Гастарбайтер (кыргызча тили)

– Ал дагы эле тирүү! – деди Алма.

– Жер-Эне жана бийик Асман менен Теңир! Алар биз менен! Биздин жакындар рухтары гана алыста.

– Теңир ар дайым алгачкы болгон, – деген Идолдун үнү угулду. –.Жерде адамдар пайда болду, анын астында ата-бабаларыбыздын күлү, ал эми асманда –Арбак. Ал сизге кам көрөт. Ал эми сиздин жашооңуз кайсы жерде өтөт – мен да ал жердемин!

– Алардын эң маанилүүсү ким? – деп сурады Султан.

– Мени азыр Кудурет кылсаңыз да – эч кандай айырмасы жок.

Баарына бурчтагы жыгач куурчак аларга бир бети менен карап турганы сырдуу болуп атты. Кантсе да, ал алардын баарына жардам керек экенин, баары жакшы жашоону каалаарын, Жер-Эне жана терең Асман ар бирине төрөлгөндөн бери берген бакубаттуулук, тынчтык жана жакшылык каалаарын билчү. Бирок жаңылуу адам баласында жолукчу касиет.

– Бул куурчак сага кантип келди? – деп Соня сурады.

– Алма аны кетээрден бир күн мурун тааптыр, – деп жооп берди Шарипа.

– Аны үйдө калтырып койсо болбойт беле; ушул убакка чейин өзү менен кошо алып жүрүүнүн эмне кереги бар эле?

Соняны таарынтып алуудан корккон Алма унчукпай калды. Анан Соня бурканга бурулду:

– Мурунку ээң ким эле? Чынынды айтчы? Сен кимсиң?

– Биз ар дайым кедей болгонбуз, – деп ой жүгүрттү Сармат. – Биз мындай жашоону кадимки көрүнүш деп эсептечүбүз. Биз коркпойбуз. Биз бардык жерде ушундай деп ойлойбуз.

– Адамдар кайдан билишет? Алар Чеч-Төбө өрөөнүнөн башка эч нерсе көрүшпөсө, – деп жооп берди Алма. – Бирок сен армияда, андан кийин шаарда кызмат өтөп жүргөндө башкача жашоонун даамын таттың.

Армиядан кийин Сармат Чеч-Төбөгө он жылдай убактан кийин кайтып келген. Ал шаарда жашады. Үч жылдан кийин ал Алмага үйлөндү. Ал аны менен спирт ичимдиктерин чыгаруучу заводдо таанышып, ал жерде жүк ташуучу болуп иштеди. Көрсө, ал дагы Чеч-Төбөдөн экен, бирок токойлуу Джар-Кашаттан. Ал кампада дүңүнөн сатуучу товарларды таратып иштеп жүргөн. Арак, шарап жана башка суусунду жүктөп берип турган.

Алма химия институтунда артыкчылык менен окуп атып үчүнчү курста окуусун таштап кеткен. Ал ичимдик ичүүнү адатка айландырган. Сарматты биринчи жолу көргөндө ага баарын айтып берген.

– Ичкенде жийиркенем! Бирок мен ичүүнү токтото албай жатам. Бул чындап эле коркунучтуубу?

Сармат аны менен бир нече күн сүйлөшпөй койот. Көз карандылык акырындык менен басылат. Сармат экөө баш кошушат. Андан кийин Алма үйүн карап, иштебей калды. Бир гана көйгөй алардын балдары жок болчу.

Сармат курулуш материалдары заводуна жалпы жумушчу болуп иштеп кирди, бир нече жылдан кийин бетон бригадасына өттү. Ал жерде нааразы болбой жашады. Мүлктү бөлүштүрүү приватизация башталды. Сармат иштеген завод менчиктелди. Жумушчулар көчөгө куулуп чыгарылды. Алардын эмгек китепчелеринде кызматкерлердин кыскарышына байланыштуу деп жазылып калды. Бардык жерде жумуштан бошотуулар болуп жатты. Сармат үй-бүлөсү менен ал жашаган аймактык борбор Аккалага көчүп кетишти. Ал келечегин ушул жерде курууну чечти. Бирок ал жерде да жумуштан бошотуулар болуп жатты! Бут кийим дүкөндөрү, тигүү цехтери жана сүт заводу бардык жерде кыскартуулар...

