Məcnunun son günahı

Zəmzalın xarabalıq dərvişinə ürəyi yansa da dilinə gələnləri saxlamadı:

– İnsanı qətlə yetirmək ağır günahdır, – dedi.

– Bəs məni qatil çevirənlərin, hətta zibilliyi də mənə çox görənlərin günahını kim yuyacaq?

– Sən gəl bizə qoşul. Ağac ol, sonra çoxalıb min budaq olaq.

– Ağac olsam adım da olacaq? Adsız ölmək istəmirəm.

– Hə, boyun uzundur, sənə ən hündür ağacın adını verərik.

Xarabalıq dərvişi ah çəkib gülümsədi. Başını razılıqla tərpətdi.

Karvan Şamaxı meşələrini keçib Bəndovana doğru irəliləyirdi. Səhəri gün mənzil başına yetişdilər. Nofəl karvana sonradan qoşulan üç dərvişin gözünə dəymədiyini görüb, onların arxalarına belə baxmadan Şamaxı meşələrinə çəkildiklərini anladı.

IV fəsil

İnsan onu ən böyük arzusuna qovuşduran torpağı müqəddəs saymazmı?! Üstəlik, bu torpaqlar cənnəti xatırladırsa...

Müləvvəh qəbiləsi ilə Arrana köçdükdən bir ay sonra arvadının hamilə qaldığını öyrəndi. Onun qəbiləsini Bəndovan yaxınlığında yerləşdirdilər. Dəniz sahili ilə meşəlik, dağlıq ərazilərdən Bərdəyə kimi uzanan, tacirlərin “Çin yolu” adlandırdığı yol boyu bütün ticarət karvanlarını qorumaq, vergi toplamaq, bir sözlə dövlətin qayda-qanunlarının icrasını təmin etmək vəzifəsi onun və Şeybani qəbiləsinin ixtiyarına verilmişdi. Hər iki tayfaya ümumi nəzarət isə Nofələ tapşırılmışdı.

Fəttah evini onlardan bir az aralıda tiksə də, Azərbaycana köçəndən bəri onun da üzü gülür, daha Müləvvəhi görəndə üzünü yana çevirmirdi. Müləvvəh hələ dünyaya gəlməmiş övlad payı üçün Allaha hər gün şükür edir, Fəttaha da bu sevinci yaşatsın deyə yerin-göyün sahibinə yalvarırdı.

Bir neçə gün sonra Müləvvəh onu rahat buraxmayan fikirlərini arvadı ilə bölüşəndə Rüqəyyanın gözləri doldu:

– Arxayın ol, Sayda da hamilədir. Dünən Səidin arvadı bizi barışdırdı. Dedi, ikinizə də Allah lütf edib, övlad verib. Sayda hönkürüb ağladı, sonra da boynumu qucaqladı, barışdıq.

Müləvvəh əllərini açıb:

– Sənə şükürlər olsun, İlahi, məni bu töhmətdən qurtardın, – deyə ürəkdən şükür etdi.

O, Bəndovanın küləyindən qorunmaq üçün evinin ətrafına şam ağacları əkmişdi. Övladı bu ağacların kölgəsində oynayacaqdı.

Yəzid ibn Məzyəd artıq Bəndovanda yeni bir şəhərin əsasını qoymaq üçün göstəriş vermişdi. Paytaxt Bərdədə otursa da, ibn Məzyəd burada bir liman şəhəri yaratmaq istəyirdi. Artıq xilafətin hər yerindən memarlar, xəttatlar, şair və rəssamlar Arran ərazisinə gətirilirdi. Bu torpaqların bərəkətli, xəyalları gerçəkləşdirən bir yer olmasına hər gün bir işarət vardı. Təxminən eyni vaxtda Səidin də arvadının hamilə olduğu xəbəri yayıldı. Nofəl sevinsə də, əmisinin övladından daha çox Müləvvəh və Rüqəyyanın övladını gözləyirdi. İstəyirdi oğlan doğulsun, ona qardaş olsun, o da bildiyi hər şeyi qardaşına öyrətsin, özü kimi at belində, əli qılınclı, qorxmaz bir igid kimi yetişdirsin.

