#ЖүрекпенБизнес

#ЖүрекпенБизнес

Ғани Абадан

© Ғани Абадан, 2025

ISBN 978-5-0068-7589-0

Создано в интеллектуальной издательской системе Ridero

Арнау

Бұл кітапты отбасыма – жарыма және үш балама арнаймын.

Жан, екеуіміз 2005 жылы пойызда танысқан едік. Мен екінші курс студенті едім, ал сен оқуға түсу үшін Алматыға бара жаттың. Мен сол кезде саған бір көргеннен ғашық болдым, кейін бес жылға жоғалтып алып, іздеп жүрдім. Ал тапқан кезде – сені енді ешқашан жібермейтінімді түсіндім.

Мен сені әрдайым сүйдім, мен сені әрдайым қаладым.

Сен менімен бірге бәрін көрдің: даладағы шұңқырды, қарыздарды, анаңның үйінде еденге төселген матрасты, ұйқысыз түндер мен менің ақылға сыймайтын идеяларымды. Сен – менің басты #ЖүрекпенБизнес жобамсың, менің тірегім әрі алға ұмтылуымның себепкерісің.

Сондай-ақ, бұл кітапты анама және әжеме арнаймын.

Бала күнімде көптеген қазақ әжелерінің туған күні неге 1 қаңтар екенін түсінбейтінмін. Тек есейе келе себебін білдім. Олардың ата-аналары репрессия мен ашаршылық жылдарында аштан қайтыс болған екен. Олар өздерінің нақты қай күні туғанын білмеген, сондықтан құжаттарына осы шартты датаны жаза салған.

Бұл кітап – олардың қайраты мен өмірге деген құштарлығына көрсетілген құрмет. Олар сұмдық қиындықтардан өтсе де, аман қалып, ұрпағымызды жалғастырды.

Олардың тарихы маған мынаны ұқтырады: біз түскен «шұңқыр» қаншалықты терең болса да, одан шығуға және жаңа өмір құруға әрқашан күш табуға болады.

Бұл кітап мыңдаған қазақ әйелдері сияқты қиындыққа еш мойымайтын жандарға арналады.

Пролог: Қазғарыштан – даладағы шұңқырға (2009)

«Жиырма жылдан кейін сіз істеген ісіңізден гөрі, істемеген ісіңізге көбірек өкінетін боласыз. Сондықтан тыныш айлақтан алыстаңыз. Желкеніңізге жел тұрғызыңыз. Зерттеңіз. Армандаңыз. Жаңалық ашыңыз» – Марк Твен

Мен Каспий теңізінің жағасындағы Ақтау қаласында туып-өстім. Балалық шағым бақытты өтті. Әкесіз өссем де, анам маған ешкімнен кем болмайтындай бар жағдайды жасады. Соның арқасында дарынды балаларға арналған мектепті бітіріп, Мәскеу авиациялық институтына (МАИ) грантқа түстім.

Елестетіңізші: жасыңыз 19-да, Мәскеуде оқисыз, екінші курстасыз. Бір күні сіз бас тартуға болмайтын ұсыныс аласыз. Қазақстанның аты аңызға айналған ғарышкері Талғат Мұсабаевтың өзі сізді «Қазғарышқа» жұмысқа шақырады.

Ол кезде кез келген қазақ жігіті үшін бұл – лотерея ұтып алғанмен бірдей еді. Дайын мансап, бедел, тұрақтылық, ғарыш саласына жақын болу мүмкіндігі. Мен еш ойланбастан келістім. Мансап қуып, елге оралдым.

Ұлттық ғарыш зерттеулері орталығына жұмысқа тұрдым. Үш ай бойы жұмысқа бардым, кабинетте отырып, қағаз алмастырумен айналыстым. Күн өткен сайын ішімдегі бір нәрсенің сөніп бара жатқанын сездім. Бұл менікі емес еді. Дұрыс жол, беделді жер, болашағы зор – бірақ менікі емес. Студент кезімде түрлі қауымдастықтар құрып, жобалар бастауға итермелеген ішкі отым бұл жерде ешкімге керек болмады.

Сөйттім де, өмірімдегі алғашқы нағыз кәсіпкерлік шешімді қабылдадым. Мен кеттім. «Армандағы жұмыстан» бас тартып, белгісіздікке, «жоққа» қарай қадам бастым.

