Гастарбайтер (кыргызча тили)

ӨЗ ЧӨЙРӨСҮН ИЗДӨӨ

Конок бөлмөсүндө түнү бою төрт кырк ваттуу шамдар күйүп турду. Жарыктар адаттагыдан көбүрөөк күйүп, суу ашыкча колдонулду, бирок баары өз убагында төлөнүп турду.

– Биздин өзүбүздүн таасир чөйрөбүз бар, – деди Алма бир күнү баарына кайрылып. – А биздин таянычыбыз Султан болот.

Бек ага таң калып карады.

– Бек байке, кабатыр болбоңуз, жеңиш бизде.

– Алма, бул тууралуу ойлонуп жатканыңызга кубанамын, – деди Бек сөзүн бөлүп.

– Ошого карабастан, алдыда мелдеш турат – анын бардык беттештердин эң кыйыны. Бул биздин үмүтүбүздүн канаттарын сындырышы мүмкүн.

– Анда биз бардык көйгөйлөрүбүздү чечебиз, – деди Алма, алардын кебин укпай.

Сармат жуунуп жатканда алар чоң бөлмөдө отурушту. Алар Султандын тандоо турунда жеңишке жеткен күрөшүн көрүштү. Ал жергиликтүү спортчулар менен күрөшкөн. Кайрат жана башкалар сыймыктануу менен толкунданып жатышты.

– Султан бардык мигранттарга ишеним берди! Кайрат белгиледи: – Бул анын жеңиши эмес, биздики!

– Жергиликтүү тургундар абдан ачууланып жатышат!

Алар аны бул жерге жалдашабы? – деп сурады Бек. – Же аны кайсы бир эски клубга, мисалы, чет өлкөгө сатышабы?

– Бул туура эмес, – деп жооп берди Кайрат. – Алар аны эч кимге сатышпайт. Ал конок командада.

Дагы бир телеканал тандоо турунун жыйынтыктарын көрсөттү. Камера четинде отурган Султанды жакындатты. Студияда ага орун жетишсиз экени айдан ачык болчу.

Дааратканадан чыккан Сармат жакшыраак көрүү үчүн экранга жакындады.

– Болгону үч жеңүүчү бар! – деди ал сыймыктануу менен. – Мен алардын экөөн тааныбайм, Кайрат, бирок экинчисин тааныйсыңбы?

– Алар ким экенине маани бербейм! – деп кыйкырды ал.

Алар орто класстагы үй-бүлөдөн окшойт, – деп улантты Сармат.

– Алар текебер болушат. Алып баруучу менен майда-чүйдө нерселер боюнча талашып-тартышып жатышат. Анан эмне? Алардын кайсынысы биздин шумкарыбыздын алдында турат?

Программа демөөрчүлөрдүн тизмеси менен аяктады. Көрсө, алар шаардын бизнес коомчулугунан экен.

– Эми алар мелдеш учурунда аларды колдогон тармактарды даңазалашат, – деп түшүндүрдү Кайрат.

Келечектеги финалчылардын арасында жердешин көрүп, Бек сыймыктануу менен:

– Мигрант – бул кесиби боюнча көчмөн. Ал алдыга жылган сайын дайыма ыңгайлашып турушу керек. Ансыз көчмөн – бул курмандык. Бирок муну менен ал – басып алуучу. Мындай ойлор шаар тургундарынын оюна да келбейт. Алар көптү каалашса да, азды каалашса да, эң негизгиси – акча табуу. Бирок күн тийген жерден орун алуу алардын оюна да келбейт.

Көрсө, Бек байкенин мекенине болгон жакындыгы ар кандай

каалоодон күчтүү экен, – деди Аскар.

Аскар окуучуларынын курчоосунда туруп, ошол эле учурда жердештеринин сүйлөшүүсүн угуп атты. Жакында жеңүүчү боло турган Султан алыскы бурчта катуу машыгып жаткан.

– Мына, ал, – Алма Кайратка акча сунду. – Бөтөлкө сатып ал

Кумирге спрей керек. Биз көптөн бери эч нерсе кылбай жүрдүк – жеңиштин жыйынтыгын да белгилейбиз.