Fəttahın əmisi əl-Qasımi Bəndovana elə heyran qalmışdı ki, daha illərlə məşğul olduğu ticarətindən əl çəkib oturaq həyata keçmişdi. Lökbatanda dəvə karvanlarının yolu üstə kiçik bir karvansara tikib gəlib-gedənlərin qarnını Şamaxı qoyunlarının ətindən hazırladığı ləziz yeməklərlə doyururdu.

Əl-Qasımi əvvəlki təkəbbürünü bir az azaltsa da, xasiyyəti heç dəyişməmişdi. Bir Ramazan iftarında Nofəlin verdiyi sualı isə heç unuda bilmirdi. Ağıl yaşda deyil, başdadır misalını öz-özünə təkrarlayır, Nofəlin suallarına bir vaxtlar çətinliklə verdiyi cavabdan başqa söz tapa bilmirdi.

Pislikləri kainatda kim yaradıb?

Yer kürəsi yaranışdan niyə günahlara batıb?

Yaxşılığa yamanlığı, xeyrə şəri, insanlığa iblisləri kim cırnadıb?

İbadətmi yer üzündən çıxış yolu, yoxsa ölüm?

Bədəvi ərəblərdə yalnız karvan soyan quldurlar şeir deyirdi. Tacirlərdən, dövlət adamlarından, din xadimlərindən şair nadir hallarda çıxardı. Bu, karvanbasanların daha azad ruhlu qəbilələrdən olduqlarına dəlalət etsə də, şeir yazmalarına səbəb çoxlu suallarının olması idi – dünyanı məktəbdən deyil, həyatdan öyrənirdilər.

İndi Nofəlin sual dolu şeirini hər gün təkrarlaya-təkrarlaya kabab satan əl-Qasımini, əslində, nə sual, nə şeir, nə də tutarlı bir cavab maraqlandırırdı. Onunku yalnız pul idi.

Müləvvəh Rüqəyyanın kənizi Səliməyə tapşırmışdı ki, son vaxtlar arvadından daha çox muğayat olsun. “Çalış onu gözdən qoyma. Yaddan çıxarar, ağır bir şey götürər. Bax Rüqəyya vaxtlı-vaxtında doğru-düzgün yemək yesin. Yuxusuna, istirahətinə diqqət yetirsin”.

Müləvvəh karvan yollarında, iş başında olduğundan ürəyi rahatlıq tapmır, fikri-zikri arvadının və doğulacaq övladının yanında qalırdı.

Səlimə ona tapşırılan işin öhdəsindən yaxşı gəlirmiş kimi davransa da, Rüqəyyanı əsəbiləşdirirdi. O demək olar, hər şeyə qarışır, “otur, sən tərpənmə”, “ona dəymə”, “bunu götürmə”, “yemək ye”, “su iç”, daha nələr, nələr.. Rüqəyyanın acıqlanmağa üzü gəlməsə də, hiss edirdi ki, Səlimə onu bezdirir. Bu gün isə Rüqəyya bir şeyə əmin oldu ki, Səlimə təkcə onu bezdirməyib, səsi gələndə uşaq da tərpənib qarnını təpikləyir, sanki etiraz edir. Səlimənin səsi kəsilən kimi sakitləşirdi. Əl-Qasımi ilə arvadı onlara dəvətsiz gələndə də uşaq eyni cür davranırdı. Rüqəyya bətnindəkinin adi körpə olmadığını duyurdu.

Zaman yaxınlaşdıqca Müləvvəh övladının təşrif buyurmasını həyəcanla gözləyir, arvadını bir an belə tək qoymamağa çalışırdı.

Gün batandan sonra möcüzə baş verdi. Həmin gün qəbilədə bir-birinin ardınca üç körpə dünyaya gəldi: Müləvvəh və Səidin oğlu, Fəttahın isə qızı... Mamaçalar bütün gecəni ora-bura qaçışırdı, qəbilə üzvlərinin sevinc və həyəcanı bir-birinə qarışmışdı.

