Труды VIII Республиканской научно-практической конференции «Образование XXI века: проблемы, тенденции и перспективы»

2. Факторы Каспийского моря, влияющие на ситуационную осведомленность

Специфика региона создает уникальные вызовы для когнитивных процессов судоводителя:

• Когнитивная перегрузка: Одновременная необходимость следить за движением многочисленных судов снабжения у платформы, контролировать параметры ДП, поддерживать связь и учитывать меняющийся ветер ведет к перегрузке рабочей памяти, что является главной причиной потери СО на первом уровне (восприятие).

• Дефицит времени: Быстрое ухудшение погоды (шквал, туман) на Каспии требует почти мгновенного перехода от рутинного наблюдения к принятию критических решений, сокращая время на осмысление (уровень 2) и прогнозирование (уровень 3).

• «Шум» информации: Противоречивые данные от различных датчиков (например, расхождение между радарной и визуальной информацией о дистанции в условиях миража, характерного для Каспия) могут привести к неверному пониманию ситуации.

Таким образом, задача тренажерной подготовки – не просто имитировать эти условия, а научить курсанта эффективно управлять своим вниманием и мышлением в них.

3. Психолого-педагогическая модель формирования СО на тренажере

Модель предполагает последовательное, циклическое прохождение трех этапов, соответствующих уровням СО:

1. Этап формирования базовой СО (Уровень 1 – Восприятие).

o Задача: Научить курсанта безошибочно и своевременно собирать ключевые данные.

o Педагогические приемы: Использование сценариев с постепенным увеличением числа отслеживаемых объектов. Внедрение упражнений на «сканирование» мостика (приборы → окна → приборы) по заданному алгоритму. Практика вербализации наблюдаемого («Я вижу танкер по правому борту, дистанция 2 мили, пеленг не меняется»).

2. Этап развития интегративной СО (Уровень 2 – Понимание).

o Задача: Научить интерпретировать данные, выделять угрозы и формировать целостную картину.

o Педагогические приемы: Разбор кейсов реальных инцидентов на Каспии. Введение в сценарии «отвлекающих» или избыточных данных для тренировки фильтрации информации. Совместный анализ видеозапий выполненных упражнений с инструктором с акцентом на логику принятых решений.

3. Этап тренировки прогностической СО (Уровень 3 – Прогнозирование).

Задача: Научить предвидеть развитие событий на несколько шагов вперед.

Педагогические приемы: Использование сценариев с внезапным изменением условий (отказ техники, резкий поворот встречного судна). Упражнения на формулировку «Если… то…» (например, «Если ветер усилится до 15 м/с, то нас начнет сносить на платформу, и мне потребуется задействовать резервный двигатель»). Тренировка разработки запасных (аварийных) планов действий.

Особую роль играет развитие метакогнитивных навыков – способности курсанта отслеживать и оценивать состояние собственной СО. Для этого в процесс внедряются паузы для самоотчета: «Что происходит? Понимаю ли я ситуацию полностью? Что может произойти дальше?».

4. Заключение

Формирование устойчивой и глубокой ситуационной осведомленности является центральной задачей психолого-педагогического обеспечения тренажерной подготовки будущих судоводителей для работы на Каспийском море. Предложенная модель, основанная на поэтапной и целенаправленной тренировке уровней СО в условиях, максимально приближенных к региональной реальности, позволяет перейти от пассивного отработки маневров к активному построению когнитивной устойчивости специалиста. Внедрение такой модели в образовательный процесс потребует переподготовки инструкторского состава, разработки детализированных методических пособий и интеграции систем объективного контроля внимания (например, айтрекеров) для анализа ошибок. Однако результатом станет качественно новый уровень подготовки моряков, способных не просто реагировать на события, а упреждающе управлять навигационной безопасностью в сложнейших условиях Каспийского моря.

Литература:

1. Endsley, M.R. (1995). Toward a theory of situation awareness in dynamic systems. Human Factors, 37 (1), 32—64.

2. IMO Model Course 1.22 – Ship Simulator and Bridge Teamwork.

3. Губин В. Е. Человеческий фактор в судовождении: психологический анализ. – М.: Моркнига, 2018.

