Məcnunun son günahı

– Sən etdin, sən məni bu hala saldın, – deyə qəzəblə Şəmsin boğazını sıxmağa başladı. Cənnətdən gələn huri bu an onun gözündə bütün həyatını alt-üst edən şeytana çevrilmişdi. Cəllad baltasının ağrılarını hiss etdikcə bütün qorxu və qəzəbini əllərinə verirdi:

– Sən ifritəsən, itirdim taxt-tacı, – deyib hönkürdü. Gözlərindən sellənən yaş onu süstləşdirib əldən saldı. Yalnız bundan sonra Şəmsin cansız bədənini buraxdı.

Gözlərinə inana bilmirdi. Ani qəzəblə verdiyi qərarın ağrısı intəhasız peşmanlıq yaratdı, ağırlıq kimi varlığına çökdü. Başını əlləri arasına alıb “mən nə etdim?!” deyə səssiz fəryad qopardı. Aylar boyu ona cənnətin yeddi qapısını açan kənizinin cəsədi yanında oturub göz yaşı axıtdı. Tez də özünü ələ aldı. İndi yas tutmaq zamanı deyildi, taxt-tacı əldən getmiş, qüruru tapdanmışdı. Vəziri onu barmağına dolamış, ələ salmışdı. Xatırlayanda ki, Şəms başını qatmaq üçün Validin ona bəxşişidir, bədəninə sarılmış zəhərli ilanı qoparıb atıbmış kimi dərindən nəfəs aldı. Özünə gələndə Şəmsin artıq soyumuş bədənini qorxu ilə kənara itələyib bağırdı:

– Aparın bunu burdan!

Keşikçilər Şəmsin meyitini çadırdan sürüyüb Arazın sularına buraxdılar.

İbn Məhan onun arxasınca boşluğa zillənmiş, ayaq üstə donub qalmışdı. Ürəyində kənizinin gözlərindəki oynaq təbəssüm qədər böyük bir boşluq hiss edirdi. Artıq indən belə heç kim heç vaxt çətir kirpiklərini astaca qaldırıb onun üzünə bunca məsum, bunca sevgi və itaət dolu gülümsəməyəcəkdi. Şəms onun üçün yalnız bir şəhvət kənizi deyildi; o, aylardır sevişdiyi kənizini yox, ürəyini qoparıb atmışdı Araza...

Keşikçilər çayın qarşı sahilində böyük bir qoşun gördülər. Qaçaraq ibn Məhanın çadırına yaxınlaşdılar:

– Hökmdar, müjdə! Qurtulduq! Qarşı sahildə böyük bir qoşun var. Qurban olduğumuz xəlifə bizə kömək göndərib.

İbn Məhanın üzü qorxudan bumbuz oldu. Bilmədi sevinsin, ya kədərlənsin:

“Axı mən Allahın seçilmiş bəndəsiyəm, yəqin, xəbər Xəlifəyə çatıb, mənə köməyə qoşun göndərib”.

Çadırdan çıxıb dərhal sahilə qaçmaq istəsə də, birdən pis xəbər alacağından qorxub yerindən tərpənmədi. Onu bu gah-gir vəziyyətdən qarşı sahildən gələn əsgərlər qurtardı:

– Bizimlə gedək, – dedilər.

İbn Məhanın ayaqlarından elə bil daş asılmışdı, addım ata bilmirdi. Nə qədər sorğu-sual etsə də, qarşı sahildən gələn əsgərlər lal-dinməz qalır, onu çaydan keçməyi tələsdirirdilər. İbn Məhanı ortadakı böyük çadırın önünə gətirib “keç içəri!” dedilər. Yerində donub qaldığını görən əsgərlər onun qollarından tutub içəri atdılar. İbn Məhan parıltılı dəri çəkmələrin önündə üzü üstə yıxılıb qaldı. Başını qaldırmağa qorxurdu. Çəkmələrin sahibinin hökmlü səsi gəldi:

– Vəzirin hardadır?

– Zəngəzura qaçıb.

– O, vətən xainidir... Sən də! Aparın bunu, gözüm görməsin! Onun taleyini ulu hökmdar, xəlifəmiz özü həll edəcək.

Keşikçilər ibn Məhanı elə götürüb apardılar ki, onunla söhbət edənin Azərbaycanın yeni hökmdarı Yəzid ibn Məzyəd olduğunu bilmədi.