Эч жерде жумушчу күчүнүн кереги жок болчу. Сармат менен анын аялы үйдө отуруп, зеригип күн кечкиртип калышты. Алар эмне кылаарын билишкен жок, ошондуктан бош жүрүштү. Ата-энеси жаш жубайларга Чеч-Төбө тоосуна барууну кайра-кайра эскертишти.

– Ал жерде мазар бар. Ыйык дөбө. Барып таазим кылгыла. Теңирден бала сурагыла, ошентип, алар бекер жүргөн көп күндөрдүн биринде Чеч-Төбөгө чыгып түнөп түшүүнү ылайык табышты. Эрди-катын ыйык дөбөнүн жонунда таза аванын койнунда мемиреп уйкуга кирип, чукул тектеги айылдан биринчи короз кыйкырганда ойгонушту. Ала чыккан кийиз, жуурканды Алма жыйныгыча Сармат унчукпай олтуруп эс алды. Алманын колуна алар жаткан жерде топуракка көмүлгөн жыгач куурчак урунду. Аны кимдир ыйык дөбөгө ала чыгып унутуп кеткендей сезишти. Алма аны алып, күйөөсүнө берди:

– Бул эмне?

– Билбейм, – деди Сармат.

– Бул Идолго окшош! – деп Алма кубанып кетти.

Сармат аны карап чыгып, аялына кайтарып берди.

– Сен эч кимге пайдаң жок болуп чыксаң, – деди Алма куурчакка. – Бул жакка, менин койнума кир. Мен сени ким жоготконун билип, туруп ага кайтарып берем. Эгер табылбасса анда мени менен каласың! – деген экен.

Алма Аккала китепканасына барды, бирок буркан жөнүндө эч кандай пайдалуу нерсе тапкан жок. Ал көпкө чейин маалымат издеп казып жүрдү. Бактыга жараша, китепкана күн сайын ачык, бирок анын кыла турган иши жок, ошондуктан ал жөн гана китеп окуп жүрдү.

– Чочулаба, буркандар – тагдырдан ажыратылгандар, – деп түшүндүрдү китепканачы. – Эч ким кол алышып да көрүшпөгөн.

– Мага байыркы заманда ушундай дин болгондой сезилет, эл айтса бекер айтпайт го.

– Мен үч китепканадан сурадым – четке кагуудан башка эч нерсе жок. Сыртка чык. Айлананы кара. Ал жерде адамдар мечит куруп жатышат. Алар жардам сурап кыйкырып атышат.

– Чыныгы динчил болгуң келеби?

– Мен атеистмин, мага кереги жок.

– Мен мусулман да, атеист да эмесмин. Мен шаарда чоңойгом. Бул феодализм, мен ага эч качан көнө албайм деп ойлойм.

– Мен шаарда калышым керек болчу.

Сармат суроо-талап жөнөттү. Жооп алгандан кийин, биз кетип, кайра келбейбиз!

Үйдө, ачык терезенин жанында Сармат айылдаштарынын мечитинин пайдубалын казып жатканын карап турду. Бул окуяга байланыштуу ашар өткөрүлдү. Жаңы бай айылга жер берди. Миссионер элдин кечки тамагы үчүн эчки сатып алды. Айылдыктар талыкпай иштешти. Сары эчки касапчы келгенге чейин аянычтуу түрдө маарап атты. Ал жеңдерин түрүп, кадимкидей эле касаптык жумушун жасап атты. Ысыкта кызыл тилин сунуп акактап аткан ит пайда болду. Ал маңдайында отуруп, эчкинин ичеги-карындарын ыргытып жибере турган учурду күтүп отурду.

