Седарчий. 2-гIА Дакъа

37— Iалис (Дела реза хуьлда цунна) аьлла: «Со Делан элчанца (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) волуш, Абу Бакр а, Ӏумар а гуча ваьлча, цо (Пайхамара) аьлла:

«ХӀара шиъ — йалсаманин хьалхарчу а, тӀаьххьарчу а баккхийчу нехан элий ву, пайхамарш а, элчанаш а боцарш. ХӀай Ӏела, цаьршинна иза ма дийцалахь (хӀинца)». анаш а боцарш. ХӀай Ӏела, цаьршинна иза ма дийцалахь (хӀинца)».

38— Абу СаӀидера (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла:

«Бакъдолуш, (йалсаманин) лакхарчу даржера нах, шайла лахахь болчарна гур бу — шуна стиглан йистехь (гена лакхахь) сирла седа гуш ма-хиллара. Бакъдолуш, Абу Бакр а, Ӏумар а царах (оцу лакхарчу даржехь) ву, дика а, сийлахь а ву и шиъ».

39— Iалис (Дела реза хуьлда цунна), ша халиф волуш, Куфехь (гӀалин) минбар тӀехь нахана хьалха аьлла: «Хокху умматан уггаре дика стаг, шен Пайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) тӀаьхьа — Абу Бакр ву. Ткъа Абу Бакрл тӀаьхьа уггаре диканиг — Ӏумар ву. Нагахь суна кхоалгӀачун цӀе йаккха лиънехь, ас иза а йоккхур йара».

40— Къайс аль-Харифис (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, шена Ӏалис (Дела реза хуьлда цунна) олуш хезира аьлла:

«Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) хьалхавелира, Абу Бакр цуьнна тӀаьхьа (шолгӀа) нисвелира, ткъа кхоалгӀа — Ӏумар хилира. Цул тӀаьхьа фитнато тхо хьарчийра, АллахӀана лиънарг хилира-кх».

41— Делан элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла:

«Сол тӀаьхьа волчу шинна тӀаьхьахӀитта (церан некъ схьаэца) — Абу Бакрна а, Ӏумарна а».

42— Аишас (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Абу Бакра (Дела реза хуьлда цунна) аьлла хилар:

«Оцу лаьттан букъ тӀехь (дуьненахь) цхьа а стаг вац суна Ӏумарл дукха везаш».

43— Аишас (Дела реза хуьлда цунна) дийцина: Абу Бакр (Дела реза хуьлда цунна) цомгуш волуш, нах баьхкира цунна тӀе, цара элира:

«Хьо хьайн Дела волчу д1авоьдучу (кхелхачу) хенахь, Ӏумар тхуна тӀе куьйгалхо (халиф) вита йиш йуй хьан? ТӀаккха хьайга (Дала) хаьттичи, Цунна хӀун жоп лур дара?»

Цо (Абу Бакра) аьлла: «Ас эр ду: „Ас царна тӀе куьйгалхо витира царах уггаре дика верг“».

44— Аз-Зухрис аьлла:

«Ӏумарна уггаре хьалха „Амируль-муъминийна“ (Муъмин нехан эла/куьйгалхо) аьлла салам делла стаг — МугӀийрат ибн ШуӀбат ву».

45— Iумаро аьлла: «Сол тӀаьхьа оцу гӀуллакхана (халифаллина) тӀехӀоьттанчунна хаийла: гергара наха а, генарчу наха а иза (куьйгалхо) шен агӀор вожор (шега ийзор) вуй. Бакъдолуш, ас нахаца сайн са лардеш (иза бакъонан тӀехь латтош) къийсам латтабо. Нагахь фаллина) тӀехӀоьттанчунна хаийла: гергара наха а, генарчу наха а иза (куьйгалхо) шен агӀор вожор (шега ийзор) вуй. Бакъдолуш, ас нахаца сайн са лардеш (иза бакъонан тӀехь латтош) къийсам латтабо. Нагахь суна сайначул а оцу гӀуллакхана (урхаллина) чӀогӀа стаг верг хиънехь — со хьалха а ваьккхина, сан корта схьабаккхар суна дукха дезар дара, оцу (1едалин) гӀуллакхана тӀехӀуттучул а».