***

Abbasilər xilafətinin üçüncü xəlifəsi Məhəmməd ibn Abdullah əl-Mehdinin və yəmənli kölə Xeyzuranın oğlu şahzadə Harun anasının da çəkdiyi əzab-əziyyətlər bahasına, böyük çətinliklə hakimiyyətə gələ bilmişdi. Xilafətin ən ağır dövründə xəlifə elan olunsa da, Harun islam tarixində bəlkə də heç bir hökmdarın etmədiyini etmişdi. Onun üçün ətrafındakıların hansı bölgədən, haralı olması əhəmiyyətli deyildi. Çalışırdı ki, xilafətin əhatə etdiyi hər bölgədə, hətta ucqarlarda da dövlətə yararlı biri varsa, saraya gətirib dövlət maraqları naminə orduda, idarəetmə və ticarətdə qulluğa götürsün.

Yəzid ibn Məzyədin əmisi Məyan ibn Zaidə xəlifə əl-Mehdinin yaxın adamlarındandı. Xorasanda üsyan başlayanda, əmisi onu xəlifəyə təqdim edib, üsyanı yatıracağına təminat verdi. Yəzid bu vəzifənin öhdəsindən layiqincə gəldiyindən xilafətin ucqarlarındakı, hələ də ram olmaq istəməyən Azərbaycana qayda-qanun yaratmaq üçün hakim təyin edildi. Bir il Azərbaycan hökmdarı olduqdan sonra yeni xəlifə Harun ər-Rəşid Bizans yürüşü zamanı onu yanına çağırdı, inanılmış sərkərdələrdən biri kimi özü ilə döyüşə apardı.

Valid ibn Tarifinin xəzinəni talan edib aradan çıxması, ibn Məhanın vəzirinin toruna düşüb xalqı narazı salaraq üsyana sürükləməsi Harun ər-Rəşidi hiddətləndirmişdi. Xəyanət etmiş birinin qaçıb gizlənməsi dövlət əsaslarına böyük təhlükə yaratdığı üçün xəlifə ibn Tarifinin tezliklə tapılıb edam edilməsini tapşırmışdı. Belə olduğu halda, inandığı sərkərdələrindən olan Yəzid ibn Məzyədi yenidən Azərbaycan hökmdarı təyin etməkdən başqa çarəsi qalmırdı...

Səhrada böyümüş bədəvinin birdən-birə Şərqin böyük şəhərlərindən birinə yerləşməsi Allahın lütfü idi. Nofəl ilk günlər bir az darıxsa da, qılıncoynatma, atıcılıq dərsləri, hərb sənətinin incəliklərinə yiyələnmək, demək olar, bütün vaxtını alır, darıxmasına imkan vermirdi. Dayısı bir neçə gün əvvəl ona bir kisə qızıl pul verib əshabələrindən Musa əl–İbrahimini də ona qoşmuşdu ki, Bağdad bazarında gəzib ürəyi nə istəsə alsın.

Musa Nofəli bir-birindən gözəl geyimlərin satıldığı sıraya gətirdi. Çoxdan tanış olduğu tacirə yaxınlaşıb salam-kəlamdan sonra:

– Bizim bu şahzadəyə gərək dünyanın ən gözəl libaslarını verəsən, – dedi.

Nofəl utanıb “Mən axı şahzadə deyiləm”, – deyə astaca etiraz etsə də, Musa Yəzidin Azərbaycana hökmdar təyin edildiyini və deməli, Nofəlin də şahzadə sayıldığını bildirdi:

– Sən heç ömründə dünyanın müxtəlif ağaclarını, güllərini, otlarını, quşlarını, vəhşi heyvanlarını bir yerdə görmüsən? Səhralıqda ən çox gördüyümüz uzaqbaşı xurma, sərv ağaclarıdır. Arran paytaxtı Bərdə isə əsl cənnətdir. Sən o cənnətin şahzadəsi, Allahın sevimli bəndəsisən.

Nofəl burada olduğuna sevinsə də, Müləvvəhdən və Rüqəyya anadan uzaq düşəcəyinə görə narahat idi. Onları əmisi Səiddən, dayısı Yəziddən də çox istəyirdi. Bağdad kimi gözəl bir şəhərdə sarayda qul-qaravaşın əhatəsində düşsə də, Müləvvəhin çadırı ona ən doğma yuva, Nəjdin qumu ən güvənilməli torpaq idi. İndi Bərdəyə, dünyanın cənnətinə getməmişdən əvvəl çox istəyirdi ki, Müləvvəh də, Rüqəyya da onu şahzadəyə layiq bu geyimdə görsünlər.