Бек ордунан туруп, Шарипаны жумуштан тосуп келүү үчүн метрого барарын айтты.

Кайрат бир колунда баштык, экинчи колунда гезит менен келди.

– Бул кыз эмеспи! – деди ал.

– Ким жөнүндө айтып жатасың? – деп сурады Алма.

– Султан менен мушташкан – кызтеке!

Кайрат баштыкты тумбочкага коюп, гезитти Алманы көздөй ыргытты. Гезит столго жеткенге чейин жеге түшүп, жайылып калды. Түстүү сүрөттө анын аталган боксер гей желегин кармап турганы сүрөтү тартылыптыр.

– Ал муну колдойт! – деп Алма кубанды.

– Коркунучтуу! – деп кайгырды Кайрат. – Эмнеге чочулап

атабыз? Ага жагат, ошондуктан коё бер!

Кайрат бир мүнөт гезитти карап туруп, ашканага кирди.

Алма көчөдө келатып бир кишини көрүп, аны тааныды. Финалда Султан менен беттешмек болгон киши ошол болчу. Алма анын сунулган колун түртүп жиберип, анын оозун ачырып койду. А тигил кайрадан Алманын колун кармоого аракет кылып, кууп жеткенде тиги жалт берип кетти. Айласы түгөнгөн тигил жылмайып карады, ошондо Алма жооп берди:

– Мен атаандаштарым менен кол алышпайм. Менин табиятым

ушундай!

– Мен эмине каалаймбы? – деп жооп берди ал. – Шарттар

мажбурлайт.

– Кечиресиз, албетте! Андай экен рингде сиз менен ким

беттешет?

Алма, тигил кагаздарын аңтарып атканда, күтүп турду. Ал кызгылт сары портфелинен бирден барак алып караса да таба албай атты. Чөнтөктөрүн таптап, акыры бир нече кызгылт сары шейшептей кагаздарды алып чыкты. Чынында эле, Султандын кичинекей сүрөтү бар бир кагазды тапты.

Сармат арттан келатып, Алманы чоочун бирөө менен турганын көрүп, аларга жакын келди. Чоочун адам жергиликтүү тургун – атактуу спортчу болуп чыкты. Ал Султандын өмүр баянын окуп бүтүп жаткан. Сармат жакындаганда, ал киши:

– Мына ушундай. Биз дагы эле жеңиш үчүн күрөшүшүбүз керек. Эгерде калыстар тобу жергиликтүү бийликти кубантуу үчүн жыйынтыкка таасир этсечи? Анда биздин да, сиздин да аракеттериңиз текке кетет. Ар бирибизде өзүбүздүн аракеттерибиз калат. Калыстардын көрсөтмөлөрүн тасмага жаздырууну суранам. Протоколдорун көрүшсүн, көчүрмөлөрүн жасоону талап кылгыла. Ошондо жыйынтыктарды балталаса да жокко чыгара алышбайт.

– Койчу? – деп күмөн санады Сармат.

– Алар Кудайдан коркушпайт! – деп шак жооп берди ал киши.

– Койчу? – деп анын кебин Алма да үздү.

Ошол эле учурда, квалификациялык турнирдин жеңүүчүсү шаардык иттердин тобунан өтүп, стадионду көздөй жөнөдү.

– Салбырак! – деп Алма шылдың аралаш жооп берди.

– Мен анын Султанды жеңип ийерине ишенбейм.

Сармат ордунан туруп, Алмага олжосун матап турган карышкырдай тиктешине жини келип:

– Ал кызтеке! – деди Алма эрине ичиң күйбөй эле койсун!

Сармат Султанды кучактап:

– Сен дароо эле жеңдиң, сонун! Рингде сенден өткөн мыкты адам жок болчу. Ийгиликпи? Балким? Кандай болгон күндө да, жеңиш сеники. Бул мени тынчсыздандырбайт. Мен сени колдоп жатсам да, сени утушуң менен куттуктайм. Ал сеники. Биз ошол эле баалуулуктабыз. Сен боксчулардын арасында эң мыкты болушуң мүмкүн, бирок сен баары бир Сармат байкени угушуң керек. Мисалы, биз жөнүндө, мен жөнүндө кам көргөн адамга тил кайруу жаңылыштык болот. Муну эсиңе алып кой!

