар, ең көп табылған жер – Шэньси провинциясы елдегі Яншао мәдени жәдігерлер санының 40%-ын құрайтындықтан, Яншао мәдениетінің орталығы есептеледі. Шэньси провинциясы Хуанхэ өзен аңғары мен Хэтао аймағына орналасқан. Ол – жері бай, түрлі өнімдер өнетін жер болғандықтан, көптеген оюланған белгілер табылған орын. Бұл белгілер жазуға өте ұқсайды және символдық функциясы бар болғандықтан, бізге біраз мәлімет беруі мүмкін, бірақ белгі пішіні және дыбыс пен мағына арасындағы байланысты кейінгі жазбалардан зерттеу қиын, сондықтан оны тек жазуға дейінгі құбылыс деп санаймыз.

Давеньку мәдениетінің (б.з.д. 4300 – 2200 ж.) қыш белгілеріне тағы бір назар аударайық.

Давеньку мәдениеті соңғы неолит дәуіріндегі типтік патриархалдық әлеуметтік форма. Ол Шаньдун провинциясының Тайань қаласындағы Давеньку елді мекенінің атымен аталған. Таралу аймағы шығыста Сары теңіз жағалауы, батыста Люси жазығының шығыс бөлігі, солтүстікте Бохай теңізінің оңтүстік жағалауы және оңтүстікте Цзянсудың Хуайбэй аймағына дейін созылған. Давеньку қыш белгілерінің әрқайсысына қарасақ, олардың барлығы суретке ұқсайды, сонымен қатар олар кейінірек қазылған ежелгі жазуларға өте ұқсас.

Мацзяо мәдениетінің қыш белгілері (б.з.б. 3300–2100 жж.).

№1-10 белгі – Ганьсу Баньшань, Цинхай Мачан қирандылары, №11-88 белгі – Цинхай Лювань, Леду қирандылары

Мацзяо мәдениеті негізінен Ганьсудағы Хуанхэ өзенінің жоғарғы ағысына және Цинхайдағы Таохэ, Дасяхэ, Хуаншуй өзен су аңғарларына таралған. Ол алғаш рет 1923 жылы Ганьсудағы Линьтаодағы Мацзяо ауылынан табылғандықтан, сол жердің атымен аталған. Мацзяо мәдениеті боялған қыш ыдыстармен танымал. Оның пішіні көп және сан алуан, өрнектері түрлі-түсті. Бұл – дүниежүзіндегі боялған керамиканың даму тарихында теңдесі жоқ мұра. Керамикалық белгілер Яншао мәдениетінің қыш таңбаларымен салыстырғанда пішіндері әртүрлі, бай мазмұнға ие. Оның ашылуы Хуанхэ өзені аңғарында қытайға тән белгілердің шығу тегі бойынша маңызды аймақ екенін тағы бір рет дәлелдеді. Бір таңғаларлығы, бұл белгілердің барлығы ыдыс-аяқ жасалып, кептіріліп болғаннан кейін бояу жағатын щетка сияқты құралдармен сызылып боялған. Біздің ата-бабаларымыз қылқаламды ойлап тапқан дәуірді осы уақыттан бастауға болады.

Соңында Лянчжу мәдениетінің (б.з.б. 3200 – б.з. 2100 ж.) нақышталған белгілерімен таныстырғым келеді. Ол – еліміздің оңтүстігіндегі Янцзы өзені аңғарынан табылған тарихы ұзақ жәдігер.

Лянчжу мәдениеті кезеңіндегі оюланған белгілер

Лянчжу қирандылары Ханчжоудан солтүстікке қарай 18 шақырым жерде Юхан ауданындағы Лянчжу қаласында орналасқан. 1959 жылы археологиялық қазба жұмыстар табылған бұл өңір сол елді мекен атауымен Лянчжу мәдениеті деп аталды. 1936 жылы байқалған Лянчжу қирандыларының орталығы Тайху көлі аңғары. Қирандылар – ең тығыз орналасқан жер көлдің солтүстік-шығысы мен оңтүстік-шығысы. Ол негізі Лянчжу, Пинъяо, Аньси сияқты үш қаланың арасында орналасқан. Юхан округі – сол кездегі көптеген нысандардың жалпы атауы – соңғы неолит дәуірінде адамдардың қоныстанған жері. Сондықтан қытай өркениеті Хуанхэ өзені алабында пайда болып, кейін Янцзы өзені алабына сәулесін таратқан.