Səhər tezdən çapar Yəzid ibn Məzyəddən əmr gətirmişdi: “Bizimkilərin təcili Arrana köçürülməsi zərurəti yaranıb. Məşhur İpək yolu buradan keçir. Mən öz qəbilələrimin bura gəlməsini istəyirəm. Dövlətin rifahı və əmin-amanlıq naminə bizimkilərin burada olması zəruridir. Kim gəlmək istəməsə, məcburi deyil. Amma başa salın ki, mənim buna ehtiyacım var. Bir də bu xəbəri hər iki qəbiləyə Nofəl çatdırsın. Sən də onunla get!”

Bağdadın havası qeyri-adidir. Bu şəhərdə gün səni yandırsa da, zərər vermir. Səhər tezdən isti təndir çörəyinin ətri ətrafı bürüyür. Yuxudan oyananda ac olmasan da o ətirli çörəyin xətrinə qəhvəaltı edərsən. Musa Nofəli lap erkən oyatmış, o, yuyunub gələnə kimi xidmətçilər yeməyini süfrəyə düzmüşdü. Musa Nofəlin tələsik yediyini görüb qəhqəhə çəkdi:

– Bilirəm, oralar üçün darıxırsan. Tələsmə, yaxşı ye ki, yolun uzaqlığı, istisi səni yormasın. Biz qəbilələrimizə müjdə verib, onları toplayıb, karvanları yola düşdükdən sonra özümüzü Bərdəyə çatdırmalıyıq. Arranda vəziyyət pisdir. Üsyan hələ də yatırılmayıb. Camaat Valid ibn Tarifinin tapılıb edam edilməsini tələb edir. Oranın adamları mərd və qorxmazdır. Xəlifə üsuli-idarəsindən olan birinin xalqı bu qədər qəzəbləndirməsi, əslində, camaatı Əmir əl-Mömininə qarşı qaldırmaqdır... Biz ərəblər Arrana girmək üçün nə qədər qan tökdük, qılınc gücünə dinimizi qəbul etdirdik, lakin bu, əbədi davam edə bilməz. İndi onlarla qaynayıb-qarışmalı, dinimizin necə mütərəqqi olduğunu sübuta yetirməliyik.

***

Nofəlin şahzadə paltarında gəlişi bütün qəbiləni necə sevindirmişdisə, camaat “Qəhrəman Nofəl... Qəhrəman Nofəl...” – deyə onu salamlayırdı. Dünən Nofəlin qəbilə üzvlərinə “biz sizi cənnətə aparacağıq, bundan sonra cənnətdə yaşayacaqsınız!” – deməsi hər kəsi çox sevindirmişdi. Bütün qəbilə Yəzid ibn Məzyədə, qəhrəmanları Nofələ dualar oxuyub Allaha şükür edirdilər.

Əl-Müləvvəhin isə ürəyində ikili hisslər vardı. Bir tərəfdə, gözünü açandan qoynunda böyüdüyü, ata-anasını basdırdığı bu qumlu səhralığı qoyub getmək, digər tərəfdə atasının ölümqabağı dediyi sözlər: “Çalış bu yerləri tərk elə get. Buralar bizə düşmədi. Bəxtini başqa yerlərdə sına”. Atasının vəsiyyəti onun qərarına təsir etsə də, yenə tərəddüd içində idi. Müqəddəs Kəbədən uzaq düşməkdən qorxurdu.

Həyatın elə dönüş nöqtələri olur ki, köklü qərar vermək lazım gəlir. Lazımi zamanda lazımi yerdə olmaq, əslində, Allahla olmaq deməkdir. O səninlədirsə, heç nədən qorxmaq lazım deyil. Müləvvəh əmin idi ki, həqiqi inamla Allaha bağlandığı üçün onu ən doğru qərara yönəltmiş olacaq – bundan sonra hər şeyi zamanın axarına buraxmaq qalırdı. İndi qəlbində çoxdan əlini üzdüyü bir ümid də cücərirdi. Bəlkə, Allah ona Nofəlin cənnət dediyi o torpaqlarda bir övlad da verdi. Müləvvəh gecənin qaranlığında şadyanalıqla qılınc rəqsi edən qəbilə igidlərinə baxarkən göy üzündə bir işıq zərrəsi ayrılıb hərəkət etdi. Düz onun başı üzərində dayanıb sanki bir az da gücləndi, bir az da irəli gəldi.