Сармат кетменди биринчилерден болуп алып, күчү такыр түгөнгүчө жерди казып атты. Ал токтоп, чекесиндеги терин аарчып, кетмендин туткасын жанындагы бир кишиге карматты.

– Мен ашарга кол кабыш эттим, – деп эскертти Сармат, анан кошумчалады:

– Эми мечити болот. Туристтер тоолорду жана токойлорду жетиштүү көрүштү. Биз абийирдүү курулушубуз керек болчу ошол пайда болду.

Сармат бурканды алып, бетинен өптү. Ал анын тегерек калпагын жеңи менен аарчып койду.

– Мен күбөмүн! Ата-бабалардын Арбагы өзүн таанытты! Бул мен күткөндөн да көп болду. Арбакка болгон бүдөмүк каалоом орундалды. Эми мен ата-бабалардын руху жөнүндө баарын билип, ачууга милдеттүүмүн!

ТӨРТ ЖҮЗДҮҮ БУРКАН

Сармат бурканды көпкө чейин изилдеди. Ал бир гана сулп жыгачтан оюлуп жасалыптыр. Дененин бир болгону менен башынын төрт бети бар: чыгыш, батыш, түндүк жана түштүк жактарды бир эле маалда карап турушат. Үч кабаттуу жаратылыш да анын тулкусуна жайгашылган. Буркандын жүздөрүнөн өйдө жагында асман көрүнгөндөй чыгарылган. Экинчи кабаты чексиз кичинекей, ал эми адамдардын фигуралары ортодо чыгарылып анын ата-бабалардын рухтары жер астында жашайт деп айтылгандыктан алар эң төмөнкү кабаттагы сүрөттөрдө адамдар мүрзөлөрүнөн белине чейин чыгып турушкан сөлдөрү оюлуп жазалган. Арасынан бир мүрзө бош болчу. Аты жок скульптор ал кишиге өзүнүн орду дагы эле бош экенин эскертип жаткандай байкалды.

– Эгерде ата-бабаларыбызда буга окшогон дин болсо,

анда эмнеге башка дагы бир дин бар? – деп ой жүгүрттү Сармат. –Анда биз аны гана эмес, ата-бабаларыбыздын өздөрүн да четке каккан болобуз да.

Буркандын жүздөрү жакшы сакталган. Бирок бардык беттеринде кең тилкеси бар калпактын чети бир жерден жарака кеткен. Сармат жыгачты бармагы менен ичинен чирип жатабы деп чукулап көрдү. Ал катуу бойдон болчу.

Ал бурканды терезенин алдына койду. Бир аздан кийин балдар чогулушту. Сарматтын терезесиндеги куурчакты көрүп, алар кубанышты. Чоңдор да ошентип жыйылышыт. Алар анын келип чыгышын божомолдошту, бирок эч нерсе айтышкан жок.

– Тирүү окшойт. Же мен жөн гана бир нерселерди элестетип жатамбы? – деди Сармат аялына кайрылып.

– Эй, Сармат, үңкүрдөн чык, сени күрөк күтүп турат! – деп миссионер коркунучтуу кыйкырды.

Сармат мурдагыдан да шайыр болчу. Ал айылдаштарына барды. Ал штык күрөгүн алып, сол буту менен ийинден басып бир түртүп опурак ыргытып аны кайра жерге сайды. Жер жумшак болчу; айылдыктар мындай жумуштан тез чарчашпайт. Күрөктү ошол бойдон калтырып, ал үйдүн артына кетти; газондо бир эчки оттоп жүргөн. Ал бүт денесин буруп, Сарматты карап, чайнаганын токтотту. Ал бир нече кадам таштап, кайра токтоду. Ал тынчы жоктой көрүндү. Ал айылдаштары чогулган ашар жолуна кайтып келди. Ал штык күрөгүн алып, үйүнө жөнөдү, жолдогу чөпкө күрөгүнүн мизин сүрттү. Ал тез эле колун жууп, үйгө кирди. Терезе кенен ачык болчу – куурчак дагы эле ошол жерде турган. Алма суу жана сүт ичип жатып, дароо:

– Сармат, билесиңби, менин тапканыма кечке жуук жан кирип калат окшойт. Ал мага кирпигин ирмеди. Анан ал ошол жерде туруп калды, күтүүсүздөн күн ачылып кетти.