Дәл осы бос кеңістік пен белгісіздік сәтінде, әдеттегідей, Әлем маған сынақ жіберді. Алыс туысқаным хабарласып, бизнеспен айналысуды ұсынды.

Сөйтіп, ғарышты бағындыра алмаған мен, Қапшағайдағы қараусыз қалған лагерьді «бағындыруға» аттандым. Бұл бизнестің биігіне жасаған алғашқы қадамым деп ойладым.

Бірақ, шын мәнінде, бұл менің алғашқы «шұңқырыма» жасалған қадам екен. Тура және ауыспалы мағынасында да.

Барлығы дәл осы оқиғадан басталды…

Тапсырма:

Өміріңізде тұрақтылық пен арманның арасында таңдау жасаған сәтіңізді еске түсіріңіз. Мүмкін сіз, мен сияқты, арман үшін тұрақтылықтан бас тартқан шығарсыз (Қазғарыштан кеткенімдей). Немесе керісінше – тұрақтылық үшін арманыңызды құрбан еттіңіз.

Жазып алыңыз:

– Сіз қандай таңдау жасадыңыз?

– Қазір артқа қарап, не сезінесіз?

– Егер сол сәтке қайта оралсаңыз, не істер едіңіз?

Бұл кітап – таңдау туралы. Алғашқы таңдауды сіз дәл қазір жасап тұрсыз: әрі қарай оқу немесе өз «тыныш айлағыңызда» қалу.

Негізгі ой: Өмірдегі ең маңызды шешімдерді біз ішкі қалауымыз үшін тұрақтылықтан бас тартқан кезде қабылдаймыз; қателесу қорқынышты емес, тырысып көрмеу қорқынышты.

1-тарау: Алғашқы бизнесім, бандиттер және даладағы шұңқыр (2009)

«Тәжірибе – жіберген қателіктерімізге беретін жай ғана атау» – Оскар Уайльд

Университет артта қалды. Енді не істейміз?

2009 жыл. Мен 24-темін. Мәскеуден Қазақстанға оралдым – өзім арықпын, бірақ амбициям таудай, қалтамда МАИ дипломы, ал басымда – ғаламат жоспарлар. Мәскеуде оқып жүріп жұмыс істеп, бөлім бастығының орынбасарына дейін көтеріліп үлгерген едім. Бірақ Ресейдің астанасы мені ұстап тұра алмады. Мен үйге қайтып, ғарыш саласында мансап құрғым келді – романтика, жұлдыздар, Байқоңыр.

Қазір, осы жолдарды 40 жасымда жазып отырып, сол кездегі 24 жастағы жігітке қараймын да: «Құдайым-ау, неткен аңғал едің!» деп ойлаймын. Бірақ дәл сол аңғалдық маған істі бастауға батылдық берген екен.

Басымда – амбиция, теориялық білім және нақты бизнестің қалай жұмыс істейтіні туралы түсініктің мүлде жоқтығы. Айналадағылардың бәрі мүмкіндіктер, «мұнайдан түскен» ақшалар және экономикалық дүмпу туралы айтады. Қазақстан өсіп жатыр. Керемет идея ойлап тапсаң болды, бәрі жүзеге асатындай көрінеді.

Бұл – өте қауіпті күй. Сен қолыңдағы дипломды оқ өтпейтін сауыт деп ойлайсың, ал шын мәнінде майдан даласына жап-жалаңаш шығасың. Бірақ 24 жаста сен мұны әлі білмейсің. Бәлкім, бұл жақсы да шығар – әйтпесе ешкім ешқашан ештеңе бастамас еді.

«Қазғарышта» үш ай жұмыс істеген соң, мұның маған қол емес екенін түсіндім. Кеңседегі сұр қабырғалар, кеңестік тәрбие көрген бастық, аз жалақы және өзімді үлкен бюрократиялық машинаның кішкентай тетігіне айналып бара жатқандай сезіну. Басшылыққа менің тік мінезім ұнамады. Мені жұмыстан шығара алмайтын еді – өйткені мені Талғат Мұсабаевтың өзі ұсынған болатын, бұл маған қорғаныс берді. Бірақ олар мені өз еркіммен кетуге мәжбүрледі. Маған: «Ғылым сенікі емес, сенің көзіңнен тек ақшаны көреміз», – деді.