Uşaqların üçü də ay parçası kimi gözəl, sağlamdırlar, vaxtlı-vaxtında yeyir, yatırdılar. Təkcə Qeys durmadan ağlayırdı. Uşağı yırğalamaqdan Müləvvəhin də, Rüqəyyanın da qolları sözlərinə baxmır, uşağın səsi bütün qəbiləni başına götürürdü. Neçə loğman çağırsalar da uşağın dərdinə çarə tapa bilmirdilər. Uzun illər sonra övlad sevincinə qovuşan Müləvvəh və Rüqəyya bir neçə gün ərzində sanki neçə il qocalmışdılar.

Balaca Qeys ana bətnində hər zaman iki fərqli əlin istisini və bu əllərin onu qoruduğunu hiss edirdi. Amma son vaxtlar ona doğru qara bir kölgənin gəldiyinin fərqinə varmışdı. Bu kölgənin özü də, səsi də Qeysi qorxudurdu. Dünyaya göz açıb gün işığına çıxandan sonra qara kölgənin həniri daha yaxından gəlir və Qeys dayanmadan ağlayaraq sanki valideynlərini xəbərdar etməyə çalışırdı.

Hələ də nəfəsi qarala-qarala ağlayan körpənin yanına onun kimi qığıldayan, onun boyda bir canlı qoydular. “Nəfəsi çox ilıqdır. Qoxusu isə hələ yeni öyrəndiyim, heç vaxt hiss etmədiyim bir ətir. Özümü necə də xoşbəxt hiss edirəm. Şükürlər olsun, qara kölgə də harasa lap uzaqlara çəkilib. Ana, ata, baxın, heç ağlamıram. Mən bu nəfəsin daim yanımda olmasını istəyirəm”.

– Şükürlər olsun, ağlamağı kəsdi. Allah səndən razı olsun, Sayda. Sən olmasaydın, biz nə edərdik. Allah balaca Leylini qorusun, – Rüqəyya dil-ağız edirdi.

– Qeysin ağlamaq səsi bizim evə kimi gəlib çatır. Ürəyim dözmədi. Fəttahın yatdığını görüb Leylini də götürüb gəldim.

Qeys neçə gündən bəri ilk dəfə səhərə kimi sakitcə yatdı, valideynləri də rahat nəfəs alıb şirin yuxuya daldılar.

“Dünənki o gözəl qoxu harasa gedib, yanımda yoxdur. Ana, ata, o kim idi? Hara getdi? Niyə yanımdan götürdünüz? Mən o gül nəfəsi istəyirəm...”

Qarnı tox, altı quru olsa da, yenə ağlamağa başladı.

Müləvvəh Qeysin ağlamağını eşidib yaxınlaşdı. Uşağın beşiyi başındakı Səliməyə acıqlandı: – Sən onu niyə tərpədirsən? Yaxşıca sakit durmuşdu.

– Dedim başının altını düzəldim, – qadın günahkarcasına cavab verdi.

– Sənə deyilməmişdi ona toxunma?!

Müləvvəh sanki indi anlamışdı ki, Səlimə hər dəfə yaxınlaşanda Qeys ağlamağa başlayır: “Nahaq deməyiblər ki, yeni doğulmuş körpənin yanına qırx gün naməhrəm buraxmayın”.

Cibindən çıxardığı ağzıbağlı kisəni Səliməyə uzatdı:

– Al, haqqını halal elə, çilləsi çıxmayınca da gəlmə.

Səlimə pul kisəsini qapıb evdən çıxanda Müləvvəh qəti fikrə gəldi ki, Səliməni biryolluq uzaqlaşdırsın.

Qeys bir də o günlərdəki kimi çox ağlamadı.

Oğlunun ağ işığın onu seçdiyi gecə Rüqəyyanın bətnində kök saldığına əmin idi. Qeysin adi uşaq olmadığını, həssas ruhlu olduğunu duyurdu. “Bəlkə də, Səlimə heç kimin bilmədiyi cin, ifritədir. İnsan qiyafəsində dolaşan cinlərin sayı-hesabı yoxdur. Kaş ətrafımızdakı həmin o insan qiyafəli məxluqları tanıya bilək. Gərək bundan sonra diqqətli olam”.

V fəsil

Körpəlikdən Leylinin gözəlliyi dillərə düşmüşdü. Fəttah bir vaxtlar heç Saydanı da belə qısqanmamışdı. Bu gözəl çiçək böyüdükdən sonra onu elə bir əl dərməlidir ki, həm onu sevib qorusun, həm də Fəttaha əsl oğul olsun. Qızının varlığına hər gün şükür etsə də, oğulsuzluq nisgilini unutmurdu.