– Чын элеби?

– Мен талашпайм, ал жыгачтан жасалган, ал мага көзүн ирмебейт, бирок ошондой көрүндү.

– Койчу, мени убара кылба. Мен шаардагы Бек байкеге телеграмма жөнөтөм. Анын жардамысыз мен бул молдо айткандай бул үнкүрдөн чыкпайм. Ким эле тозокто жашагысы келсин?

Миссионер башкаларга окшотуп Сарматка жаңы шорпо менен эчкинин этин тараткан жок. Сарматтын үй-бүлөсү чогулган айылдыктар үйлөрүнө кеткенге чейин, караңгы түшкөнчө отурушту. Сармат кечинде кургак отун алуу үчүн токойго барып, караңгы киргенден кийин кайтып келди. Үйдүн терезелери дагы эле ачык турганын көрүп, ал өтүп бара жатып катуу үн менен:

– Үй жетиштүү желдетилип калды. Терезени жапкын! Болбосо, алар куурчакты уурдап кетиши мүмкүн, – деди.

Колуктусу жооп берген жок, ошондуктан ал жыгачтан жасалган бурканды күн бою турган жеринен жылдырып, анан өзү терезени жапты.

– Оо! Жылуу экен. Эмнеге?

Алма таң калып, анан кошумчалады:

– Ал ар дайым биз менен болгондой.

– Мен ар дайым сени мененмин, эч качан ажырабайм, – деди Алманын оюнда Идолдун үнү пайда болуп. – Шектенбе. Мени жалгыз калтырба.

– Мен сени таштабайм, – деди Алма. – Сени көзүмдүн карегиндей сактоо менин милдетим.

Тоолордо жана токойлордо, айрыкча түнкүсүн дайыма тынч болот. Абдан тынч, анан ушунчалык жымжырттык өкүм сүрүп, кээде уктап жаткан адам төшөктөн секирип тура калат. Же саякатчы саякаттап жүргөндө күтүлбөгөн жерден алардын үстүнөн ысык аптап согуп, кайра бат эле мүрзөнүн ичинен сорккон муздактык илеп каптап чыгат! Элдер мындай кубулуштарды ата-бабаларынын руху – Арбак менен жолугушуу деп эсептешчү.

Сарматтын үйүндөгү бурканды көргөн чоңдор ага кайдыгер карашып, жаңы салт менен алек болуп жаткандай сезилет. Бирок балдар кубанып, көпкө чейин анын жанында турушчу болду.

Сарматтын андан башка кыла турган иши жок болчу күндүз ал буркандын касиеттерин изилдөө үчүн отурду. Алмадан сүт сурады, ал идишке куюп алып келди.

– Мени курмандык чалынуучу жайга алып бар! –деген буркандын үнүн Сармат уккандай болду.

Сүттү манжаларынын учуна алып, чертип чачты. Ошентип, ал бурканга сый урмат этүүнү ылайык тапты. Алма аны кызыгуу менен карап турду.

Таң атып имараттардын дубалдары жана көчөлөр боз түскө боёлуп баратты. Көчө тазалоочулар шыпырчу жерин шыпырып, басып бара жатып уйкудан ойгонуп жатышты. Салкын таңдын эртең мененки сааттары аларды ар дайым ээн көчөлөр менен тосуп алат. Алар көчө шыпыруудан ырахат алышат.

Султан менен Алма адаттагыдай жанаша басып, түшкөн жалбырактарды шуудуратып аралап жүрүштү. Таза аба ысык болуп, аларга жакындап келе жаткан карды эске салып турду.

– Жер-Эне, Бийик Асман жана ата-бабалардын руху Арбак башка дүйнөлүк күчтөргө ээ болсо да, – деп ал кошунасы менен талашка түшүп бартты.