Райондук администрация жаңы чемпиондордун урматына кабыл алуу өткөрдү. Сармат менен Бек чакыруу алышты. Кайрат ларды ээрчип, бирок өз демилгеси менен барды. Бирок аны залга киргизишкен жок. Анын галстугу жок болчу. Кайрат, ошол күнү кечинде курткасынын чөнтөгүнө салып койгонуна карабастан, эртеси эртең менен үйдөн куртка менен чыкты.

– Сен мындай кийим менен залга кире албайсың! Жок дегенде бюстуң менен кожоюнга окшош болушуң керек, – деп тамашалап киргизбей койду.

Сармат жолугушууга чакырылган, анткени документтерге ылайык, ал Султандын машыктыруучусу деп жазылган. Ал эми Бек чемпиондун үй-бүлөсүнүн мүчөсү катары келген. Жергиликтүү бийлик бош орунду жумушка эң ылайыктуу чемпион спортчуга сунуштагысы келген. Жолугушууга чейин эле алар келечектеги менеджменддин кеңсесине көз чаптырышкан. Бөлмөдө үч терезе, столдо кеңсе жабдуулары, булгаары отургуч жана бурчта Ока муздаткычы бар болчу. Чемпион, Бек жана Сармат ары-бери басып жүрүшкөн. Султандын кең ийиндери өзгөчө көрүнүктүү көрүнгөндүктөн анын өзү эле урматтоого татыктуу болчу. Ал дайыма жылмайып алдынан чыгып куттуктоо айтканга урашкан. Кайрат салгылашуулар бүткөндүктөн жүзү жаркырап турганын элестеткен. Алар олуттуу адамдардай түр көрсөтүп, кеңсени сын көз менен карап чыгышкан.

Кайрат терезеден сырттагы жердештерин көрдү. Көрсө, алар да келишкен экен. Кантсе да, алар, Кайрат сыяктуу, зеригүүдөн тентип жүрүшөт. Уулу чөп сыяктуу, эң негизгиси убакытты өлтүрүү. Алар Султандын бардык мелдештерине барышып, "Султан чемпион!" деп кыйкырып, кубаттап жатышты.

Мурда Кайрат стадиондон өтүп бара жатып, ага жаккан иттер кол салышкан. Эми алар келип, жыттап, куйруктарын шыйпаңдатып жатышты. Ал иттер баарын түшүнөрүн билет, бирок алар жөн гана сүйлөбөйт.

Кайрат окууну жактырчу эмес. Ал Теңирдин адамга төрөлгөндө эле баарын сиңирип койгонуна ишенчү. Аны байытуунун эч кандай мааниси жок болчу. Ошондуктан, мугалимдер андан үй тапшырмасын аткарууну талап кылганда, ал чындап эле башын көтөрө албай турганын шылтоолочу. Ал атайылап алардын калган сөздөрүн укчу эмес. Ал көп учурда Сармат менен сүйлөшкөндө да ушинтип айтчу. Сармат ага лекция окучу. Кайрат угуп жаткандай түр көрсөтчү, бирок чындыгында ал "мурдун чукулап" жатканын көрчү. Анан ал муштуму менен кол салган учурлар болгон!

– Демек, Султан, тагдырыңа ыраазысыңбы? Бизди кийинки мелдешке алып барасыңбы? – деген райондук менеджердин үнү угулду.

– Спорт чебери, спринтер Румба бош орунга дайындалып жатат. Ал баарынан, бул сезондогу кадырлуу чемпиондордон ашып түштү.

Ал алыскы чет өлкөдөн келген мигрант болчу.

– Бул жердегилердин баары биздики! Болгону биз чоочунбуз! – деп ойлонду Сармат.