46— Ибн Ӏаббаса (Дела реза хуьлда цунна) дийцина: Ӏумар (Дела реза хуьлда цунна) халиф хӀоьттинчу хенахь, цуьнга аьлла:

«Цхьаболчу нахана и (халифаллин) гӀуллакх хьоьгахь хилийта ца лаьара (хьох йухабовла герга бара уьш)». фаллин) гӀуллакх хьоьгахь хилийта ца лаьара (хьох йухабовла герга бара уьш)».

Цо (Ӏумара) хаьттира: «ХӀунда дара иза?»

Цара жоп делира: «Хьо чӀогӀа (амал йолуш) а, луьра а ву олуш бара уьш».

ТӀаккха Ӏумара аьлла: «Хастам бу АллахӀана, сан дог царна къинхетамах дуьзначу, ткъа церан дегнаш соьх кхерамах дуьзнчу!»

47— Аль-Ахьнаф бин Къайса (Дела реза хуьлда цунна) аьлла: «Суна Ӏумара (Дела реза хуьлда цунна) олуш хезира:

«Ӏумарна Делан ахчанах (бусулба нехан хьал-бахамах) хьанал дац ши духар бен: цхьа духар — Ӏаьнна, ткъа шолгӀаниг — аьхканна. Иштта Хьаьж а, Ӏумрат а дан оьшург а, цул совнаха — сайн доьзална кхача (йуург), Къурайш тайпана йуккъерчу стаган санна. Цул тӀаьхьа со — бусулбанех цхьа стаг ву (массо а нах санна)».

48— Iурвас (Дела реза хуьлда цунна) аьлла:

«Ӏумара (Дела реза хуьлда цунна) шен халифаллин йерриге а хенахь нахаца Хьаьж дира». фаллин йерриге а хенахь нахаца Хьаьж дира».

49— Ибн Ӏумара (Дела реза хуьлда цунна) аьлла:

«Делан элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) кхелхинчул тӀаьхьа, цкъа а суна ца гина цхьа а стаг — Ӏумарел чӀогӀа хьуьнар долуш а, цулла комаьрша а».

50— Аз-Зухрис аьлла:

«АллахӀа Ӏумаран (куьйгаллица) йерриге а Шам (Сири, Палестина, Иордани) схьайаьккхира, иштта Аль-Джазийра (Месопотами) а, Мисар (Египет) а, йерриге Иракъ а. Шен валарал цхьа шо хьалха цо „диванаш“анаш“7 кхоьллира, тӀаккха нахана йукъахь церан (тӀеман) хӀонс йийкъира».

51— Хузайма ибн Са’бита (Дела реза хуьлда цунна) дийцина:

«Ӏумаро (Дела реза хуьлда цунна) шен белхало (куьйгалхо/эмир) хӀоттийначу хенахь, цунна тӀедуьллуш йаздора: цо Бирзавнан говр8 ца хахка, (цӀена/мерза) кӀа-кхача ца йаа, (паччахьийн санна) дуткъа (деза) духар ца дохар, иштта шен неӀарш (миска) болчу нахана хьалха дӀа ца къовлар. Нагахь цо (эмиро) иштта ца динехь — цунна таӀзар дар хьанал хуьлура».

52— ТӀа’рикъ ибн ШихӀа‘ба (Дела реза хуьлда цунна) аьлла:

«Цхьана стага Ӏумарна цхьа хабар дуьйцуш, цо (оцу стага) цхьа аьшпаш (пуьчаш) биттча, Ӏумара (цунна т1аьхьа кхуьий) олура: «ХӀара (пуьчш) сацабе!»