Qeys Zeydlə birlikdə boy atıb böyüyür, oynayırdı. Ətrafdakı hər şeylə maraqlanır, hər şeyi bilmək istəyirdi. Gözləri üstündə saxlasalar da, valideynləri ona sərbəstlik vermişdilər, ürəyi istədiyi vaxt evdən çıxıb tay-tuşları ilə oynaya bilərdi. Qız haradan tanıdığını xatırlamadığı bir qoxunun, bir nəfəsin şüursuz axtarışına çıxmışdı. Axtardığının haradasa yaxında olduğunu sövq-təbii hiss etsə də, hələ ki onu tapa bilmirdi.

Artıq böyümüşdülər.

Leylinin valideynləri nadir hallarda onun çölə-bayıra çıxmasına imkan verirdilər. Anası Leylinin yalnız bacısı qızı Ayişə ilə oynamasına, yanında qalmasına icazə verirdi.

Nofəl hərb və dövlət işlərindən vaxt tapan kimi Bəndovana gələr, həm Müləvvəhgilə, həm əmisi Səidgilə baş çəkər, sonra bütün qəbilə üzvləri ilə görüşüb, əlindən gələn köməyi əsirgəməzdi. Bəni-əmir qəbiləsi onunla qürur duyur, hər uğuruna sevinirdi. Budəfəki gəlişinin məqsədi qəbiləsi üçün mədrəsə açdırmaq idi. Oğlanlı-qızlı hər bir uşağın, gəncin təhsil almasını vacib sayırdı. Qeysə isə xüsusi diqqət göstərirdi. Onu qardaşı qədər sevir, hər gələndə hədiyyələr alıb gətirirdi.

Qeyslə Zeyd evin önündə, Müləvvəhin illər öncə əkdiyi sərv ağaclarının altında, Nofəl, Müvəlləh və Səid isə bir az aralıda oturmuşdular. Böyüklər bədəvi qəhvəsi içib söhbət edirdilər. Uzaqdan əl-Qasımi göründü. Köhnə xasiyyəti idi, Nofəlin gəldiyini eşidən kimi tez özünü yetirər, ona xoş gəlmək üçün hünərlərini ağızdolusu öyər, zarafatlarlaşar, xatirələrindən, dünyada gördüklərindən uzun-uzadı danışardı. Nofəl onu görcək: “Görəsən, biz də qocalanda belə boşboğaz olacağıq?” – dedi, gülüşdülər.

Əl-Qasımi yeniyetmələrin yanından ötəndə nəvaziş göstərmək üçün əlini Qeysin saçına uzatmaq istədi. Qeys artıq unutduğu həmin o qara kölgənin üzərinə yeridiyini hiss etdi, qorxudan bütün bədəni titrəməyə başladı, geri çəkilib özünü Nofəlin üstünə atdı.

– Nə oldu, darıxdın qardaşın üçün? – Səid əl-Qasıminin pərt olmaması üçün təbəssümlə dilləndi.

Nofəl Qeysin qorxduğunu görüb ayağa qalxdı. Əl-Qasımiyə əl uzadıb ayaqüstü hal-əhval tutduqdan sonra “Mən getməliyəm” deyib, onun burda çox qalmasının qarşısını aldı.

Əl-Qasımi bir yandan Nofəlin onu görən kimi qalxıb getməsindən, digər yandan Qeysin qorxub titrəməsindən pərt olmuşdu. Bir az aralanandan sonra dodağının altında deyindi:

– Hmm, illərlə gözlə, gözlə, axırda da dünyaya belə bir uşaq gətir. Əməlli-başlı dəlidir!

Nofəl də Qeysin qeyri-adi, həssas uşaq olduğunu anlamışdı.

Bərdəyə yola düşmək üçün sübh tezdən oyandı. Səid isti çörək dalınca getmiş, arvadı isə yemək hazırlayırdı. Fürsətdən istifadə edib əmisi oğluna dedi:

– Səni çox istədiyimi bilirsən. Sənə də mənim xətrim əzizdir. Ona görə səndən bir istəyim olacaq.