Мүмкін олардікі дұрыс та болған шығар. Қазір ойлаймын: егер ақылдырақ болғанымда, шыдап, кетпес пе едім? Тәжірибе жинап, үйренер ме едім? Бірақ ол кезде маған жол сілтейтін аға немесе дос болмады. Мен жас едім, қызуқанды едім, әрі ренішті едім.

Дәл осы күйде – ренжулі, есепшотында көк тиыны жоқ, бірақ бәріне өзімнің мықты екенімді дәлелдеуге деген жабайы құлшыныспен – мен алғашқы жылдарымды айқындаған ұсынысты қабылдадым.

Отыздар шамасындағы, жылы жүзді, қимылы ширақ кәсіпкер – алыс туысқаным маған бизнеспен айналысуды ұсынды. Қапшағайдағы бұрынғы кеңестік балалар лагерін демалыс базасына айналдыру керек еді. Идея керемет көрінді. Мен бірден жанып түстім, немере ағамнан шамамен 3000 доллар қарыз алдым (классикалық 3F ережесі: friends, family, fools – достар, отбасы, ақымақтар) да, осы жобаға бар ынтаммен кірісіп кеттім.

Бірінші раунд: Нокаут

Біз Қапшағайдан шықпай, бәрін өз қолымызбен жасадық, тіпті алғашқы клиенттер де келе бастады. Бәрі жоспар бойынша келе жатқандай еді. Бірақ бизнес – бұл жақсы сөре (старт) маңызды болатын спринт емес. Бұл – қашықтықта барлық қателіктерің шығатын марафон.

№1 қате: Серіктесім жоқ болды. Ең қиын сәтте туысқаным телефонын көтермей қойды. Ақша, жауапкершілік – бәрі менің мойнымда қалды.

№2 қате: Мен кіммен іс бастағанымды тексермедім. Сөйтсек, біз лагерьді қылмыстық беделді адамнан (криминальный авторитет) жалға алған екенбіз. Ол кездегі Қапшағай – ерекше жер: дала, күйдіріп тұрған күн, жанында түрме, бұрынғы және қазіргі бандиттер көп. Ол жақтың өз заңдары бар.

Жалдау ақысын төлей алмай қалғанымызда, менің артымнан адам келді. Қара түсті «Лексустен» екі денелі жігіт түсті, кәсіби мамандар сияқты – үнсіз әрі сабырлы. Мені қала сыртына алып шығып, қолыма күрек ұстатты да, «қаз» деді.

Бұл сәт күні бүгінге дейін есімде. Жапан дала, жел қаңбақты айдап барады, күн төбеден өртеп тұр. Күрек зілдей, қолдарым дірілдейді. Мен жер қазып жатып ойлаймын: «Бұл расымен болып жатыр ма? Менімен бе? Қазір ме? 24 жасымда ма?».

Жабайы қорқыныш, адреналин және сонымен бірге басымда біртүрлі анық ой пайда болды. Мен түсіндім: егер қазір сынсам, жыласам немесе жалынсам – біттім. Ойлану керек. Шығар жол табу керек.

Сөйтіп басыма бір ой келді. Мен тоқтап, маңдайымның терін сүрттім де: «Қане, бастықтарыңызға хабарласайық», – дедім.

Екеуінің біреуі маған сенімсіздікпен қарады, бірақ телефонын шығарды. Мен түсіндірдім: «Мен қарыз екенімді мойындаймын, ешқайда қашпаймын. Мені өлтірсеңдер – ақшаны қайтара алмайсыңдар. Нөл. Ал егер мені жұмысқа алсаңдар, мен көмектесемін және біртіндеп қарызымнан құтыламын. Менің екі бірдей жоғары білімім бар, пайдам тиеді».

Үнсіздік. Ұзақ үнсіздік. Мен жүрегімнің дүрсілін естідім.

Мені босатты.

Мен қарызды бизнес-консультант ретінде жұмыс істеп өтедім – дипломдарым мен басымның жұмыс істейтіні кәдеге жарады. Бірнеше ай бойы оларға барып, құжаттарын реттеуге, бизнес-жоспар құруға, ұйымдастыру істеріне көмектестім. Біртіндеп қарызды жаптым.