ТӀаккха юха а кхин дӀа дуьйцура цо, Ӏумара юха а олура: «ХӀара (пуьчш) а сацабе!»

ТӀаккха оцу стага олура цуьнга: «Ас хьуна мел дийцинарг бакъ дара, ахьа сацаде аьлла (пуьчаш) доцург»».

53— Ибн МасӀуда (Дела реза хуьлда цунна) аьлла:

«Дика нах хьехош хилча — марша вогӀийла Ӏумар (иза хьалха ваккха хьахварехь)! Бакъдолуш, Ӏумар — тхуна йукъахь АллахӀан Къуръан уггаре дика хууш верг а, Делан динах кӀорггера кхеташ верг а вара».

54— Ибн МасӀуда (Дела реза хуьлда цунна) аьлла:

«Нагахь Ӏумаран Ӏилман дазалла (терзанан) цхьана кеда тӀе диллахь, ткъа дуьненахь долчу массо а адамийн Ӏилма шолгӀачу кеда тӀе диллахь — Ӏумаран Ӏилма кхечеран Ӏилманал деза (сов) хир дара».

55— Хьузайфас аьлла:

«Нахана йукъахь долу Ӏилма Ӏумарца цхьана Ӏуьргахь къайладаьккхина (латтош) санна дара».

56— Ибн Ӏумара (Дела реза хуьлда цунна) аьлла:

«Ӏумара шийтта (12) шарахь Ӏамийра „Аль-Бакъарат“ сурат. Иза Ӏамийна ваьлча — цо эмкал йийра».

57— МуӀавийас (Дела реза хуьлда цунна) аьлла:

«Абу Бакрна-м дуьне (даккха) ца лиира, дуьненан а иза ца лиира. Ткъа Ӏумар-м — дуьне цунна тӀегӀоьртар (цуьнга марзо йахийта гӀоьртира), амма цунна иза ца лиира. Ткъа вай-м — оцу (дуьненан марзонашна) йукъахь букъа тӀехь а, кийра тӀехь а каьрчаш (хьарчина) ду-кх».

58— Хьафсас а (Дела реза хуьлда цунна), ӀабдуллахӀа а, кхечара а Ӏумарца (Дела реза хуьлда цунна) къамел деш, элира аьлла:

«Нагахь ахьа там болу (дика) кхача биънехь, бакъонан (гӀуллакхийн) тӀехь хьо чӀогӀа хир вара».

Цо (Ӏумара) хаьттира: «Шу массо а оцу ойланехь дуй?»

Цара жоп делира: «ХӀаъ».

ТӀаккха цо элира: «Суна хаьа аша соьца латтош болу кхетам (дика лаар), амма ас сайн ши доттагӀ (Пайхамар а, Абу Бакр а) цхьана нийсачу некъа тӀехь витира. Нагахь ас оцу шиннан некъ битахь — со оцу шинна тӀекхочур вац».

59— Дийцина ду: «Нах мацаллин шарахь хиллачу хенахь, оцу шарахь Ӏумара (Дела реза хуьлда цунна) цкъа а даьтта ца диира, йа мекха (дерстина) жижиг а ца диира».

60— Iутба ибн Фаркъада Ӏумарца (Дела реза хуьлда цунна) цуьнан кхачанах (йуучух) лаьцна къамел динчу хенахь, цо элира:

«Хьо хӀун дуьйцуш ву?! Сайн дикаллаш (марзонаш) сайн дуьненан дахарехь дӀайиъна, царах марзо эца лаьа-техьа суна?»

61— Iумар (Дела реза хуьлда цунна) шен кӀант Ӏа’сим жижиг дууш волуш цуьнна тӀевеара, тӀаккха цо хаьттира: «ХӀара хӀун ду?»

Цо (Ӏа’сима) жоп делира: «Тхуна иза (жижиг) даа лиънера».