Zeyd qəbilə qəhrəmanının ondan nəsə istəməyindən qürur və məmnunluq duyaraq diqqət kəsildi.

– Zeyd, sən igid oğlansan. Həmişə Qeysin yanında ol, ona qardaşın kimi dayaq dur, kimsənin ona ziyan vurmasına imkan vermə, onu qoru… Mənə söz verirsən?

Zeyd əmisi oğlunu razı salan ahənglə sakitcə “söz verirəm” dedi.

***

Ağıllı hökmdar təbəələrinin elmli olmasını istəyər. Nadan və cahilləri idarə etmək nə qədər asan olsa da, bu, dövləti inkişafa deyil, tənəzzülə aparar. Xilafətdə elmin yüksəliş illəri idi. Bəndovan məscidi öz əzəməti ilə seçilirdi. Məscidin nəzdindəki mədrəsədə Arranın böyük alimi Əhməd Bərdəi dərs deyəcəkdi.

Məktəb yolu elə də uzaq deyildi. Hamı dəstə-dəstə məktəb-mədrəsəyə yollanırdı. Camaatın həmişə məscidə gedib-gəldiyi yola bu gün sanki göydən işıq ələnmişdi. Mədrəsədə məntiq, hədis, təfsin, sarf, ədəb-iləhs, vəz, bəlağət, kəlam, hikmət, fiqh, fəraiz, əqaid, üsul-ü fikir, elmi həyat dərsləri veriləcəkdi – yola səpələnən elmin işığı üzlərdəki sevinc işığına qarışmışdı.

Sinif otağı açıq havada idi. Səhər günəşinin şəfəqləri mədrəsənin həyətinə yayılmışdı. Əhməd Bərdəi ilk dərsə başladı. Belə bir müəllimin sirayətedici səsi, səlis dili ilə söylədiyi hikmətli fikirləri dinləmək böyük zövq verirdi.

– Allah-təala bütpərəst Şərqə lütf eyləyib onlara müqəddəs kitab göndərdi. Amma nə baş verir? Hələ də o kitabdan bütlər yaratmaq üçün istifadə edirlər. Quranın hikmətini, içindəki böyük elmi öyrənmək və öyrətmək əvəzinə, yaratdıqları bütləri beyinlərə yeridirlər.

Zeydlə ön sırada oturub diqqətlə müəllimi dinləyən Qeys bayaqdan bəri burnunu qıdıqlayan, hər nəfəs aldıqca bədəninə yayılıb ürəyini döyündürən o uzaq ətri tanıdı. Nə qədər çalışsa da, fikrini dərsə verə bilmədi. O doğma ruh burda, lap yaxında idi. Müəlliminə hörmətsizlik edib arxaya çevrilmək istəməsə də, ürəyi uçunurdu.

– Hikmət həqiqətdir. Ən böyük həqiqət isə Quranı dərk etmədən əzbərləməyin korluq olduğunu anlamaqdır. Onun hər surəsindəki kəraməti, elmi anlamalısan ki, yaranışdan bu günə qədər dərk edilməyən dünyanın əsas və tək yolunu – doğuşdan ölümə getməyin həqiqətini öyrənəsən. Öyrənməyin ibtidası sualdır. Bütün suallar nə vaxtsa cavabını tapır, gərək o cavab üçün yetişəsən…

Uşaqlar maraqla dinləyir, arabir sual verib, cavab alırdılar.

– Biz sizinlə həqiqətin yoluna düşüb yavaş-yavaş hər şeyi öyrənəcəyik. Bir az fasilə verək. Çox istidir. Suyunuzu için, dincəlin, sonra hədis və fiqh dərsləri ilə davam edərik.

Əhməd Bərdəi sözünü bitirib məscidə girdi.

Qeysin heç vaxt unutmayacağı o an gəldi. Arxaya dönəndə indiyə kimi rast gəldiyi gözəlliklərin ən mükəmməlini gördü. Qeyri-ixtiyari ayağa qalxdı, donub qaldı. Qarşısındakı ağ işıqdan yoğrulmuş insan idi – heç vaxt kölgə düşməyəcək ağ işıq... Ağlını başından alan, ömrü boyu ixtiyarsız axtardığı rayihənin mənbəyi olan bu işıq onu özünə çəkirdi. Qollarının nə vaxt qanadlara çevrildiyini özü də bilmədi. İki alovlu qanad həmin işıq topasını ağuşuna alıb bərk-bərk qucaqladı.