Кейін маған тұрақты қалуды да ұсынды. Бірақ кеңсе алдындағы терезелері қап-қара микроавтобустар мен олардан түсіп жататын спорттық киімдегі сұсты адамдар маған ұнамады. Мен сыпайы түрде бас тарттым.

Сөйтіп, тағы да жалғыз, «минуста», бірақ баға жетпес тәжірибемен қалдым.

Күнделіктен (2024): «Ескі жазбаларымды қайта оқып отырмын. Қызық, қорқынышты сәтте сен сабақты көрмейсің. Сен тек соңын, ажалыңды көресің. Ал жылдар өткен соң түсінесің – бұл соңы емес, нағыз Сенің басталуың екен. Күш жеңіске жеткенде емес, құлап, қайта тұруға күш тапқанда пайда болады».

Сол кезде мен түсінбеген сабақ

Ол кезде мен қарапайым сабақ алдым деп ойладым: туысқандармен жұмыс істемеу, ақшаны бақылау, серіктестерді тексеру. Бірақ негізгі сабақ тереңірек екен, оны түсінуге жылдар кетті.

Сен ақшадан, бизнестен, абыройдан айырылуың мүмкін. Бірақ жігерің, рухың сынбайынша – сен жеңілген жоқсың.

Ең қиын жағдайда паникаға түспей, шешім іздеу қабілеті – кәсіпкерлік ойлаудың негізі осы. Мен ол кезде мұны білмедім, жай ғана аман қалуға тырыстым. Бірақ дәл сол тәжірибе менің іргетасым болды.

Әлемдік тәжірибе: Ұлылардың сәтсіздігі

Сіз 90-шы және 2000-шы жылдары бизнес тек бізде, Қазақстанда ғана «жабайы батыс» сияқты басталды деп ойлайсыз ба? Қателесесіз. Әрбір ұлы кәсіпкердің шкафында өз қаңқасы бар – бұл оның бірінші, кейде екінші немесе үшінші сәтсіздігінің тарихы.

Уолт Дисней өз империясын құрмас бұрын Laugh-O-Gram студиясын ашқан, бірақ ол банкрот болды. Күн көру үшін оған ит тамағын жеуге тура келген.

Генри Форд Ford Motor Company компаниясы дүркіреп көтерілмес бұрын, алғашқы екі автомобиль компаниясынан күйіп кеткен.

The Huffington Post негізін қалаушы Арианна Хаффингтон екінші кітабы жарыққа шықпас бұрын 36 баспадан «жоқ» деген жауап алған.

Олардың және тырысып көріп, бірақ қолынан ештеңе келмеген мыңдаған адамның айырмашылығы неде? Сәтсіздікке деген көзқараста. Олар сәтсіздікті үкім («менің жолым болмайды») деп емес, кері байланыс («менің стратегиям дұрыс емес, басқаша жасау керек») деп қабылдады.

Бұл – Кэрол Двек жазған «өсу ойлау жүйесі» (growth mindset). Мұндай ойлау жүйесі бар адамдар қабілеттерін дамыта алатынына сенеді. Олар қиындықтан қорықпайды, қателіктерден үйренеді және сынды өсу нүктесі деп қабылдайды. Менің қолымда күрек ұстап тұрған сәтте қосқаным да, өзім білмесем де, дәл осы еді. Мен берілмедім, мен шығар жол іздедім.

Жазбалардан: «Өсу ойлау жүйесі – бұл позитивті ойлау емес. Бұл – адалдық. „Мен бүлдірдім“ деп мойындау адалдығы. „Бұл маған не үйретті?“ деп сұрақ қою адалдығы. Және тағы бір рет, бірақ бұл жолы ақылмен байқап көру адалдығы».