– Мен башкалар үчүн жашай албайм. Бул иштебейт! Бул жергиликтүүлөр мени башымдан бутума чейин байытса да, мен эч кимди ээрчибейм! Эгер мен алар үчүн өлсөм, өзүмө боорум ооруйт! Андыктан, Султан, сага кеңешим – ар кандай партиялык топторго же коомдук кыймылдарга жагынууга аракет кылба. Алар бүгүн бар, эртең кайда экенин ким билет. Сен ийгиликке жеттиң – бул жакшы, бирок бул сеники гана. Биз сени менен сыймыктанабыз, бул сага жетиштүү! Ар дайымкыдай жаша.

Сармат унчукпай калды. Султан менен Бек да унчукпай калышты. Тойдун расмий бөлүгү аяктап бара жаткан.

Бек Кайрат алып келген гезиттен Султандын сүрөтүн көргөн. Аны окуп чыккандан кийин, ал ошол жерде, төшөктө уктап калды, ал жерде жатты. Ал бирөө басып кете электе аны алып кеткиси келди, бирок кайра уктап калды, чаң соргучтун ызылдаган үнү гана ойготту.

Кайрат балкондо туруп, алысты карап, миңдеген тааныш эмес квартираларда эмне болуп жатканын түшүнүүгө аракет кылып жатты. Унаалар имараттардын ортосунда жайбаракат чуркап жүрүштү; айрымдары адамдарды жумушка алып кетип жатышты, ал эми рулдагы бирөө унаа уурусу болушу мүмкүн эле. Ал артындагы бөлмөдө тазалоо иштери жүрүп жатканын укту, ал жерде Султандын сүрөтү түшүрүлгөн гезит жерде жаткан.

Бек толук ойгонуп, көзүн ачып, полдун тазаланганын көрдү. Шарипа башка бөлмөдө чаң соргуч менен тазалап жаткан. Бек отургучка ыңгайлуу отуруп, адатынча буттарын астына жыйып, Кайраттын балкондо окуп жаткан гезитинин шыбыраганын укту.

– Султан аймакта атактуу адам болуу сыймыгына ээ болду; эми бардык көңүл ага бурулду, атүгүл менин ордума да, – деген Идолдун үнү Бектин кулагына жаңырды.

– Алар жаңы иконаны табышты! Кандай гана көрүнүш!

Бек айылдаштарынын ичинде куурчак болушу керек болгон рюкзакка көз чаптырганын байкады.

– Мык бул дубалга кирбейт; ал бетон, – деди Кайрат. – Аларды чаптаган жакшы.

– Зарылбы? – деп сурады Шарипа.

– Үйгө кирген ар бир адам жеңиш биздики экенин билиши үчүн керек! Көптөр ошого күйөрмандык кылышкан! – деп жооп берди ал, гезиттин сүрөтүн көбүнчө рюкзак жаткан тумбочкага жөлөп коюп.

Айылдаштарынын дээрлик баары чоң бөлмөгө чогулушту.

– Ооба, ошондой! Мындай сыйга ким татыктуу? – деген кумирдин үнү алардын оюнда жаңырды. – Эл ага татыктуусун берип койгон. Жетишет! Эмне үчүн анын портрети мындай сыймыктуу орунда турат? Менин жанымда. Эгер ал атаандаштарын жеңбегенде, ал ушунчалык маанилүү болмок беле? Ал мурдагыдай эле калсын, ошондо адамдар аны түбөлүккө сыйлай алышат.

– Албетте, сөзсүз эмес... – деди Алма. – Салт. Жеңүүчүлөр көрүнүктүү жерге коюлууга укуктуу. Эл алар менен сыймыктанат.

– Мен эми сенин буттарыңа жыгылышым керек, ээ? – деп кумирдин үнү жаңырды. – Ал райондун ардактуу адамы болуп калды, анда эмне үчүн анын үйүндө дагы бир сыймыктуу бурч керек?

БУРКАН ЖЫШАНЫ

Көчөдөн кирип келген Сармат дароо үстөлдү чапты:

– Турак жай кеңсеси бизге аймакты тазалоону сунуштады!