Müləvvəh bədəninə dolan qəribə istilikdən əvvəlcə qorxdu, sonra xoşlandığını, sanki yeni bir adam olduğunu hiss etdi. Aman Allah, bu həmin o istilik idi. Otuz yaşından bu yana bir gün qəfildən hiss etmişdi ki, belində, qarnında, ayaqlarında, beynində, gözlərində dolaşan o qəribə istilik daha yoxdur. O gün düşünmüşdü ki, həmin istilik bədənini tərk etməsə, o heç zaman ölməz. İndi eyni istiliyi təzədən hiss etməsi onu həyəcanlandırdı. Bu, dünyanın ən şirin yanğısı, ən müqəddəs susuzluğu idi. Sanki birdən-birə hər şeyi – insanları, bu qumlu səhranı, dəvələri, ayı, ulduzu daha çox sevməyə başladı. Çadıra keçib Rüqəyyanı bağrına basdı, lap gəncliyində olduğu kimi.

III fəsil

Günəşin şəfəqlərindən cadar-cadar olmuş torpağın üstündə yerimək mümkün deyildi. Ayaqlarının altı torpağın istisindən yanıb daşlaşmış üç dərviş Hələbin şəhər darvazalarına çatmamış ayaq saxladılar. Şəhər ətrafında bəlkə də yeganə ağaclıq olan bu ərazidəki bulaqdan su daşıyan dərvişlər, adətləri üzrə əvvəlcə özləri su içib sərinlədilər, sonra mal dərisindən hazırlanmış qablarına su doldurdular. Dərviş Zəmzal özü ilə iki su qabı gətirmişdi. İkisini də bulaqdan doldurub hərəsini bir çiynindən asdı. Nisbətən yaşlı dərviş əyilib qabına su doldurandan sonra dikəldi, Zəmzala baxıb başını buladı:

– Baba Zəmzal, bir ağaca görə bu qədər əziyyətə dəyərmi?

Baba Zəmzal bu sualdan artıq yorulmuşdu. Ona bu sualı təkkələrinin yerləşdiyi xarabalıqdakı bütün dərvişlər azından bir on dəfə vermişdilər. Səssizlik adlanan bu təriqətin rəhbəri də onun xarabalıqdakı tək-tənha xurma ağacına su verib qorumasına yaxşı baxmırdı. Təriqət Hələb ətrafındakı qədim ibrani monastırının xarabalıqlarında yerləşmiş, tərkidünyalığın ən yüksək zirvəsinə çatmaq ümidi ilə qayaların gizlin yerlərinə çəkilmişdi. Onlar Tanrıya ibadətdən başqa hər şeyi günah sayırdılar:

– Haradadır Allahın səltənəti – bu sualı ona təriqət başçısı vermişdi.

– İçimizdə, – deyə Zəmzal cavab vermişdi.

– İçimizdəki ən böyük səltənəti bir ağacda axtarmağa dəyərmi? Sabah o ağacın altında kölgələnib həzz aldıqca, meyvələrindən yedikcə dünya malına hərisliyimiz artacaq. Biz iki gündən bir iki barmaq boyda arpa çörəyindən başqa heç nə yemədiyimiz halda, xurma bəsləmək nəfsdən deyilmi? Sən bizim ibadətimizə haram qatırsan.

Başçının bu sözlərini Baba Zəmzal təriqətdən qovulmaq kimi anlamış, o gündən yoldaşlarından ayrılıb göz bəbəyi kimi qoruduğu xurma ağacının yanına köçmüşdü. Hər dəfə su dalınca gələndə qızmar günəşin istisi altında daha sürətlə hərəkət edir, geriyə – ağacın yanına tez qayıtmaq istəyirdi. Bilirdi ki, Təriqətin başçısı onun gözünün qarşısında ağacı oxşayıb böyütməsini qəbul etmir, onun yubanmadan buranı tərk edib getməsini istəyir. Bir gün o yanında olmayanda ağacı kökündən çıxarıb məhv etmələrindən qorxurdu.

Bu gün də Zəmzal yoldaşlarından daha yeyin addımlarla hərəkət edirdi. Arxadakı dərvişlərdən biri:

– Baba Zəmzal, yaxşısı budur sən o ağacı kökündən çıxarıb, burda, bulağın yaxınlığında əkəsən. Yoxsa bir gün su dalınca gələndə, yoldan ötənin biri onu kökündən qoparsa, bizdən görəcəksən, –dedi.