Джаксыбаева Т. К.

Bridging the Competence Gap: A Hybrid Training Model for Seafarers in the Caspian Sea Region

(Морская Академия НАО «Каспийский Университет технологий и инжиниринга им. Ш. Есенова»)

Abstract

The article addresses the existing gap between the standardized competencies defined by the STCW Convention and the specific practical skills required for safe navigation in the unique and challenging environment of the Caspian Sea. The relevance of the study is driven by the region’s growing maritime activity and the high risks associated with its shallow waters, complex meteorology, and dense offshore infrastructure. The author proposes a hybrid model of professional training that synergistically combines traditional simulator-based exercises with innovative digital tools. The core of the model is a competency matrix that maps standard STCW requirements against region-specific risks (e.g., dynamic positioning operations near platforms, navigation in limited visibility due to fog, emergency response in areas with limited salvage capabilities). The training process is enhanced through the use of virtual reality (VR) modules for procedural drills and a mobile application for continuous learning and knowledge assessment. The article concludes that the implementation of such a hybrid model in Kazakh maritime training institutions will significantly improve the quality of training, reduce adaptation time for graduates, and ultimately contribute to a higher level of navigational safety in the Caspian Sea. This approach represents a modern response to the challenges of professional education in a specialized industry.

Keywords: STCW Convention, professional competence, hybrid training, Caspian Sea, maritime safety, simulator training, virtual reality, seafarer education.

1. Introduction

The International Convention on Standards of Training, Certification and Watchkeeping for Seafarers (STCW) provides a crucial global framework for maritime education. However, its universal standards may not fully address the distinct operational challenges of specific sea areas. The Caspian Sea, particularly its Kazakh sector, presents a unique set of navigational hazards: extreme shallowness in the north, severe and rapidly changing weather conditions (sudden storms, dense fog), high-density traffic around offshore oil and gas fields, and the specific layout of the port of Aktau. Graduates from maritime academies, despite holding STCW-compliant certificates, often face a significant competence gap when confronted with these realities, leading to prolonged on-the-job training periods and increased operational risks. The aim of this article is to develop a conceptual framework for a hybrid training model designed to bridge this gap. The objectives are: to analyze the key regional risks that are underrepresented in standard STCW training; to design a competency matrix integrating STCW standards with Caspian-specific skills; and to propose a hybrid learning architecture combining simulators, VR, and digital platforms.

2. Core Concept: The Caspian-Specific Competency Matrix

The foundation of the hybrid model is a detailed competency matrix. This two-dimensional tool aligns the columns (mandatory STCW competencies from Tables A-II/1 and A-II/2 for Officers in Charge of a Navigational Watch) with rows (identified Caspian Sea-specific risk scenarios).

For example:

• STCW Competence: «Use of radar and ARPA to maintain safety of navigation.»

• Caspian Scenario: «Navigation in the approach channel to Aktau port during autumn fog with multiple small fishing vessels not consistently transmitting AIS signals.»

• Derived Specific Skill: Ability to interpret raw radar echoes in clutter-rich shallow water environment, correlate them with visual lookout (if any), and apply COLREGs in a high-density, mixed-traffic scenario with limited communication.

This matrix transforms abstract STCW requirements into concrete, contextualized learning outcomes. It serves as a blueprint for developing all subsequent training content.

3. Architecture of the Hybrid Training Model

The model integrates three complementary layers of training technology:

1. Advanced Full-Mission Simulator (FMS) Training: This remains the core for integrated skill development. Scenarios are no longer generic but are directly derived from the competency matrix. Examples include: conducting a DP operation in strong cross-currents near Kashagan, or managing a main engine failure while transiting a narrow channel in the Northern Caspian. The focus is on decision-making under stress and bridge resource management (BRM) in an authentic regional context.

2. Virtual Reality (VR) for Procedural and Familiarization Training: VR is employed for cost-effective, repetitive drills of standard and emergency procedures specific to Caspian operations. This includes: virtual walkthroughs and emergency drills on typical offshore supply vessels operating in the region; practicing specific ballasting procedures for safe passage in shallow waters; or rehearsing the protocol for emergency towing in areas with limited salvage infrastructure. VR allows for safe, immersive practice without occupying full-scale simulators.