– Səni ömür boyu axtarmışam, – Qeysin sözlərini təkcə köksünə sığınmış Leyli eşitdi.

Bir-birini heç tanımayan qızla oğlanın mədrəsədə, hamının gözü qarşısında qucaqlaşdığını görənlər heyrətdən donub qaldılar.

Leyli başını qaldırıb Qeysin üzünə belə baxmadı. Yalnız onu həzzə boğan qolların canından heç vaxt çıxıb-getməyəcək istisini hiss edirdi. Ətrafdakı səs-küy onları sanki dərin və şirin yuxudan ayıltsa da, bir-birindən başqa heç kimin fərqində deyildilər.

– Siz nə edirsiz? Nə baş verir? – Ayişə heyrətlə gözlərini bərəldib qışqırırdı.

– Qeys, burax qızı, neynirsən? – Zeyd dostunun qolunu dartışdırdı...

Leyli Ayişə ilə evə dönərkən, Qeys ilə Zeyd də onların arxasınca gəlirdilər. Ayişə addımlarını yeyinlədib, Leylinin də daha sürətli addımlamasını istəyirdi. Çünki dəli Qeysin yenə bir oyun çıxaracağından qorxurdu.

Ayişə Leylini evə tez çatdırıb, bütün bədənini sarmış həyəcandan xilas olmağa çalışırdı. Leyli isə yerimir, sanki havada uçurdu. Gözlərindən gizli axan yaş isə ilk sevginin, ilk vüsal busəsinin həyəcanından süzülüb gəlirdi. Ayişə Leylinin qoluna girmişdi və onun bədəninin nizamsız şəkildə titrədiyinin şahidi olurdu. Ayişə əsl sevgi busəsini hələ dadmamışdı və bədəni titrədən ehtirasın nə olduğunu bilmirdi. Lakin qolunu bürümüş tər dənəciklərinin soyuqluğundan qızın bədənindəki atəşi hiss edirdi. Leylini bir qədər sakitləşdirmək, həyəcanını yumşaltmaq üçün ded:

– Az qalıb, bir az da tez getsək, evə çatırıq.

Leyli dinmədi. Titrəməsi bir az da artdı. Hrəkət edən onun ayaqları idi. Ürəyi isə arxada – Qeysdə qalmışdı. Utanmasaydı onu bir daha görmək üçün geri çevrilər, sevgilisinə doyunca baxardı:

– Gəlirlər? – Leylinin səsi titrədi.

Ayişə arxaya çevrildi:

– Həə. Yəqin, evəcən gələcəklər.

Leyli də çevrilib arxaya baxdı. Qeys Zeydlə lap yaxında idi. Leylini bir qədər əvvəl bağrına basıb öpən Qeysin bədəni get-gedə uzanırdı. Qız onun sifətini, gözlərini görmək üçün başını elə hey yuxarı qaldırmalı olurdu. İndi başı göylərə çatan və oradan gülümsər gözlərlə baxan Qeysin bir mələk olduğunu düşündü. Yüyürüb bu mələyin dizlərini qucaqlamaq, başını ayaqlarına qoyub hönkür-hönkür ağlamaq, özünü bütünlükdə bu mələyin ixtiyarına vermək istədi. Hətta bir qədər dartındı da. Ayişə onun qolundan bərk-bərk tutmuşdu. Qeysin cazibə qüvvəsi Leylini özünə necə çəkirdisə, Ayişə də o cür inad göstərib qızın qolunu buraxmırdı.

– Gedək, gedək, – qolunun taqətdən düşdüyünü görən Ayişə geri çevrilib Leylini də özü ilə dartdı.

Leyli Qeysin ona artıq arxadan deyil, yuxarıdan baxdığını, qanadları altına alıb daha çox isitdiyini hiss edirdi.