Баары ага суроолуу караш менен бурулду. Көрсө, ал ошол күнү эртең менен Мария Ивановнага барып, өзү үчүн дагы бир нерсе сураптыр, ал баарына үй кызматкери болуп иштөөнү сунуштаган экен.

– Бизге отуз кол керек! – деп кайталады Мария Ивановна.

– Жумуш көлөмү чоң жана шашылыш. Эгер дагы адамдарыңыз болсо, бизге чалыңыз.

Ошол эле күнү Сармат айылдаштарын Бектин имаратынын кире беришинен алып чыгып, айлананы тазалоо боюнча бир жылдык келишимге кол койду. Мария Ивановна аларды жарым жолдо тосуп алып, кеңсеге бара жатып, жазгы жылуу аба ырайына чейин иштей турган жерлерин көрсөттү.

– Шаарга тыкандык жана тартип керек. Ал эми тургундар кызматтарды төлөй алышы керек, – деди ал.

Мария Ивановна аларды кеңсесине чакырып, жеңил булгаары отургучуна олтуруп алып, алардын суроолорун жазып алуу үчүн колуна карандаш менен кагаз алып чыкты.

– Биз азыртан эле сезондук иштерге даярдана башташыбыз керек – Өткөн жылы жумуш ушул убакка чейин башталган, бирок быйыл алар кээ бир жерлерде артта калып жатышат.

Турак жай кеңсесинин директору колун сунуп, карандашты стакан айнекке кайтарып, бош кагазды алдына калтырды. Анан ал эртең менен Сарматка айткан өтүнүчүн кайталады:

– Районго жаңы күчтөр керек; тазалоо тамаша эмес! Бизге дагы адамдар керек! Баткак жакындап келе жатат, анан суук. Биз аларды толук даярдык менен тосуп алышыбыз керек. Даярдык – бул салгылашуунун жарымы; биз жеңишибиз керек!

Султан төшөктө ары-бери чайпалып, эмнеге мынчалык ыңгайсыз болуп жатканын ойлоп жатты. Ал айлананы аңтарып, жууркандын астынан Алма унутуп калган рюкзакты алып чыкты. Ал уктап жатканда буркан салынган рюкзакты колунун жетегинде кармап турууга көнүп калган. Муну ал өрт чыккан учурда аны унутуп калбашы үчүн деп түшүндүрдү. Рюкзакты көрүп, Султан нааразы болуп күңкүлдөдү:

– Сен кызыктайсың, Алма! Сен аны менен эч качан ажырашпайсың. Атүгүл аны менен сүйлөшпөсүң. Мунун баары ушунчалык акылсыздык.

Бектин алдында тааныш көчө ачылды, ал эч ойлонбостон, ал көчө менен басып өттү. Ал көчө күчтүү чырактар менен жарыктандырылып, жан дүйнөсүнө кубаныч тартуулап турду. Өтүп бараткан адам ар бир бурчтун ар бир майда-чүйдөсүн көрө алды, бирок эми таштандылар чачылып жатты. Бек жөн гана ал жакка барган – анын андан башка кыла турган эч нерсеси жок болчу, бирок бул жерде жашаган адамдын көзү менен ал бардык кемчиликтерди байкады. Ал жөн гана эски адамдын адаты экенин түшүндү.

Ал басып бара жатып, жакында жергиликтүү стадиондо өткөн кикбоксинг боюнча мелдештин чемпиондорунун сүрөттөрү бар гезиттин айрыктарын көрдү. Алар көлчүктө жатышкан.

Бек бош отургучту көрүп, анын жанына басып барып, бир азга жалгыз калуу үчүн отурду. Ал кээде жалгыздык адам үчүн пайдалуу деп эсептечү.