– Алардын кереги жок! Мен ар дайым көзүм көргөндү гана көрөм – жерди, тоону, асманды, куурчакты. Эмнеге мен түр көрсөтүшүм керек?

– Бирок башкалар ишенишет, – деп каршы чыкты Алма.

– Эч нерсе эмес! Ал өзүнүн иши, алар ойлонушпайт да менин башым менен!

– Качып кетүү мүмкүн эмес. Эгер сүйсөң, үйлөнөсүң!

Анан Султан жергиликтүү балдар көбүнчө футбол ойногон талаага чыгып, жерди тээп-тээп жиберди! Анан Алманын алдында туруп, түкүрүп, кайра үйлөдү! Ал ага жактырбаган көз менен карап туруд!

Алма болсо эңкейип жерди сылады. Ал ачык жерге түшкөн бир нече майда таштарды таштанды үймөгүнө ыргытты. Ал өйдө болду. Алар шыпырууну улантышты. Жер менен Асман ошол бойдон калышты.

– Эне деген ушул, – деди Алма. – Ал баарын көтөрөт. Бул жерде ар кандай адамдар жашайт – атүгүл аны сүйбөгөндөр да. Бирок Жер-Энени сүйгөндөр жетиштүү.

Султан менен Алманын буттарынын астында чалкып жер эне жатты. Анын үстүндө оор кулактары бар чөптөр, ошондой эле көптөгөн кичинекей күндү эске салган сары гүлдөрдүн бүчүрлөрү өсүп турду. Алма бир тутам алардан жулуп алып, кубаныч менен жытын искеди. Эртең мененки жел өтүп, бул сулуулуктун баары термелип турду. Ал муздак шамал соккон ачык жерден качкысы келди, бирок жумуш аны ордунда калууга мажбур кылды.

– Мен Жерди да, Асманды да ар дайым сезчүмүн, бирок акыркы убакта аларды унута баштадым, – деди Султан акырын. – Алар бул жаңы жерде бирдей көрүнбөйт. Мен муну көрүп турам. Мен аларды азыр башкача көрүп жатамбы?

– Бул кеңири таралган көрүнүш, ошондуктан адамдар жана курт-кумурскалар анда жашайт, – деп түшүндүрдү Алма.

– Бир нерсени туура айтасың, Султан биздин өзүбүздүн Жерибиз жана өзүбүздүн Асманыбыз бар! Бирок бул жерде алар башкача. Биз бул жерде убактылуу жашап жатабыз. Бул жердеги Жер бизге чоочун!

Алма кайрадан тизелеп, чекесин жерге тийгизип, башын көтөрүп, алдындагы кызыл гүлдүн бүчүрүн көрүп, аны өптү.

Талаадан анча алыс эмес жерде Соня пайда болуп, дароо Алмага нааразы боло баштады:

– Жашоо өтүп баратат, мен дагы эле акылдуу болбой жатам. Жаш кезимде үйрөнгөн нерселерим башымдан учуп кетти.

– Мен сенин ордуңда болсом, бул тууралуу ойлонмок эмесмин. Эс тутум жагымдуу учурларды камтыса жакшы, бирок эгер ал кайгы же жаман түштөр менен толтурулган болсо, аны унутуп кой. Бул жерде башка арга жок.

– Менин болгону жаман эскерүүлөрүм бар.

– Коомдук уюмга кошул, жок – партияга өт! Алар ал жерде жамааттык түрдө ойлонушат. Сен адашпайсың. Чечимдер жамааттык түрдө кабыл алынат. Сен катардагы мүчөсү болосуң эч ким сени жоопкерчиликке тартпайт! Баары сенин ордуңа ойлойт. Добуш берүүгө убакыт келгенде колуңду көтөр. Болду!

– Мен бул тууралуу ойлонуп жүргөм! Бирок бир нерседен корком. Эгер өз каалоолоруңа берилсең, сен карьеристсиң! Эгер өздөрүнө таандык эмес кызыкчылыктарды колдосоң, сен оппортунистсиң!