“Qeys dünyanın sahibi, ən böyük mələk, günəşdir” – Leyli düşündü. Sol əlinin barmaqlarını ovcunun içinə bərk-bərk sıxdı, ağrı hiss edib baş verənlərin yuxu olmadığını anladı. Başını göylərə qaldırıb, ürəyində ”Mənim sahibim”, –dedi və evlərinin giriş qapısından içəri keçdi.

Qeys Leyligilin evinin qarşısında çömbəlib oturdu. Zeyd də çöməldi:

– Nə fikirləşirsən, Qeys, getmək lazımdır. İndi Fəttah çıxıb bizi görəcək.

Qeys dərindən ah çəkdi:

– Ah, Zeyd, sən də məni anlamaq istəmirsən.

Zeyd nəyin bahasına olur-olsun, Qeysi Leyligilin evlərinin önündən uzaqlaşdırmağa çalışırdı. istəyirdi. Dostunun da, özünün də nə Fəttahın, nə əl-Qasıminin gözünə görünməsini istəmirdi. Gənc olmasına baxmayaraq bu mühitdən baş çıxardırdı. Nə qədər mən tərəfdə olsan da, düşmənimlə bir yerdəydin düşüncəsi bu ölkədə nəsildən-nəslə keşərək minlərlə fəsad törətmişdi. Kimin sənin düşməninin yanında nə dediyi, nə etdiyi vacib deyildi, əsas görüntü idi.

Görüntü isə belə idi: Zeyd Qeysi tək qoyub getmişdi. Qeys bunu anladı. Bu gün artıq Zeyd onun yanında olmayacaqdı. Evə döndü.

Yol boyu, salama layiq olmasalar da, salam verdiyi, ömrü boyu zarıyaraq hər kəsdən pul dilənən, doğma anasını da bir qəpiyə satan adamlar ondan üz çevirirdilər.

O bu dünyada tək-tənha olduğunu anladı. Qardaşı-bacısı da yox idi dərdini bölüşsün. Gözünü açandan ata-anasının onu hər zaman müdafiə edəcəyini bilirdi. Amma evə gələndə anasının sərt baxışları ilə qarşılaşdı və bir həqiqəti anladı: anası onu oğul kimi sevir, cəmiyyətə uyğun hərəkətləri ilə əzizləyir, lakin öz fikri, öz idrakı ilə atdığı addımları bəyənmir.

Öz otağına keçdi.

O da bu dünya yaranandan gəlib-getmiş, özü olduğuna görə tənha qalmış insanlardan olduğunu anladı. Düşündü ki, Tənhalıq-insanın özünə qayıtdığı yoldur;kütlə isə,çox zaman insanı özündən uzaqlaşdıran səs-küylü dalgadır... Tənha insanın varlığı, kütlənin gözündə ya dəlilikdir, ya da susqun üsyan-çünki kütlə sükutu anlayacaq qədər içə baxmaqdan qorxur. Bu dünyanın gərdişinə təkbaşına boyun əyməli, heç kimin varlığına güvənməməlidir.

Qeys də artıq tənha idi. Leyli onun bütün varlığını sarsa da...

***

Bu dəhşətli hadisənin səs-küyü bircə saata bütün qəbiləyə yayıldı. Fəttah qohum-əqrəbasını başına yığıb qəzəbindən az qalırdı, yerin altını üstünə çevirsin.

– Belə azğınlıq, tərbiyəsizlik olarmı?! O küçüyü öldürsəm də ürəyim soyumaz! – bağırır, deyinir, gözlərindən qan damırdı. Əl-Qasımi qardaşı oğlunu sakitləşdirməyə çalışsa da, yanğına körüklə gedirdi:

– Mən sənə vaxtilə deyirdim, inanmırdın. Deyirdim axı, əl-Müləvvəhin oğlu dəlidir, məni görəndə qaçıb gizlənir. İndi nə oldu belə ürəkləndi? Necə yəni sən heç kimə fikir vermədən hamının gözü qarşısında Fəttahın qızını qucaqlayasan?! Bu nə cürətdir?! – bir gözü Fəttahda, onun Qeysə ən ağır cəza kəsəcəyinə ümid edərək səsini daha da qaldırırdı. – Məcnundur bu! Əl-Müləvvəh bədbəxtdir. İllər boyu gözlə-gözlə, axırda da əkib-doğduğun belə bir cünun olsun!..