Көпшілікке иероглифтердің шығу тегі туралы түсінік қалдыру мақсатында Давенькудағы қыш белгілер мен көне жазбаларды салыстырып көруге болады. Бұл қыш белгілердің жай-күйі мен стилінен, біз иероглифтердің пайда болуы осы кезеңге өте жақын болуы мүмкін деп есептейміз.

Давенькудағы қыш белгілері Цзягувэнь ертедегі қола жазулар:

Бұл бес қыш белгінің бірінші таңбасы Цзягувэнь мен қола жазудағы «旦(дан)» бір-біріне өте ұқсас. Үстіңгі жағы көтерілген күн, ал төменгі жағы жерден енді ғана шекарасын айырып, шығыс жақтан көтеріліп келе жатқан жарық шеңбер тәрізді. Екінші белгіде бүкіл таңбаның төменгі бөлігі, күннің тау басындағы көрінісі. Бұл таудың алдыңғы таудан артық екі шың бар. Үшінші таңба Цзягувэнь мен қола жазудағы «斤(цзинь)». Цзинь мағынасы ежелгі дәуірден қазірге дейін балта (斧子) деген сөзді білдіреді. Яғни, «斧 » балтаға қатысты әрі оған ұқсайтын «断» «析» мен қатар «斤» де бар. Соңғы екі иероглиф ондық таңба мен жыл есебі деген мағынаны білдіреді. Сонымен бірге олардың формасы бір-біріне таяу келеді. Мұның өзі бұл белгілер өзіміз жасаған иероглифпен байланысты екенін көрсетеді, сондықтан біз оларды жазуға дейінгі құбылыстар, яғни иероглифтердің алдыңғы қайнар көзі деп айта аламыз.

Көптеген қыш белгілер мен иероглифтер арасындағы байланыстан басқа, назар аударуға тұрарлық кейбір түсіндірмелер де бар. Осы жерде мен сіздерге Хэнаньдағы әуесқой археологтың өте құнды мәлімдемесін таныстыра кетейін. Сонымен қатар иероглифтердің шығу тегіне назар аударуды барлығыңызға ескерткім келеді. Яншао мәдениетінің орта кезеңіндегі Мяодигоу қирандыларының орны Хэнань ежелгі Шааньчжоу қаласының оңтүстігінде орналасқан. Бұл алғашқы рулық қауым саналады. Ондағы боялған қыш өрнектер өте талғаммен жасалған. 1980 жылдары Ма Баогуан есімді жас жігіт сол кезеңде боялған қыш ыдыстардағы балық үлгілерді зерттеуге ден қойды.

Төменгі жақ екі қатар – балық пішінді әшекей өрнектер. Бірінші қатар а – боялған қыш ыдыстардағы балық өрнектерінің тік жинағы, b – жалғыз балық бір бағытқа қарап тұр, с – екі балықтың басы бір-біріне қарсы қарап достасу деген мағынада болса, d – цзягувэньдегі «五» таңбасы. «五» мен «午»-дың шығу тегі бір және мағыналары бірдей. Екінші қатарда боялған қыш ыдыстардағы балық – басты өрнек. А – боялған қыш ыдыстардағы балық – басты оюлардың көлденең жинағы. B – бір-біріне қараған төрт балықтың басы, с немесе d – олардың қысқаша жазылуы. Ол Чуньцю дәуіріндегі қола жазудағы « 四 » с-дағы және соғысушы мемлекеттер кезеңіндегі бамбук жазудағы « 四 » таңбасы d-дағы, шыққан тегі бір деп есептейді.

Ма Баогуан да бір болжамды алға тартты. Ол цзягувэнь мен қола жазулардағы «明 (мин)» сөзі де балық басының үлгісінен пайда болған деп есептейді.