– Жогол же унчукпа! – деп Султан анын сөзүн бөлдү. – Эгер сен мүчөлөрү менен жалпы тил табыша албасаң, партиянын сага эмне кереги бар?

– Кабатыр болбо, Султан, мен сенден жөн гана кеңеш алгым келди, – деп жооп берди Соня токтоо үн менен – Мындан ары адамдар сап түзөп жүрүшпөйт. Алар жазгы чөптү кууп жечү койлордой жайылып кетишти. Силердин гана чишти-бишти элиң эскиче жашайсыңар. Силер бул жердегидей эмес, чогуу чогуласыңар. Эгер бир аз тереңирээк казсаңар, өзүңөрдүн сазыңарда отурганыңарды көрөсүңөр! Силердин ойлоруңар да силердики! Бирок ар кимдин өз жашоосу бар! Ошентип, силер бири-бириңер үчүн ойлонбой калдыңар.

Соня алардын жанында туруп, кайда барарды билбей калды окшойт.

Султан мындан ары сүйлөшкүсү келген жок – ал конуштарды аралап, шаардыктар эртең мененки тамакты ичкенге чейин тазалоо иштерин бүтүрүшү керек болчу. Алар жакында үйлөрүнөн чыгып кетишет.

– Дагы эле тааныбайсыңбы?

– Алма ага бурулду. Карачы, бул Чеч-Төбө менен бир эле жер. Болгону бул жерде климат башкача.

Ал ага жооп берген жок.

ЖАШОО КУМАРЫ

Султан жумушунан келип, ашканадан куурулган жумуртка, кофе, ысык булочка кошулган каймак жана бир аз колбаса жеп тамактанды. Анан ал баары эс алган чоң бөлмөдө терең ойго батып, куурчакты тиктеп отурду. Алма жерде отуруп, бурканды астына коюп, ошол эле нерсени карап турду.

– Жер-Эне жана көк Асман дагы эле баарын сүйөт, – деди Алма буркандын үнүн кайталап.

– лар эч качан ачууланбайт. Адам бир эмес, канча жолу жини келет, жинди келтирет:

– Уф, ушу мен сени! – деп айтат. Ал сени бир эмес, бир нече жолу тепкилейт, бир эмес, бир нече жолу ага түкүрөт! Алар кайдыгер келишет. Кантсе да, ар бири акыры Жер-Эне үчүн жер семирткич болушат. Ал эч кандай кек сактабайт. Козголоң чыгарып, анан багындырганы өздөрү сыңары эле адамдар.

– Уф, ушу мен сени..! – деп корс этти Алма Султандын үнүн турап.

– Жетишет! Мага бир нерсе бер, – деди ал кайрадан буркандын үнү. Алма муздаткычтан бир бөтөлкө сүт алып, кашыкка куюп, куурчакка чачып, анан жалбырган үнү менен кошумчалады:

– Таарынба.

Төрт беттүү буркан башынан бутуна чейин ак сүткө малынгандай эле. Эми ал канааттангандай сезилди.

– Анын алдында мен эч нерсе эмесмин! – деди Алма.–

– Ал баарын билет, а мен билбейм. Ал менин жаным кай жерде экенин билет, мен аныкын билбейм.

– Мен Чеч-Төбөгө баргым келет, – деди куурчак. – Ал кайда? Мен аны унута албай койдум.

– Жергиликтүү байлар тизелөөдөн туруп жатышат, – деди Алма.

– Жакында сен бул жерде өзүңдү эркин сезечү учур келет, алар сага ишене баштайт.

– Чеч-Төбөдө да адамдар тизелебей эки таканына туруп жатышат.

– Ооба, улуу элдер, кичинекей элдер, баары тизелөөдөн баш тартып атышат, – деп кайталады ал.

– Эмне жөнүндө айтып жатасың? – деп сурады күйөөсү.

– Эгерде географиялык жана экономикалык артыкчылыктарды эске алсак, калк жыш жайгашкан аймактарда келечек жогору. Анда Чеч-Төбөдө кандай мүмкүнчүлүк бар? Эмнеге өзүңдү алдайсың?