Sayda qəzəbindən dili-dodağı qurumuş ərinə su verib onu sakitləşdirməyə çalışdı:

– Axı sən özün həmişə deyirdin, Leylini elə adama ərə verəcəm ki, onu çox sevsin, bizim kimi qorusun. Bəyəm Qeys pis insandır? İllərdir tanıdığımız ailənin övladıdır, atası o boyda hörmət-izzət yiyəsidir… Yəqin qızımızı sevir, cavandır, bir səhvdir edib…

Fəttahın içdiyi su sanki əsəblərinin üstünə səpilirdi. Arvadının sözləri, deyəsən, ağlına batırdı. Bəlkə də Sayda bir az da davam etsə, onun ürəyi yumşalardı, amma əl-Qasımi ona sözünü bitirməyə imkan vermədi:

– Sizə deyirəm ki, o hər dəfə məni görəndə qorxub gizlənir. Beləsindən ailə qoruyan olar? Leylini necə qoruyacaq? Ona necə ər olacaq? Onu qızdan uzaq tutmaq lazımdır. Deyirəm sizə, Məcnundur o, Məc-nun!

Fəttah bayaqkı qədər qəzəbli olmasa da, səsi boğula-boğula son sözünü dedi:

– Leyli mədrəsəyə getməyəcək!

Qonşu otaqdan bütün danışılanları eşidən Leyli baş verənlərin gerçək olduğuna hələ də inana bilmirdi. O nə yaşadı, başına nə gəldi? Doğrudanmı, Fəttah kimi bir atanın gözünün ağı-qarası, bircə qızı bunca özünü unudub heç tanımadığı bir oğlanın onu qucaqlamasına imkan verdi? Üzünə belə baxmadığı Qeysin ağuşunun istisi, bu vaxta kimi dadmadığı naməlum həzzin dumanlı təsiri bir yandan, qonşu otaqdakı çığırtı-bağırtılar da o biri yandan beynini qarışdırarkən atasının “mədrəsəyə getməyəcək!” sözləri qulaqlarında ildırım kimi çaxdı. Dizi üstə çöküb hönkürdü. Hiss edirdi ki, Qeysi bir gün belə görməsə, yaşaya bilməz. Məktəbə getməsə, Qeysi necə görəcəkdi. Onsuz da ayağını qəbiləsinin kandarından kənara qoymayan Leyli, elə qəbilənin digər qadınları da dustaq həyatı yaşayırdılar. Məktəb həmin zindanın kiçik nəfəsliyi idi. Dini məktəbdə olsalar da, ən azından, tay-tuşları ilə ünsiyyətdə olur, müəllimlərindən dərs alırdılar. Büsbütün qadağalardan ibarət həyatında zindanın nəfəsliyindən içəri bir ümid göyərçini daxil olmuşdu. Bu göyərçin onun əkiz tayı idi. Həmin göyərçinlə baş-başa verib o kiçik pəncərədən uçacaqdılar. Çox uzağa gedə bilməsələr də, ən azından, azad və geniş göy üzünü görəcəkdilər, torpağa enib çiçəklərin, torpağın ətrini duyacaqdılar. Çətin və keşməkeşli, yalnız sərhədlərdən, divarlardan büsbütün bədənini saran paltarlardan ibarət olan məhdud bir məkanın qapısı, heç olmasa, arabir də olsun, açılacaqdı.

İndi atası Fəttahın sözündən sonra nə o nəfəslik, nə də o qapı açılacaqdı. Hələ üstəlik, həm qapıya, həm də nəfəsliyə qıfıl da vurulmuşdu.

Gözünü həyata açdığı gündən kimsə ona qadağalar haqda bir söz deməmişdi. Çünki buna ehtiyac yox idi. Həyat artıq elə qurulub oturuşmuşdu ki, qadağaları sadalamağa ehtiyac yox idi. Körpəlikdən gördüyü hər kəs, ən əsası, anası Sayda qəbilənin qanun-qaydalarını, adətlərini qeyd-şərtsiz çəkilmiş o məchul cızıqdan bir qarış da keçməmişdilər. Bəlkə də, dünyanın harasındasa o cızığı keçənlər vardı, amma Leyli onları görməmiş, eşitməmişdi.