Baba Zəmzal dərvişə cavab vermədi, ancaq bunu bir işarə kimi qəbul etdi. Demək, bıçaq sümüyə dirənib. Başçı da, müridləri də onu artıq yaxınlarında görmək istəmirdilər.

Ağlı kəsəndən “Səssizlik” təriqətində olan Zəmzal bir suala cavab tapa bilmirdi: kənar insanlarla ünsiyyəti günah sayan başçı və dərvişlər onun bu körpə və məsum ağacından niyə bu qədər qorxurdular? Bəyəm hər kəsin gecə-gündüz dua edib can atdığı Tanrı səltənətində ağac yoxdur? Əgər tərki-dünyalıq ən böyük ibadətdirsə, o təriqətin ən mömini bu ağac deyilmi? Kənar biriylə danışmaz, kimsənin işinə qarışmaz, yalnız budaqlarını göylərə qaldırıb ibadət edər. Ağac olmaq abidliyin zirvəsi deyilmi? Bizim təriqətin dərvişləri ölməmək üçün həftədə üç dəfə iki barmaq arpa çörəyi yeyirlərsə, ağaclar heç nə yeməzlər. İnsanlara kölgə, nəfəs, azuqə, ev-eşik olmaqdan başqa bir günahları varmı?

Xarabalığa yaxınlaşanda Baba Zəmzal xurma ağacını görmədi. Hər dəfə bu yerdən nöqtə kimi də olsa görünərdi. Qaçmağa başladı: xurma ağacı yerində yoxdu. O tərəf bu-tərəfə qaçıb ağacı axtardı. Yenidən qayıdıb boş qalmış oyuğu barmaqları ilə eşdi. Ağacı kökündən çıxarıb aparmışdılar. Dizləri üstə çöküb, var gücü ilə qışqırdı.

Xarabalıqdakı daşların üstünə çıxan dərvişlər səssiz-səssiz baxırdılar.

Baba Zəmzal ayaqlarını oğurlanmış ağacın boş oyuğuna basdı, qollarını qaldırıb, budaq kimi yanlara açdı və dərvişlərə səsləndi:

– Eheyyy, məni eşidirsiz?! Mən xurma ağacıyam.

Dərvişlər daşların üstündən Zəmzala bir xeyli tamaşa etdilər. Zəmzal yerindən tərpənmirdi. Sanki neçə vaxtdan bəri yetişdirib, bəslədiyi xurmanın qələmi onun bədəninə girmiş, yarpaqları Zəmzalda pöhrələmişdi. Xurma ağacı bir ağacı ayaqda saxlayan nə vardısa, hamısını Baba Zəmzala vermişdi.

Beləcə üç gün, üç gecə Zəmzal yerindən tərpənmədi. Hər gün onunla su gətirməyə gedən dərvişlər bulaqdan geri qayıdanda dibinə su tökür, qəhqəhə çəkib gülürdülər. Zəmzal isə sanki artıq daşlaşmışdı; o, kökündən qopardılmış xurma ağacının daş heykəlini xatırladırdı.

Bugünkü gecə bir başqa qaranlıq idi. Ulduzlar gözə dəymir, ay lap uzaqdan bərq vururdu. Birdən xarabalıqdan ona doğru dalbadal daşlar atıldı. Biri Zəmzalın alnını parçaladı. Üz-gözünü qana boyadı, ancaq dərviş yerindən tərpənmədi. Alnındakı yaradan axan qan gözlərini yandırıb ağzına axsa da, Zəmzal hətta budaq kimi göylərə qaldırdığı qollarını da tərpədib alnından axan qanı silmədi. Körpə xurma ağacı yox olduğu gündən necə dayanmışdısa, eləcə də dayandı. Nə qədər qan itirdiyini dəqiq bilmirdi. Amma ruhu yerində idi. Bilirdi ki, bu dünyada günahsızlar yalnız ac qarınları, ən gözəl budaqları xatırladan qolları, bir də axıdılan qanları hesabına Tanrı səltənətində yer qazanırlar. Göz qapaqlarında, yanaqlarında qurumuş qanı əlləri ilə yoxlamaq istədi. Amma etmədi. İndi onu gizlin-gizlin xarabalıqdan izləyən təkkə qardaşlarının onun əyildiyini, can verdiyini görməsini istəmədi. Zəmzal Şeyxə də, o təkkəyə ömrünü vermiş dərvişlərə də meydan oxuyurdu.