Алма Шарипага жардам берүү үчүн ашканага кетти.

– Акмактар! – деп жыйынтыктады ал. – Азыркы дүйнө океан сыяктуу чалкыйт, алар болбогон кеби менен таасир эткиси келет! Толугу менен тескерисинче. Алар баланын оюнун ойноп жатышат.

Султан отуруп, жердештерин карады. Ошол учурларда ал аларды жек көрүп турган. Алар эртең мененки жумуштан кийин эс алып, көчөлөрдү тазалоого кайра киришерден мурун күч топтоп жатышты. Адатта, Султан дароо эле өз ойлору менен ачык бөлүшчү, ошондо жердештери анын эмне деп ойлоп жатканын билип алышчу. Бирок, бул жолу эс алууда лам деп ооз ачпады.

Сармат көчөдөн акыркы болуп келди. Тал шыпыргыларынын астындагы жалбырактардын шыбыраганы кулагына дагы эле жаңырып тургандай сезилди, "жашоо симфониясы" сыяктуу. Ал көп учурда көчө шыпыргычтардын ишин ошого салыштырчу.

– Уккула!

Алма күйөөсүн тосуп алуу үчүн коридорго чыгып баратып кубана жар салды.

– Чештөбөлүктөр дини болгонбу? Аларда бар болсо аны калыбына келтире алышабы? Алар калыбына келтире алышат. Анан өзүнүн ишеними менен жашайт.

– Динби? Ал кайдан келет? Султан жакындап келип, сөздү бөлдү.

– Теңиризмден! – деп жооп берди Сармат.

– Бирок бул... таптакыр келесоолук!

– Асман менен Жерби? – деп каршы чыкты Сармат. – Сен муну келесоолук деп ойлойсуңбу? Мына алар биздин алдыбызда. Эмне, буларды кудайга теңеген кишилер келесоо кишиби?

– Адамзат бул этапты көз жарып дүйнөгө келгенден тартып башынан өткөрдү, сен бүгүнкү күн алкагында баа берип атасың.

– Кечиресиз, эч ким теңиризмди жокко чыгарган жок.

– Ал дагы эле бар. Туура!, – деп макул болду Алма.

– Аны адамдар чанып кеткен. Болбосо, биз терең уйкуда болбойт болчубуз.

– Байыркы убакта башкача болгон, бөлөк арга жок болчу, – деп макул болду Султан.

– Азыр адамдар карманган талдары башка-башка: партиялулук же атеистик – ар бирин өз кожоюндары башкарат.

– Ырас, бул али жоюлган жок, – деп Алма тигинин оюн кайталады.

Интернет бул учур техникалык көйгөйлөрдөн улам иштебей калган. Ошондуктан бөлмө мурдагыдай элге жык толгон. Султан күтүүсүздөн экрандын жаркырап, анан өзүнөн-өзү күйүп жатканын көрдү.

– Бек, ойгон! Компьютер иштеп жатат! Азыр кимдин мүмкүнчүлүгү болсо, ошонун көп иши бар. Кантсе да, сен окуп бизди тааныштырасың.

– Мен ага көп убакыт коротуп жүрөм, – деп Бек акырын каршы болду. – Башкаларга айт.

– Аппаратты жаап кой! Мага көрсөтпө, мен аны көрбөйүн! – деп Султан чачылып кетти.

Султан интернеттен көргөн нерселеринин көбүнө түшүнө албай, зеригип, мониторго тигилчү. Ал ар дайым анын алдында жөнөкөй байкоочунун жүзү менен отурчу.

Түшүндүрмөлөр чет тилинде берилип, ал түшүнбөгөн нерселер көрсөтүлүп турчу.

– Каалабайм, бирок баары бир айтам... – деп Соня босогодо көчүк басып атып, уялыңкырап кебин баштады.

– Сен бүтүндөй өкмөттүн өкүлүндөйсүң. Бул кандай өкмөт? Атүгүл сенин уруу башчыларың да эмес...

– Мен кароолчулардын бригадиримин, – деп Сармат.