3. Mobile Learning (M-Learning) Platform for Continuous Engagement: A dedicated application provides theoretical knowledge reinforcement, self-assessment quizzes based on the competency matrix, and micro-learning modules (short videos, infographics) on regional topics (e.g., «Ice Navigation in the North Caspian,» «Understanding Sgon-Nagon Phenomena»). This platform supports learning before, between, and after simulator sessions, fostering continuous professional development.

4. Implementation Challenges and Expected Benefits

Challenges: Implementing this model requires significant initial investment in VR software development and scenario design for FMS. Instructor competencies must be upgraded to include facilitation skills for scenario-based learning and familiarity with new technologies. Furthermore, the model needs formal recognition and potential integration into national model courses.

Benefits: The model offers a transformative potential for maritime education in Kazakhstan. It ensures that graduates are «job-ready» for the Caspian context, reducing onboard training costs for shipping companies. It enhances training efficiency by allowing procedural skills to be mastered in VR, freeing up expensive FMS time for complex decision-making exercises. Most importantly, by targeting the precise competence gap, the model directly contributes to the mitigation of region-specific risks, thereby elevating the overall safety culture and reducing the likelihood of accidents in the Caspian Sea.

5. Conclusion

The proposed hybrid training model represents a strategic evolution in maritime education, moving from universal compliance to contextually intelligent training. By systematically deconstructing the STCW standards through the lens of Caspian Sea operational risks and reconstructing them within a modern, technology-enhanced learning ecosystem, it offers a practical solution to the critical competence gap. The integration of high-fidelity simulation, immersive VR, and mobile learning creates a comprehensive and flexible framework for developing seafarers who are not only certified but also truly competent to navigate the unique challenges of their working environment. The adoption of this approach would position Kazakh maritime training institutions at the forefront of innovative professional education, directly supporting the sustainable and safe growth of the national maritime sector.

References:

1. International Convention on Standards of Training, Certification and Watchkeeping for Seafarers (STCW), 1978, as amended.

2. Man, Y., Lundh, M., & MacKinnon, S. (2018). Digitalization in maritime education and training. In Proceedings of the International Conference on Applied Human Factors and Ergonomics.

3. Port Regulations of the Aktau Sea Port. RSE «Aktau International Commercial Sea Port».

Елубаева М. С.

ҰРПАҚ ТӘРБИЕСІ – ҰЛТ БОЛАШАҒЫ

(М.Х.Дулати атындағы Тараз университеті, Тараз қ., Қазақстан)

«Қазіргі бұлыңғыр заманда ең басты міндет – еліміздің егемендігін, жеріміздің тұтастығын нығайту. Ол үшін бірлігіміз бекем болуы керек. Халқымыз тату болса, ішкі ахуал тұрақты болса, біз барлық қиындықты жеңеміз. Кез келген кедергіден өтеміз» – деп Мемлекет басшысы Қ-Ж. Тоқаев айтып өткендей [1], өркениеттілікке құлаш сермеген бүгінгі таңда адамгершілігі мол, сапалы да салауатты ұл бала тәрбиелеуде халықтық тәрбиенің алатын орны ерекше. «Руыңды сақтаймын десең, ұлыңды тәрбиеле!» – демекшідей, ата-бабамыз жасап, сомдап кеткен жігіттің үлгісін одан әрі, бүгінгі күннің талабына сай жетілдіріп, өсіп келе жатқан өскелең ұрпағымыздың бойына дарыту, тағдырдың қандай тәлкегін көрсе де, қайсарлығы мен тектілігін жоғалтпаған дана халықтың ұрпағы екендігін ұғындыру, олардың бойына мақтаныш сезімін туғызу – ата-ананың бірден-бір міндеті әрі парызы.

Халқымыздың әдет-ғұрпы отбасында ұл баланың дүниеге келуін, «ұл туғанға – күн туған» деп ерекше бақыт санаған. Оның себебі қазақта отбасының жалғасы, шаңырақтың иесі ұл бала болып есептелінеді.