Körpə bir ağacı həyatdan məhrum etmək, bir uşağı ana bətnində öldürmək qədər günahdır. İndi təkkə camaatı şeyxlərinin fitvası ilə onu daş-qalaq etməklə əslində öz bulaşdıqları günahdan qurtulmağa can atırdılar. Baba Zəmzal isə get-gedə daha da daşlaşır, ağacın heykəlinə çevrilirdi.

On dördüncü gün daşların sayı çoxaldı. Artıq gizlin atılan daşların hamısı ona dəyirdi. Zəmzalın müqavimətinin qırılmadığını görən təkkə yoldaşları ona dəyən daşların miqdarına görə yarışa çıxmışdılar.

Bu gün su dalınca gedənlər arasında Təbib dərviş də vardı. Xurma ağacının daş heykəlinə çevrilmiş Zəmzalın yanından keçərkən, əlini uzadıb onun burnuna yaxınlaşdırdı. Təbib dərviş inana bilmirdi ki, bu qədər qan itirmiş insan ayaq üstə necə qalır?

Əlində hiss etdiyi hənirti və hərarətdən anladı ki, Zəmzal sümükləri üzə çıxıb qaxac olanadək beləcə daş heykəl kimi qalacaq. Ona qibtə elədi. Qollarını açıb Tanrının ən sevimli bəndəsini qucaqladı. Zəmzal kimi ola bilmədiyi üçün həyatına, özünə yazığı gəldi. Yalnız indi anladı ki, insanlar niyə günahkar olduqlarını anlayanda ovuclarındakı mismar, alınlarındakı daş yeri sızlayır. Axan göz yaşları ilə Zəmzalı daha da bərk-bərk qucaqladı. Onun ağırlığına dözə bilməyən Zəmzal arxası üstə yerə yıxıldı...

Dodaqlarına süzülən suyun sərinliyi onu ayıltdı. Gözlərini tam aça bilməsə də, ona su verənin Təbib dərviş olduğunu gördü. Zəmzalın alnını əski parçası ilə sarımışdı. İndi isə su verib, özünə gətirməyə çalışırdı.

Dəvə zınqırovlarının səsi eşidildi. Səslər get-gedə yaxınlaşırdı. Bir qədər sonra öndəki dəvənin belində oturmuş cəngavər geyimli şəxs yerdə uzanmış başısarıqlı Zəmzalı görüb Təbib dərvişdən soruşdu:

– Ona nə olub, baba dərviş?

– Sevdiyi ağacı oğurlayıblar.

– Oğrular ona hücum ediblər?

– Yox, – deyə Təbib dərviş Zəmzalın başına gələnləri cəngavərə danışmaq məcburiyyətində qaldı.

Zəmzal da artıq dikəlib oturmuş, alnındakı yara bərk ağrıdığından əllərini başına qoymuşdu.

– Bilsəm, mənzil başına getməyə gücü çatar, onu ağacları bol olan bir yerə apararam.

Cəngavərin sözlərini eşidən Zəmzal inildəyib yerində qurcalandı.

– O, yaralıdı, köməksiz çətin hərəkət edər.

– Sən də gəl bizimlə, baba dərviş, – deyən cəngavər dəvəsini hərəkətə gətirdi.

Təbib dərviş Zəmzalı dikəltdi, onun sol qolunu öz boynuna keçirib belindən yapışdı.

– Bir qədər gedək, özünə gələndə mən qayıdaram. Sənin üçün belə fürsət bir də ələ düşməz. Başının ağrısı hərəkət etməyini çətinlışdirsə də, Zəmzal karvandan geri qalmamağa çalışırdı.

Böyük bir qəbilənin qatıldığı bu karvan Bəni-Əmir tayfasının Nəjdən Azərbaycana köçən karvanı idi, karvanın başındakı cəngavər isə Nofəl idi.

Zəmzal və Təbib dərviş indiyə kimi xurma ağacından başqa ağac görməmişdilər. Yol boyu başqa ağacları da görüb heyrətə gəlirdilər. Bu həm də səhralığı tərk etdiklərini göstərirdi.

Dünəndən bəri dinib-danışmayan Təbib dərviş dərindən ah çəkdi:

– İlahi, görəsən, şeyximiz, təkkə qardaşlarım mənim haqqımda nə düşünür?

Zəmzal:

– Mənim xarabalıqdan rədd olub getməyimi çoxdan arzulayırdılar. Məncə, şeyximiz sənin də mənimlə gəldiyini çoxdan anlayıb. Məncə, heç üzülməz.