– Сен кайдансың, билесиңби? – деди Соня.

– Так айт кандай экенимди?

– Сен бул жака келгенсиң! Анан жергиликтүү бандиттей сүйлөйсүң!

Ушу жерден Соня аны башынан бутуна чейин, анан кайра ылдыйдан өйдөнү карай сыдыра карап чыкты.

– Эмнеге мени үйдүмөн кууп чыктың? Эми менин күйөөмдө эмне күнөө? Сен аны кажып, жеп жутасың, каалаганың ушу эмеспи?

– Мен, сени, азыр, барыдан мурда жакшылап сабаймын!

– Албетте, өлтүрө деле аласың. Сен каалаганды жыга чаба аласың...

– Эмнеге таштандыны казып жүрөсүң? Ошончо эле кыйын экен кел, мен мекендештериме айтам; алар каалаганыңды алып беришсин. Тамак-аш же кийим каалайсыңбы анан дагы эмне керек сага?

– Мен күйөөмдү көргүм келет. Ал кайда?

– Тигин! Сен көп нерсени каалайсың.

– Сен бул жерден болбосоң да айтайын, азыркы өкүмөт бизди коргой албайт!

– Бийлик убадалар аркылуу күчтүү! – деп ичтен кимдир бирөө кыйкырып ийди.

– Бул мени кызыктырбайт, – деди Сармат.

– Мен мындай жашай албайм! Мага баарын берип турган үйүм кайда кетти? – деп суроо койду Соня. Анан үйдө отургандарга карап:

– Силер адамдар, жөө тумандай каптаган оорусуңар, чумасыңар! Мени үйүмдөн кууп чыгышты ойлоп таптыңар. Мен силерге жакын арада жашай албайм!

Ушул кебинен кийин Соня өйдө болуп, чукулку көчөгө бет алып кайра да белгисиз жакка асып кетти.

Сармат түшкө жуук сейил бактын жанындагы аянтты шыпырып жатып, өйдө карап, Сонянын келбетин ыраактан көрдү, ал кыймылсыз туруп, бир нерсе жеп жаткан. Анан ал Сармат карап турганын байкап, колун табигый эмес түрдө шилтеди. Анын жүзүн айырмалоо мүмкүн эмес эле, ага чейин аралык абдан алыста болчу.

Бек эшиктен кирип, бут кийимин чечип, коё турган жер издеп айланасын карады. Аларды койгондон кийин, чоң бөлмөгө өзүнүн керебетине өттү. Алыскы бурчта бейтааныш адамдар отурушту, Аскар аларга интернетти үйрөтүп жатты. Оң бурчта анын жердештери телевизор көрүп жатышты.

Алма дароо башын көтөрүп, катуу үн менен:

– Мына, таяке да келди. Ардактуу жайыңа өт. Бул жолу да колуңуз кур келдиби? Кечки тамакка бир нерсе алып келерсиз деп ойлогом. Үй ээси деп эсептелесиз, бирок конокторго тамак-аш бере албайсыз, – деди.

Бек укпагандай түр көрсөтүп, керебете отурду. Алма ордунан туруп, күйөөсүнүн ийнине колун коюп:

– Бүгүн түшкү тамак болбойт. Колуман келбейт. А сиз, таяке, тамак бышыра аласызбы? Жумуртканы бышыра аласызбы? Аны да жасай албайсыз, мен билем.

Бектин жердештери футбол көрүп жатышты. Бек каршы болууга аракет кылды:

– Мени тамактандыруу силердин ишиңер эмес. Бардык ыңгайы бар үйдө жашап атасыңар. Менден дагы эмне керек? Эгер мени ачка калтырат экенсиңер ага менин кандай тиешем бар? Өзүңөрдү адамдай тутпайт экенсиң – үйдөн кууп чыгам! Ушуну каалап атасыңарбы?

– Дагы эмнени каалаганыңыз бар? Сиз тетиги чоң баатыр

Султанды караңызчы. Аны үйдөн кууп жибере аласызбы?