Ӏумара элира: «Хьуна цхьа хӀума (йаа) лиъначу хӀора заманчохь, ахьа иза йуур йуй? Стагана исраф хила тоьар ду-кх — цунна шен лиъна мел йолу хӀума цо йаар!»

62— Iумара (Дела реза хуьлда цунна) элира: «Суна дага беара чӀара баа».

Т1аккха Йарфаъ (Ӏумаран гӀоьнча) шен говрана нуьйр а тиллина, йиъ дийнахь-буса (чӀара лаха) воьдучу а, вогӀучу а некъахь лелла, тӀаккха цхьа туьнкал чӀара а эцна веара. Цо шен говр дика йила а йилар, тӀаккха Ӏумарна тӀевеара.

Ӏумара элира: «Схьавола, оцу говране хьовсур ду-кх вай». всур ду-кх вай».

Цо цуьнга хьаьжча элира: «Цуьнан лерган кӀелара хӀара хьацар дила (дӀадаккха) дицдина хьан. Ӏумаран марзонна дуьхьа хӀара хьайбане бала хьегийтина ахь! Делах чӀагӀо йо ас: Ӏумара оцу хьан туьнкалах (чӀарах) чам боккхар ма бац!»

63— Iумар (Дела реза хуьлда цунна), ша халиф волуш а, тӀехула тӀергӀах йина (куртка санна йолу) джаббат (бедар) юхуш вара, цуьнан цхьаболу меттигаш цӀоканан аьрзнашца (йоманашца) тегна а йолуш. анашца) тегна а йолуш.

Иза базаршкахь го туьйсуш лелара, шен белша тӀехь диррат (гӏаж) а йолуш — цуьнца цо нахана таӀзар (низам) латтора. Иштта, некъа тӀергӀах тӀехь йисина кийсигаш йа хурманийн лаххьарш гича — цо уьш схьа а гулйой, наханна пайда хилийта церан кхерчашка (цӀеношка) дӀасакхуьйсура.

64— Анаса (Дела реза хуьлда цунна) аьлла:

«Ӏумаран (Дела реза хуьлда цунна) белшашна йуккъехь цуьнан коч тӀехь йиъ йома гира суна».

65— Абу Ӏусман ан-Нахдис (Дела реза хуьлда цунна) аьлла:

«Суна Ӏумарна (Дела реза хуьлда цунна) тӀехь цӀоканан аьрзнаш (йоманаш) тегна изар гира». анаш) тегна изар гира».

66— IабдуллахӀ ибн Ӏа’мир ибн РабийӀас (Дела реза хуьлда цунна) аьлла:

«Ас Ӏумарца (Дела реза хуьлда цунна) хьаьж дира: цо цкъа а (некъахь) четар (палатка) ца хӀоттийра, йа кхин йолу тхов-бедар а. Цо шен верта (бедар) а цӀока (кожа) а диттах хьовзайора, тӀаккха цуьнан ӀиндагӀахь (садаӀа) охьахаара».

67— Iумар (Дела реза хуьлда цунна) Джабият олучу меттиге веара сирачу эмкална тӀехь хиъна. Цуьнан кIунзал малхехь лепаш бара, коьртахь цхьа а куй йа чалма йоцуш. Когаш эмкалан нуьйран шина агӀор дӀабиллина бара, лаг (стремя) доцуш.

Цуьнан нуьйран тӀера кӀело — тӀергӀах йина анбиджани олу верта дара; иза цо охьавоьссича шен мотт (юргӀа) метта а леладора. Цуьнан тӀорказ пальмин чкъоьрах дуьзна дара, охьадиссича иза гӀайбан метта леладора. ТӀехь мажделла а, кач (логан гуо) баьтӀна а безачу бамбех йина коч йара.

Цо элира: «Оцу йуьртан куьйгалхо схьавеха суна».

Иза веача, Ӏумара элира: «Сан коч йила а йилий, тега, ткъа суна тӀеюха йухалуг (сан коч йаллалц) кхин коч ло».