– Бул адамдын руханий иммунитетин бекемдейт, – деп тамашалады ал. Ал күн сайын кайталанып турган окуяларга кызыккан жок, бирок экрандан дүйнөлүк окуяларды көрүп же гезиттерден окуп турду. Бирок анын өз пикирин бөлүшө турган эч кимиси жок болчу. Бек аялы менен акылдуу баарлашууну эңседи. Бирок ал аялынын андан жийиркенип калганын түшүндү. Ал көп нерсени билгиси келди, мисалы, бир күндө же жүз жылдан кийин аларга эмне болорун? Анын жердештери жана өзү жергиликтүү калк менен аралаша алабы? Алардын жашоодогу орду кайда? Алар Чеч-Төбө өрөөнүнүн койнуна кайтып келиши керекпи? Бек жалгыз отуруп, жакын жердеги үйдүн дубалдарын тиктеп турду, бирок ал жерден эч нерсе көргөн жок.

Бектин жердештери болгон тазалоочулар баштарын бийик көтөрүп, бири-биринен бир кадам алыстыкта асфальт жолду шыпырып жүрүштү. Кээде алар буркан жөнүндө катуу талкуулашчу. Алар ар бири жок дегенде бир жолу бурканды көтөрүп, анын салмагын түшүнүп, кучагында сылап, ата-бабаларынын өткөнүнө жакындашып, түбөлүктүү суроону сезишкенин айтышты: алардын жашоосунун жолдору кайдан келет?

– Мени кыспагыла! – деди куурчак аларга нааразы болуп. – Мени жакшы көрөсүңөр, билем! Мен силерге ыраазымын, бирок силердин жумуш убактыңар келди – кечикпегилее! Мен силерди коё берип, күтүп жатам.

– Биздин тумар!– деп кезеги менен өөп, кайра коюшчу. Рюкзактагы буркан капталына кыйшайып, ойго баткандай болду. Муну көрүп баары күлүштү.

Сармат райондук жетекчилик ардак тактасын жаңыртуу боюнча Мария Ивановна буйрук бергенин айтты. Аны менен бир нече адам барды. Кайрат рамкадагы сүрөттөрдүн артындагы илчгичтерин аттиш менен түздөп мыкка дароо иле койгудай кылып атты. Калгандары ал жерде карап турушту, ошондуктан алар сүрөттөрдү оңой илип коюуга боло турганын түшүнүштү. Даяр болгон сүрөттөр ардак тактасы алдындагы көк чөптүн үстүндө кезекте жатышты.

Шаардык мэриядан жаңы эле чыгып келе жаткан эки аял жана бир эркек жерде тизилип жаткан сүрөттдөн өздөрүн издеп атышты. Аялдардын бири сумкасынан ак жүзарычсын алып чыгып Кайратка суна, сүрөттү тактага млерден мурда айнегинин үстүн сүртүүнү өтүндү.

Сармат аны көрүп токтоп, катып калды, эч нерсе түшүнбөй тиктеп аткандай. Ал өзү жөнүндө ойлонуп жаткандай эле. Бирок, жергиликтүү тургундар арасында ал белгисиз киши экенин эстеп, көзүн жерге тикти. Бул жерде Сармат эч ким эмес болчу. Ошого карабастан, ал иштеп жүрдчү. Ал Кайратка жардам берип, аны жана башкаларды жакшылап көзөмөлдөп турду. Ал тургай, Кайраттын таманына жабышып калган топуракты, ак конверттеги кызыл пломба момдой жабышып калганын көрдү.

Алар көчөнүн абасынын тазалыгын же шамалдын аларды кайра-кайра тийген суугун байкашкан жок. Жаңы келген мигранттар портреттер туура илинип атабы же жокпу көз болуп турушту.

– Менин жүзүм ардак тактасына илинүүгө ылайык эмес, туурабы, Кайрат байке? – деп күтүлбөгөн жерден Шарипа сөз кылды.

– Жок, албетте, – деп күңкүлдөдү Кайрат. – Бирок алып кел сага деп жакшы жерди сактап коёюн.

– Портреттерди өз-өз ордуна жайгаштыргыла! – деп буйрук берди шаардык мэриядан келген аял.

– Силер, мыгранттар тигилерди алаксытпагыла!

– Бул иш бизге тапшырылган, – деп Сармат айтты.

– Бороон урса да портрет кулап түшпөйт, – деди кимдир бирө.

– Сармат кабарлоо үчүн кеңсеге киргенде күн туу чокуда эле.