Жоғарыдағы екі жол – ертедегі жазу мен қыш өрнектердегі сызба; а, б, және в – цзягувэнь жазуы мен қола жазуы, d, e мен f – балық үлгісіндегі жазулар, олар бірбіріне ұқсайды. «明» балықтың көзін пайдалану арқылы анық, айқын, жарық деген ұғымды білдіріп тұр. «Эръяда (иероглифтердің ең көне түсіндірме сөздігі б.з.д. III-II ғасыр)» «甲», «乙», «丙», «丁» иероглифтері бар, бұл – ең көне пиктограммалар. Боялған қыш жазу, балық үлгісіндегі жазу және ертедегі пиктограммалар жазулар арасындағы байланысты растай ма? Бұл тұжырым ежелгі өркениеттің көпшілігі өзен алаптары мен балық үлгісіндегі жазу мәдениетінде пайда болған деген ойға сәйкес келеді. «Бұл – ежелгі өркениеттің тарихи дәлелі», – дейді академик Го Можо мырза.

Жоғарыда аталған деректер еліміздің сол жылдардағы археологиялық жетістіктерінің аз ғана бөлігі болғанымен, қытай жазуының шығу тегі туралы ізденісті анық байқаймыз. Біздің өркениетіміздің тарихы бес-алты мың жыл шамасында десек, артық айтқандық емес.

Жоғарыда келтірілген төрт дәлелді жинақтай отырып, біз иероглифтердің пайда болған мезгілін болжауымызға болады. Ақпарат бере алатын белгілерден суретті жазуға, суретті жазудан кескін өрнектерге бірте-бірте ауысудан бастап, заттар арасындағы байланыс арқылы идеографиялық элементтер көбейді. Кейін олар ұзақ уақыт бойы баяу дамып, біртіндеп Батыс өркениетінен алшақтады. Үдеріс неолит дәуірінен басталды. Бұл тарихи кезеңді белгілі бір уақыт деп айтар болсақ, ол б.з.б. 4000-3000 жылдар аралығы болуы мүмкін. Егер цзягувэнь уақытын ары қарай жылжытсақ, онда жазу сол кезде пайда болған деп болжауға болады. Қазіргі уақытта біз болжай алатын ең ұзақ уақытқа дәлел – неолит дәуіріне жататын белгілердің шығу тегі ең жоғары шегі немесе біздің эрамызға дейінгі 4000 жылдардағы Яншао мәдениетінің қыш белгілері.

Қытай жазуының шығу тегін анықтау үшін ең жоғарғы шек пен ең төменгі шекті неліктен қолданамыз? Бізге белгілісі, дәуір неғұрлым алыстаған сайын, әлеуметтік даму соғұрлым баяулайды. Біздің бүгінгі таңда аз уақыт ішінде ашқан, ойлап тапқан және жаңартқан нәрселеріміз ежелгі дәуірде ондаған, тіпті жүздеген рет қайталанып жасалған шығар. Ежелгі өркениеттің дамуы баяу жүрді, сондықтан біз қатаң және объективті жоғарғы шекті енгіздік.

Төменгі шек дегеніміз қай кезең? Ең төменгі шек – біздің цзягувэнь. «Құрмет кітабы» – ежелгі тарихи құжаттарды жазып қалдырған қытай классикасы, онда көптеген нақты мәліметтер жазылған. «Құрмет кітабы», қызметшілер жазбасында Батыс Чжоу әулетінің алғашқы жылдарында Чжоу Гонь: «Тек Инь династиясының атабабаларында жазбалар мен қағида болғандықтан, Инь династиясы Сяны күйретіп, Шан әулетін билікке әкелген», – деп жазған. Ся, Шаң және Чжоуды «үш әулет» деп атайды. Ся әулеті – қытайдағы атадан балаға жалғасқан шежіресі толық алғашқы әулет. Сол үшін де Сяның басында, яғни б.з.б. 2100 жылдар шамасында жинақталған қытай иероглифтері болуы мүмкін. Болжам бойынша, иероглифтердің шығу тегінің төменгі шегі шамамен б.з.б. 2100 жылдар шамасы деп отырғанымыз осыдан.