«Ұлдың ұяты әкеге, қыздың ұяты шешеге» деп ұққан әрбір ата-ана өз баласын халық дәстүрі бойынша тәрбиелеген. Халық дәстүрінде белгілі бір «ереже» ұсынбаған, тек бағыт-бағдар беріп, үлгі-өнеге көрсетіп, әдептіліктің жөн-жосығын нұсқаған.

Ұл баланы тәрбиелеуді әке мен ата өз қолына алып, мал бағуға, техника тілін білуге, аң аулап, мылтық ата алатын мергендікке, қолөнер шеберлігіне үйретіп, отбасын асырау міндетін жүктеген.

Әсіресе, ұл баланы елін, жерін, халқын қорғауға тәрбиелеген. Ол үшін жас кезінен ауыз әдебиетін, оның ішінде, батырлар жырын, ерлік дастандар, аңыз-әңгімелерін, яғни, халықтың мәдени-рухани қазыналарын, асыл мұраларын кеңінен пайдаланған.

Мәселен, «қалың елім қазағым, қайран жұртым» деп жар құлағы жастыққа тимеген, қазақ әдебиетінің ұлы классигі Абайдың ең алғаш нәр алған бастау бұлағы ауыз әдебиетінің асыл үлгілері болса, қазақ шығыс әдебиетінің асыл үлгілерін әжесі Зереден, қазақтың шешендік сөздерін әкесі Құнанбайдан, өсиет-үлгі сөздерін аталары Өскенбай, Кеңгірбайдан, небір ақыл-нақылдарды халық ақындарынан, терме толғаулары мен жырлардан, билердің шешендік өнерінен үйреніп, жадында сақтап өсті.

Үлкеңнің ақылын алу, жақсының жанына еріп жолдас болу ежелгі ел дәстүрі болса, осы қағиданы ұстанған Абай «Асқа, тойға баратұғын» деген он ауыз өлеңінде қазақ халқының әдет-ғұрып, салт-дәстүрін суреттеген. Онда халықтық тәрбиеге үлкен мән беріп, озық үлгілерін насихаттап, тәлім-тәрбиелік тағылымына философиялық ой түйінін жасаған.

Адамның қандай болуы тәрбиеге байланысты екенін дәлелдеген дана Абай:

Адам болам десеңіз,

Талап, еңбек, терең ой,

Қанағат, рақым, ойлап қой —

Бес асыл, іс көнсеңіз —

деп, қоғамда пайдалы азамат болу үшін адам бойына қандай ізгі қасиеттердің қажет екендігіне ерекше тоқталады.

Қазақ отбасылық тәрбиесінің теориялық, педагогикалық және психологиялық негіздерін жасауға үлес қосып, ұлттың ұлылығын ұлықтаған Шоқан, Ыбырай, Абай сынды қазақ ағартушыларына, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов тәрізді тағы басқа ағартушы-педагогтарға және Т. Тәжібаев, М. Ғабдуллин, Қ. Жарықбаев, С. Қалиев, Қ. Бөлеев және т.б. ғалым-педагогтарға халықтық тәрбие дәстүрлерінің әсері болғаны анық.

Мәселен, ұлттық тәлім-тәрбие ілімін қалыптастырған ағартушы-педагог А. Байтұрсыновтың жеке тұлға болып, ұлтжандылық сезімінің қалыптасуына өзі өмір сүрген қоғамдық-саяси ағым мен әділетті жақтау, қиянатқа төзбеу, батырлықты салт қылған ірі мінезді, атадан балаға қалған мұраларды қастерлеген отбасының әсері болған.

Осындай ата-ананың әділдігімен, адамгершілік парасатымен тәрбиеленген ұстаздары А. Байтұрсынов пен М. Дулатовтан дәріс алып, үлгі-өнегені бойына сіңіре білген М. Жұмабаев: «Тәрбиенің негізгі мақсаты мінезді түзеу, адамшылыққа қызмет ету, адамды еңбек ете білуге тәрбиелеу» деген қағиданы қуаттай келіп, «Баланы тәрбиелеу үшін әрбір тәрбиешінің өзі тәрбиелі болуы керек» – деген [2].