АЛҒАШҚЫ БИЗНЕСІМНІҢ 5 БАСТЫ ҚАТЕЛІГІ

Артқа қарасам, Қапшағайдағы сәтсіздіктің болмай қоймайтынын көремін. Бандиттер үшін емес (олардың да рөлі бар десек те), менің жеке қателіктерім үшін. Міне, 5 сыни қателік:

– ҚАРЖЫНЫ ЖҮРГІЗБЕДІМ Кіріс пен шығыс есебін жүргізбедім. Қанша ақшаның қайда және неге кетіп жатқанын түсінбедім. «Бір күні өзін-өзі ақтайды» деген үмітпен жарата бердім. Сабақ: Қаржылық есеп – бұл бухгалтерия емес. Бұл – бизнесті бақылау. Егер ақшаның қайда кетіп жатқанын білмесеңіз, бизнесті сіз емес – бизнес сізді басқарады. Не істеу керек: Қарапайым кесте арнаңыз (Excel-де болса да). Үш баған: Кіріс, Шығыс, Қалдық. Күн сайын толтырыңыз.

– ТӘРТІП (ДИСЦИПЛИНА) БОЛМАДЫ Мен бейберекет жұмыс істедім. Бірде 100% күш салам, бірде бір апта қол сілтеп қоям. Менде ырғақ, жүйе, тәртіп болмады. Сабақ: Тәртіп мотивациядан маңыздырақ. Мотивация келеді де кетеді. Тәртіп – бәрін тастап кеткің келгенде сені ойында ұстап тұратын күш. Не істеу керек: Өзіңіздің ТИӘ (Тиімді Игі Әрекеттер – МЭД) жүйеңізді құрыңыз – күнделікті, не болса да орындайтын 3—5 қарапайым әрекет.

– НИШАНЫ ТҮСІНБЕДІМ Мен нарықты зерттемедім. Клиенттерім кім, оларға не керек, қанша төлеуге дайын – мұны түсінбедім. «Мүмкіндік болды» деп қана бизнесті ала салдым. Сабақ: «Мүмкіндік болды» деген – бизнес-модель емес. Уақыт пен ақша салмас бұрын, анықтап алыңыз: сұраныс бар ма? клиентіңіз кім? ол неге сізге ақша төлеуі керек? Не істеу керек: Бизнесті бастамас бұрын, 10 потенциалды клиентпен сөйлесіңіз. Сұраңыз: «Егер мен сізге [өніміңізді/қызметіңізді] ұсынсам, сатып алар ма едіңіз? Қаншаға?»

– СЕРІКТЕСТІ ДҰРЫС ТАҢДАМАУ Мен серіктесті «туысқаным ұсынды» деген принциппен таңдадым. Оны тексермедім, құндылықтарды талқыламадым, жауапкершілік туралы келіспедім. Сабақ: Серіктес таңдау – жар таңдау сияқты. Серіктес бизнесті өрге сүйреуі де, өлтіруі де мүмкін. (Бұл туралы толығырақ 3-тарауда). Не істеу керек: Серіктесті «іс барысында» тексеріңіз. Бизнес құрмас БҰРЫН, бірге кішігірім жоба жасап көріңіз.

– «Б» ЖОСПАРЫ БОЛМАДЫ Мен барлығын бір картаға тіктім. Егер бірдеңе дұрыс болмай қалса, не істейтінім туралы жоспар болмады. Ал бизнесте «бірдеңе» әрқашан дұрыс болмай қалады. Сабақ: Бизнесте әрдайым форс-мажор болады. Сіз бақылай алатын жалғыз нәрсе – соған дайындығыңыз. Не істеу керек: Бастамас бұрын өзіңізге сұрақ қойыңыз: «Егер 3 айдан кейін бірде-бір клиент болмаса, мен не істеймін?» Жауабын жазып алыңыз. Бұл сіздің «Б» жоспарыңыз.

Біз не білдік:

– Алғашқы бизнес – бұл көбінесе ақша туралы емес, оқу ақысы туралы. Және бұл қалыпты жағдай. Бастысы – аман қалу және дұрыс сабақ алу.

– Алғашқы бизнестің 5 басты қателігі: қаржыны жүргізбеу, тәртіптің болмауы, нишаны түсінбеу, дұрыс емес серіктес, «Б» жоспарының жоқтығы.

– Ең басты актив – идея емес, сіздің ойлау жүйеңіз. Қиын жағдайда берілмеу қабілеті кез келген бизнес-жоспардан қымбат тұрады.