Təbib dərviş ayaq saxlayıb dedi:

– O üzülməsə də mən üzülürəm. Peşmanam. Ağlım kəsəndən onun elmini öyrəndim, mənə təbibliyin sirlərini açdı. Səninlə gəlməyim, bəyəm şeyximizə, etiqadımıza, Tanrı səltənətinə gedən yola xəyanət deyilmi? Axı mən təbibəm. Şeyximiz, dərviş qardaşlarım xəstələnəndə onların yeganə ümidi mən idim. Peşəmə də xəyanət etdim. Mən böyük günah işlətdim. Bunun bədəlini necə ödəyəcəyəm?

– Bu qədər peşmansansa yol yaxınkən qayıt.

– Salamat qal, – deyib Təbib dərviş geri döndü və Hələb istiqamətində yol aldı.

– Kömək edin, uşağım əldən gedir, – arxadan gələn vahiməli səs Təbib dərvişin addımlarını yavaşıtdı. O, geri çevrilib köç əhlinin bir yerə toplaşdığını gördü.

– Kömək edin, kömək edin! – səsləri havada uçuşurdu. Təbib dərviş karvana doğru qaçdı.

Qadınlardan biri beş-altı yaşındakı uşağın kürəyindən əlləri ilə vuraraq nəfəs borusuna tıxanmış xurma çəyirdəyini çıxartmağa çalışırdı. Uşaq nəfəs alıb-verə bilmədiyindən boğulur, gözləri bərəlirdi.

Təbib dərviş özünü onlara çatdırıb uşağı anasının əlindən aldı, yumruqlarını uşağın qarın boşluğunun yuxarısında cütləyib sıxdı. Xurma çəyirdəyi torpağın üstünə düşdü. Uşaq nəfəs alıb anasına sarıldı.

Bayaqdan bəri nəfəslərini tutub vahimə ilə baş verənləri seyr edən qəbilə əhli sevinclə Təbib dərvişi alqışladı. Uşağın anası Təbib dərvişin əllərindən öpüb:

– Sizi mənə Allah yetirdi, –söylədi.

Təbib dərviş baş verənləri göylərin ona bir işarəti kimi qəbul edib karvandan ayrılmadı. Karvanbaşı dəvəsini geri sürüb qadına yaxınlaşdı. Onun qəzəbli baxışları karvandakıların nəzərindən qaçmadı. Karvanbaşı:

– Sənə dedim axı, onu gözdən qoyma. Daha səninlə bacarmıram, oğlumu sənə verməyəcəyəm! Talaq, talaq, talaq, – deyib, dəvəsini sürərək, karvanın başına keçdi.

Baba Zəmzal Hələb xarabalığında indiyə kimi qadın görməmişdi. Boğazında xurma çəyirdəyi qalan uşağın anası onun həyatında gördüyü ən gözəl qadın idi. Tərki-dünyalıqdan bəri heç bir qadın haqqında düşünməyən Baba Zəmzal nədənsə bu qadını unutmur, onu xurma ağacına bənzədirdi...

***

Karvan dayanmışdı. Dəvələrə də, köç əhlinə də bir qədər ayaqlarının dincini almaq üçün fürsət verilmişdi. Təbib dərviş Zəmzalın gözlərindən ara-sıra yaş gəldiyini sezirdi. Bu göz yaşlarını körpə xurma qələmi üçün tökdüyünü anlayırdı Təbib dərviş. Zəmzalın başqa kimi vardı ki. Təbib dərvişin də gözü yaşardı. Tanrı səltənətinə bir az da yaxın olmaq istəyən insanın bir ağac üçün bu qədər göz yaşı tökməsini o qədər də anlamırdı. Bəlkə, şeyxləri doğru deyirdi? Zəmzal günah işlədirdi?

Zəmzal ona baxıb göz yaşı tökən Təbib dərvişi görüb bir az da kövrəldi. Hər ikisi bir-birini karvana qoşulanadək ilk dəfə ağlayan görürdü.

– İnsanın göz yaşlarının yağış damlalarından fərqi nədir?, – Zəmzal sual verdi, dalınca cavabını da özü dedi, – Yağış damlaları çaylara, dənizlərə qarışıb yenidən buxarlanırlar. İnsanın göz yaşları onun üzünə, üstünə bulaşır, sonda insanla birlikdə torpağa qarışıb yoxa çıxır. Tanrı səltənətinə gedən yolda şəffaf bir yağış damlası olmaq yaxşıdır, yoxsa insan olmaq? Orda yağış varmı? İnsanlar ağlayırmı görəsən?