Шарипа көчө менен баратып, шаар жөнүндө ойлончу болду:

– Бул жердеги бардык үйлөр мен келгенге чейин курулган. Жер-эне ушул үйлөрдүн арасында. Ал талаа сыяктуу, бул жерде чоң үйлөр гана бар, ал жерде чексиз. Анын бул бөлүгү шаардын тургундарынан эң көп жабыркаган. Таштандыны карачы? Өнөр жай калдыктары, түтүн, асфальтка төгүлгөн күйүүчү май, ар кандай суюктуктар, ал тургай радиоактивдүү курамы бар заттар! Шаарды бул таштандыдан тазалоо менин милдетим. Бул жаманбы?

Ошол эле учурда ал тазалоого көнө албай кыйналып жаткан. Ал бул үйлөрдү курган архитекторлорду же бул көчөлөрдү пландаган дизайнерлерди билген эмес, бирок аларды болгон күчү менен каргаган. Ал бул имараттар башында адамдар үчүн ыңгайсыз болуп долбоорлонгон. Бул курулуштар шаардын тургундарынын жашоосуна тоскоол болгон. Таштандылар үчүн кичине аянттар калтырылган, ал эми жашоо образынын өзгөрүшү өзүнүн шарттарын таңуулап улам өзгөртүп турган. Аныктан таштандылар четинен төгүлүп чачылчу болгон. Бул жаңы жашоодо, бакытка берилип кеткен шаар тургуну эмне кылаарын билбей калчу. Акыры баарына көз жумуп коюшчу.

Көчө шыпырып жаткан Шарипа барган сайын алыстап баратты. Ал айланасындагы адамдарды байкаган жок. Ал жамгыр жаай баштаганда гана токтоду. Веранданын астына жашынып, козу карын үчүн деген жамгырын күттү.

– Ушундай учурларда Жар-Кашаттагы токой уктап жатат, – деп эстеди ал.

– Жаныбарлар, өсүмдүктөр, уктап жатышат! Апасы куймак куюп, отко май, айран же кымыз себелеп, ата-бабаларынын, Арбактын арбагын эскерет. Кандай сонун болчу!

Беш мүнөттүк тамеки чегүү үчүн чогулганда Шарипа ыйлап жиберди. Айылдаштары андан эмне болгонун сурашты. Ал чөнтөгүндө жаткан апасынын акыркы каты жөнүндө айтты. Ал катты алып чыгып, аларга көрсөттү.

Шыпыргынын сабы ага тийип, колум чөнтөгүмдөгүсүн таанып, кайгымды ойготту. Апам катында мени менен урушуп:

– Мен сенден жардам күтпөйм! Теңир мага бала берди, Теңир аны кайр алды! Келбе! Акча жөнөтпө! – деген сөздөрдү колдонот. Ал мени унутуп калды деп айыптайт. Бирок мен кат жазууну токтото албайм.

Жайкы жамгырдан улам Алма Кайратты айран саткан дүкөнгө чуркатып, аны бурканга чачып жиберди. Кайрат ачылган бөтөлкөнү бүтүрдү. Алма жамгырдан кийин үйдүн жанындагы көчөнү шыпырууга барышы керек болду.

– Качпагыла, биз бул жерге бир нерсе кылуу үчүн келдик! – деп Сармат жердештерин үндөдү.

– Эч нерсе кыла албай кала турган убакыт келет, ошондо үйдө отуруп эс алабыз.

– Анда мамлекет силерди бекер багат! – деп Кайрат эч кандай себепсиз кийлигишти.

– Үкүнү таш менен урсаң да үкү өлөт, үкү менен ташты урсаң да үкү өлөт! Аталарыбыз коммунизмди курууга аракет кылышкан, ал эми биз, алардын балдары, азыр капитализмдин жаңы пайдубалын түптөө үчүн күрөшүп жатабыз.

Алар ишти кайсы көчөдөн баштап, кайсы көчөдөн бүтүрүү керектигин талкуулашкан.

– Адамдар! – Султан аларды үндөдү. Тезирээк максат койгула. Эртең мененки тамакка чейин ишти бүтүрүшүбүз керек. Мен үйгө кетким келет!