Тапсырма: Өзіңіздің ең үлкен сәтсіздігіңізді еске түсіріңіз (міндетті түрде бизнесте болуы шарт емес). Не дұрыс болмады? Енді қателіктерге емес, соның арқасында не үйренгеніңізге назар аударыңыз. Сол жағдайдан қандай үш мықты қасиет немесе сабақ алып шықтыңыз? Соларды жазыңыз. Бұл – сіздің алғашқы кәсіпкерлік капиталыңыз.

#ЖүрекпенБизнес құралдары: Кәсіпкердің бес негізгі дағдысы

Менің алғашқы сәтсіздігім маған аман қалуды үйретті. Бірақ жай ғана аман қалу емес, жеңіске жету үшін нақты дағдылар керек. 15 жыл ішінде мен бизнестегі табыс бес негізге сүйенетінін түсіндім. Жақсы жаңалық: бұл туа біткен талант емес, жаттығу арқылы шыңдауға болатын бұлшықеттер сияқты.

1. Шешімталдық (Решительность)

– Бұл не: 100% ақпарат болмаса да, тез шешім қабылдау қабілеті. Идеалды жағдайды күтетін кәсіпкер әрекет ететін кәсіпкерден әрқашан ұтылады.

– Қалай шыңдаймыз: Шешім қабылдауға дедлайн қойыңыз. «70% ережесін» қолданыңыз: егер 70%-дан артық сенімді болсаңыз – әрекет етіңіз.

2. Сату

– Бұл не: Адамдарды идеяңыздың құндылығына сендіру қабілеті. Сату – бұл «біреуге бірдеңені тықпалау» емес, клиентке проблемасын шешуге көмектесу. Сіз өз өніміңіздің бас жаршысы болуыңыз керек.

– Қалай шыңдаймыз: Сату туралы кітаптар оқыңыз, ұлылардың (Стив Джобс) сөздерін тыңдаңыз, апта сайын дағдыны жаттықтыру үшін 3—5 «суық» (таныс емес адамдарға) қоңырау жасаңыз.

3. Тәртіп (Дисциплина)

– Бұл не: Керек нәрсені, тіпті істегің келмесе де, істеу қабілеті. Мотивация – бұл стартқа арналған отын. Тәртіп – бұл сізді жол бойы алып жүретін қозғалтқыш.

– Қалай шыңдаймыз: Өзіңіздің ТИӘ (Тиімді Игі Әрекеттер) жүйеңізді құрыңыз. Күнделікті орындайтын 3—5 қарапайым әрекет.

4. Делегирование (Міндеттеу)

– Бұл не: Басты нәрсеге уақыт босату үшін тапсырмаларды басқаларға беру қабілеті. Бұл негізін қалаушылардың көпшілігі үшін ең қиын дағды.

– Қалай шыңдаймыз: Аздан бастаңыз. Аптасына бір рутиналық тапсырма тауып, оған фрилансер жалдаңыз. Ереже: егер біреу тапсырманы сіз сияқты 80% жақсы орындай алса – оған тапсырыңыз.

5. Қаржылық сауаттылық

– Бұл не: Ақшаны санау қабілеті. Сіз маркетинг данышпаны болуыңыз мүмкін, бірақ егер сіз юнит-экономика, маржа және залалсыздық нүктесі не екенін түсінбесеңіз, бизнесіңіз құрдымға кетеді.

– Қалай шыңдаймыз: Қаржыгер еместерге арналған қарапайым қаржы курсын табыңыз. Аптасына бір рет өзіңізді кірістер мен шығыстар туралы есепті ашып, әрбір цифрды талдауға мәжбүрлеңіз.

Жаттығу: Осы бес дағдының әрқайсысын өзіңіз үшін 10 балдық жүйе бойынша бағалаңыз. Ең «ақсап тұрған» біреуін таңдап, алдағы айға мақсат қойыңыз – оны дамытудың бір нақты әдісін табыңыз (кітап оқу, курс өту, ментор табу).

Бұл бес дағды менің алғашқы қадамдарымда қалай көрінді?

Егер менің алғашқы кәсіпкерлік қадамдарыма – Қапшағайға, кейін Ақтауға – тура қарасақ, жағдай әркелкі болғанын көреміз.