– Bax sən, Zəmzal, o zavallı xurma qələmi üçün bu qədər göz yaşı tökürsən, tərki-dünya olduğumuz halda buna dəyərmi?

– Təbib dərviş, bizim o yağış damlasından bircə fərqimiz var: ruhumuz həmişə yaşayır, yağışın isə ruhu yoxdur. Çünki Tanrı səltənətinə gedən ən böyük yol kiminsə qayğısını çəkməkdir. Bax sən ətrafındakı insanların sağlığının qayğısını çəkirsən, mən itirdiyim xurma ağacının. Onu oxşamağa, hər il bir qədər də böyüməsinə, təzə yarpaqlarının pöhrələnməsinə şahidlik etmək ruhu təzəliyir, həyat eşqi verir, qayğı çəkən insanın ruhu da ölmür. Səni düşündürən, var olmağa məhkum edən kiminsə mövcudluğu, ruhun da ölməsinə imkan vermir. Gəl o cəngavərin dediyi meşəyə birlikdə gedək. Ağaclar etiqadımız, meşə Tanrı səltənətimiz olsun.

Zəmzalın bu sözləri Təbib dərvişi təsirləndirsə də, son qərarını mənzil başına çatanda verəcəyini bildirdi. Yolu isə hələ yeni yarılamışdılar...

Xorasana çatmamış, təpəliyin üstündən əynindəki nimdaş, bir neçə yerdən cırılmış paltardan, başındakı şiş uclu papaqdan dərvişliyi bilinən bir nəfər baxırdı. O çevrilib arxasına bir də baxdı və özünü təpədən aşağı buraxdı. Başı üstə diyirlənib karvandakı dəvələrin ayaqlarına ilişdi:

– Yalvarıram, quldurlar məni təqib edir, kömək edin, mən zavallı bir dərvişəm!

Sarvan:

– Ey dərviş, qalx ayağa. Bizim yanımızda heç kim sənə toxuna bilməz, – dedi.

Dərviş yerə düşən papağını götürüb dizinə vurdu, çırpıb başına qoydu. Nofəl başı ilə karvanbaşına yola davam etmək işarəsi verdi.

Onlara yeni qoşulan dərviş karvanı irəli buraxıb, ən arxada addımlayan Zəmzal və Təbib dərvişin yanına gəldi.

Zəmzal:

– Mənim adım Xurma ağacıdır, bu isə Təbib dərvişdir, – deyib tanışlıq verdi, – Bəs sənin adın nədir?

– Mənim adım yoxdur. Sərgərdan gəzirəm. Zibillikləri eşələyib özümə azuqə tapıram. Kimsədən yemək-filan istəmirəm, mənə azuqə vermək istəyənlərdən də qaçıram. Yeganə həmdəmim bax budur, – köynəyini qaldırdı, belinə bağladığı qurşaqda şiş uclu xəncər göründü. Dəstəyi bahalı daş-qaşlarla bəzənmişdi.

Zəmzal tanımadığı dərvişdən qorxub bir-iki addım uzaqlaşdı.

Təbib dərviş marağını gizlədə bilmədi:

– Amma xəncərin zibillikdən tapılana oxşamır, əslzadə xəncəridir.

– Əsilzadələrə nifrət edirəm. Əsilzadəliyim başıma bəla oldu. Körpəliyimdə atamın düşmənləri məni əsir götürüb axtaladılar. On dörd yaşımda başçılarının bax bu xəncərini qurşağından çəkib öldürdüm, yatağından gizli qaçıb canımı qurtardım. Gəzərgi dərvişlərə qoşuldum. İllərlə yanlarında təpik döydüm. Bir gün sən dilənə bilmirsən deyib məni qovdular. Mən də xəncəri şeyxlərinin ürəyinə saplayıb uzaqlaşdım, – bir az duruxub əli ilə yaxınlıqdakı təpələrə uzatdı, – O təpəliyin arxasında böyük bir zibillik var. Orada rahat yaşayırdım. Dünən bir dəstə ac-yalavac gəlib, deyir, bura bizimdir, çıx get. Dedim, bu boyda zibillik hamımıza çatar. Dedilər, yox ki yox! Biz çoxuq, sən tək, get özünə başqa zibillik tap. Getmədiyimi görüb üstümə atıldılar. Xəncəri çıxarıb birini vurdum. Geri çəkiləndə qaçdım. Arxamca düşdülər. Sonrasını isə bilirsiniz.