– Бизде бизге арналган тумар бар, – деди Алма.

– Ал баарын жакшы көрөт! Ал баарына бирдей адилеттүү. Аны унутпагыла!

– Ал биздин биримдигибиз! – деп Сармат аялын колдоду. – Ал биздин жашообуздун өзөгү. Ал кичинекей, бирок өтө күчтүү! Ал биздин жаныбызды сактап калат!

ЖАЛГЫЗДЫК ДААМЫ

Бектин жердештери куурчактын айланасындагы чоң бөлмөгө чогулушту. Жыгач буркан төрт тарапка караганы менен, ал баарынан көп жашай турганын жана башкаларга караганда узак жашай турганын, алардын калдыктары Жер-Эненин курсагында чиригенге чейин жашай турганын түшүнгөндөй көрүндү.

Бек бурканды алып, аны ар тараптан карап чыкты. Үйүнөн миңдеген чакырым алыстыкта жайгашкан бул жыгач жарандык ага белги берип, ага оңой жүрө турган жолду көрсөткөндөй сезилди.

Катталуу мөөнөтүн узартуу үчүн паспортторун алып жатканда, бурканга май сүйкөдү.

– Мага дагы бер! Алма бир кесим майдын четин кесип, бурканды өз колу менен майлады.

– Эртең эмне болорун билбейбиз, бирок сен билесиң! Бизге жардам бер! – деп кобурады.

– Мени курмандык чалынуучу жайга койгула! – деген буркандын үнүн укту ал.

– Менин ордум курмандык чалынуучу жайда.

Алар курмандык чалынуучу жайды чыгыш тарапта, компьютердин тушунда болот деп көптөн бери чечишкен, бирок аны али орното элек болчу. Бул жолу буркан Алма кургак чүпүрөк менен сүрткөндөн кийин отургучка тургузду. Жумшак жаздыктын негизи тегиз эмес болгондуктан, буркан бир бетин дубалга жөлөдү.

– Ал Чеч-Төбөнү сагынып жаткандай, – деп бирөө катуу айтты.

– Кантсе да, бул жерде рухтар бар. Идол аларды билет. Алар бул жердеги бөтөн адамдарды жактырышпайт окшойт, тирүүлөрдү – бизди – жактырбагандай эле кеп! Ал өзүнүн тоолоруна, арбактарына кайткысы келет.

Соня эшиктен пайда болду. Аны эч ким байкаган жок.

– Мырзалар! Бул машыгуу тууралуу! – деп билдирди ал атайылап эч ким менен учурашпай туруп сүйлөп. – Мен бул жерге туура багытта келе жатамбы?

– Эми сиздин бурчуңуз бош эмес; ал жерде биздин курчагыбыз бар, – деп жооп берди Султан.

– Ага тынчтык керек. Бул жерде ызы-чуу болбойт – деди Алма. – Бизде жаңы тартип.

Мурунку кожойке күйөөсүнүн конокторун көрбөө үчүн бурулуп, бетин колдору менен жаап, ыйлай баштады. Анын үнү угулбай турду, бирок ийиндери байкааларлык титиреп атты. Тынчтангандан кийин ал бери карады. Күйөөсү алардын арасында жок болчу. Ал бул адамдардын, өздөрүнүн ээнбаш жүрүм-туруму менен, анын ичинде кумар ойношконун карап турду: Бек алар менен жакындаша баштаган.

Соня апасына барбай, дайыма шаарда жүрдү. Ал күйөөсүнүн көчөлөрдү жалкоо кыймылдары менен шыпырып жүргөнүн карап турчу болду. Ал сейрек көз деңгээлинен жогору кароо жаңы адат пайда таап алган. Ошондо Соня анын бейкапар жашоосу бүткөнүн түшүндү; ал өз орду үчүн күрөшүшү керек болчу. Ал үйгө келди, анын кызыл бурчу ээленип алынган. Мыйзамдын тамгасы боюнча мурда берилген нерсени эми кан менен табуу керек болчу. Ал канды каалаган жок.