Шешімталдық жағынан менде бәрі жақсы болды. 24 жасымда мен «армандағы мансабымнан» – Қазғарыштан еш ойланбастан кеттім, туысқанымнан ақша алып, Қапшағайдағы қараусыз қалған лагерьге бардым, кейін Ақтауда бірден екі компания аштым. Ол кезде менде жоғалтатын ештеңе жоқ еді. Бұл жастық батылдық мені бірнеше рет құтқарды: қала сыртында қолыма күрек ұстап тұрғанда да, кейін қызметтерімді сатқан кезде де.

Сатумен қызығырақ болды. Табиғи сүйкімділік пен тіл табысқыштық менде әрқашан бар еді. Бірақ тек JIB-те мен сатудың «харизма» емес, тәртіп екенін көрдім: күн сайын күнделікті ашу, қоңыраулар тізімін жасау, хаттар жазу, қарсылықтармен жұмыс істеу. Гүлзара Мәулетдин мен Лариса Сагановская мені күнделікпен достасуға мәжбүрледі. Бұл B2B-сату дағдысы кейін Ақтаудағы Abadan Consulting пен менің кейінгі барлық жобаларымның іргетасы болды.

Ал міне тәртіп, делегирование және қаржылық сауаттылық ол кезде ашық түрде ақсап жатты. Мен уақытында тұрмай қалатынмын, кешігетінмін, істі соңына дейін жеткізбейтінмін. Ақшаны дұрыс санамадым, кассалық алшақтықты (кассовый разрыв) жоспарлай алмадым және оңай шашылатынмын. Адамдарды басқаруда не «тым жұмсақ», не керісінше, тым алыс ұстайтынмын. Бұл маған жүйкеге де, ақшаға да түсті.

Егер мұны сабақ тіліне аударсақ, ол қарапайым: батылдық пен харизма жеткіліксіз. Олар жартастан секіруге көмектеседі, бірақ жерге соғылып қалмай, қонуға және ұшу жолағын салуға – дәл осы тәртіп, сату қабілеті, ақшаны санау және команда құру көмектеседі.

Негізгі ой: Батылдық секіруге мәжбүрлейді, бірақ тәртіп, сату және ақшаны санау қабілеті құлап кетпеуге көмектеседі.

2-тарау: Жалдамалы жұмысқа қашу және алғашқы ментор (2010)

«Жақсы ұстаз дайын жауап бермейді, ол саған жауапты өзің табуға көмектеседі» – Сократ

Неге жалдамалы жұмыс – бұл әрқашан артқа шегіну емес?

Демалыс базасындағы оқиғадан кейін мен эмоционалды және қаржылық тұрғыдан әбден қажыған едім. Қарыздар, көңіл қалу, әрі қарай не істеу керектігін мүлде түсінбеу. Біздің қоғамда нағыз еркек «соңына дейін күресуі керек», «берілмеуі керек» деген түсінік бар. Бизнестегі сәтсіздіктен кейін жалдамалы жұмысқа кету көбіне жеңіліс ретінде қабылданады.

Мен де солай ойладым. Арманыма опасыздық жасап жатқандай сезіндім. Бірақ шын мәнінде, бұл менің өмірімдегі ең дұрыс шешімдердің бірі болды. Мен тұрақтылық тауып, ес жию үшін жалдамалы жұмысқа «қашуды» ұйғардым. Кейде соғысты жеңу үшін тактикалық шегініс жасап, күш жинау керек болады.

Менің «корпоративтік университетім»

Алматы, 2010 жыл. Мен Қазақстанның HR-қауымдастығының бастауында тұрған JIB консалтингтік компаниясына жұмысқа орналастым. Кеңсе шағын, жайлы, қабырғаларда ірі компаниялардан алған сертификаттар мен алғыс хаттар ілулі тұр. Кәсібилік пен жылулық қатар сезілетін атмосфера.

Менің басшым Гүлзара Мәулетдин болды – өткір ақылды, жұмсақ, бірақ талапшыл, талғампаз әйел. Ол сертификатталған коуч еді және маған коучингті үйреткен де дәл сол кісі болды. Онымен болған әрбір әңгіме жай ғана жұмыс талқылауы емес, шағын коучинг-сессия болатын. Ол маған дайын жауап бермейтін, керісінше, мені ойлануға мәжбүрлейтін сұрақтар қоятын.

«Адамға не істеу керектігін айтпа. Оған жауабын өзі табуға көмектесетін сұрақ қой», – бұл оның басты қағидасы еді. Және бұл менің тек сатылымға ғана емес, жалпы өмірге деген көзқарасымды өзгертті.

Мен ол жерге сату жөніндегі менеджер болып келдім – піспеген, сәтсіздіктерден кейін қажыған, бірақ қолымнан бірдеңе келетінін дәлелдеуге деген құлшынысы зор жас жігіт едім. Ал ол жерден басқарушы директор болып кеттім.

Гүлзараның бизнес-серіктесі Лариса Сагановская – қысқа шашты, қыран көзді, ірі денелі, сымбатты әйел еді. Оның бойындағы энергия айналасындағылардың бәрін тез қимылдауға мәжбүрлейтін. Мені күнделік жүргізуге үйреткен сол кісі болды.

Бірде ол мені кабинетіне шақырып алып, алдыма блокнот қойды да: «Егер сен мақсаттарың мен тапсырмаларыңды күн сайын жазып отырмасаң, жай ғана уақытыңды босқа өткізіп жүрсің. Күнделік – бұл жоспарлау емес. Бұл – өзіңмен сөйлесу. Бұл – өз өміріңді бақылауда ұстау», – деді.

Мен күнделік жүргізе бастадым. Әр таң сайын: күннің мақсаты, алғыс айту, рефлексия. Бұл әдет өмірімнің соңына дейін менімен қалды. Тіпті қазір, 2025 жылы да, мен таңғы 6-да тұрып, ең бірінші ісімді күнделік жазудан бастаймын.

Сөйтіп мен өзім сататын тренингтердің барлығынан өте бастадым. Өнімді ішінен зерттедім. Ірі компанияларға қоңырау шалдым, HR-директорлармен сөйлестіім, олардың «ауруларын» тыңдадым. Мен екі іргелі нәрсені түсіндім:

– Кез келген бизнес сатудан басталады. Өнімнен емес, сайттан емес, клиенттің мәселесін түсініп, оған шешім ұсына білуден басталады.

– Адамдарды оқыту және дамыту – бұл менің жолым. Тренингтердің командалар мен компанияларды қалай өзгертетінін көріп, мен рахаттанатынмын. Мен өзімді шабыттандыратын істі таптым.

Сол жерде мен Гүлстан Аюповамен таныстым – байсалды, терең ойлы, адамды бір көргеннен танитын ғажап психолог және коуч. Мен оның «Ерлер мен Әйелдер» тренингінен өттім, бұл маған болашақ жарыммен қарым-қатынас құруға көмектесті. Бұл бизнесті емес, өмірді өзгертетін тренингтердің бірі еді.

Пойызда басталған махаббат хикаясы

Мен сізге Жан туралы айтып беруім керек. Өйткені онсыз не бұл кітап, не #ЖүрекпенБизнес тұжырымдамасы, не қазіргі мен болмас едім.

Жан – терең, қызықты және көңілді қыз, бірақ көзқарасы салмақты әрі қатал. Ол – тым ерте есеюге мәжбүр болған қыз. Сондықтан оның жүрегінің түбінде мен қатты жақсы көретін кішкентай қыз әлі күнге дейін өмір сүреді.

Біз 2005 жылы кездестік. Мен екінші курс студенті едім, Астанадан Алматыға қайтып бара жатқанмын. Ол оқуға түсуге бара жатқан. СВ вагоны, ұзақ жол, таусылмайтын әңгіме. Мен сол кезді жақсы есіме сақтадым – өмір бойы білетін адамымды кездестіргендей сезімде болдым.

Біз сол жазда Алматыны қыдырдық. Мен жаспын, тәжірибесізбін, махаббаттың не екенін әлі толық түсінбеймін. Бірақ сездім: мен онымен бірге болғым келеді.

Содан кейін біз бір-бірімізді жоғалтып алдық. Бес жылға.

Онда менің телефоным болды, бірақ ол хабарласпады. Ал мен оның нөмірін жоғалтып алып, іздеп жүрдім. Ортақ таныстардан сұрадым, интернеттен іздеп көрдім – нәтиже болмады. Бұл әлеуметтік желілер дәуіріне дейінгі кез еді, адамды табу оңай емес болатын.