Цунна безачу ветах (лёнах) йина коч еара.

Ӏумара хаьттира: «ХӀара хӀун ду?»

Цара элира: «Иза вета (лён) ду».

Цо хаьттира: «ХӀун йу и вета?» (цуьнан дезалла ца хаара цунна).

Цара цуьнга иза дийцира. ТӀаккха цо шен коч схьайаьккхира, т1къа цара иза йитнера, аьрзнаш (йоманаш) тегнера. Иза юха тӀеюьйхира цо. анаш) тегнера. Иза юха тӀеюьйхира цо.

Оцу йуьртан куьйгалхочо элира: «Хьо Ӏаьрбийн паччахь ву, хӀара мехкаш эмкалш лела мегаш дац (говр оьшу)».

Цунна тӀе бирзавн (говр) еара, цуьнан букъа тӀе нуьйр йоцуш деза дари диллира. Ӏумар цуьнна тӀехь цхьа кӀеззиг вахча, цо элира: «Сацае! Суна ца моьттура нах шайтӀанах (иштта хьала-охьа кхийсалучу хӀуманах) хехкалуш бу. Схьайалае сан эмкал!»

68— Iумар ибн аль-ХаттӀабан йуьхь тӀехь бӀаьрхиш ихина ши Ӏаьржа сиз (лар) дара, иза дукха велхарна (АллахӀах кхерарна) хилла.

69— Хьасан-басрис (Дела реза хуьлда цунна) аьлла:

«Ӏумар (Дела реза хуьлда цунна) шен буьйсанан (Ӏибадатан) декъехь цхьана аятах чекхволуш, иза (АллахӀах кхерарна) охьавожара, цундела масех дийнахь нах цуьнан хьал хатта тӀеоьхура».

70— Анаса (Дела реза хуьлда цунна) аьлла:

«Со Ӏумарца аравелира, иза цхьана беша чувелира. Тхуна йуккъехь керт йолуш, суна иза (ша шеца) къамел деш хезира: „Ӏумар ибн аль-ХаттӀаб — муъма нехан куьйгалхо (амируль-муъминин)! ДIавала! ХаттӀабан кӀант, Делах кхералахь хьо, йа Цо (АллахӀа) таӀзар дийр ду хьуна!“»

71— IабдуллахӀ ибн Ӏа’мир ибн РабийӀас (Дела реза хуьлда цунна) аьлла:

«Суна Ӏумар (Дела реза хуьлда цунна) гира — лаьттара цхьа чан (соломинка) схьа а эцна, цо олуш: „Йа АллахӀ, хӀара чан хилла велара со! ХӀумма а йоцуш хилла велара со! Сайн нанас со вина ма хилла велар!“»

72— Iумар ибн Хьафса (Дела реза хуьлда цунна) аьлла:

«Ӏумар ибн аль-ХаттӀаба (Дела реза хуьлда цунна) хи дуьззина йоккха кӀудал шен белша тӀе хьалаайира. Цунна (цецбевллачу наха) цуьнах лаьцна хаьттича, цо элира: „Сан са шех доккхадеш (куралла еш) хийтира суна, тӀаккха суна иза сийсаздан лиира“».

73— Ибн Ӏумара (Дела реза хуьлда цунна) дийцина:

«Со Джалула‘ъ тӀамтӀехь волуш (караеъна) хиллачу хӀумнех, шовзткъа эзар (40 000) дирхӀамах цхьа дакъа ийцира аса. Со Ӏумарна (Дела реза хуьлда цунна) тӀевеача, цо элира:

— Нагахь со цӀерна (жоьжахатина) хьалха хӀоттийна, т1аккха хьоьга аьлча: цуьнах (жоьжахатах) хьалхаваккха иза хӀара (бахам) сагӀан баларц, ахьа со кIелхьара воккхура вари?

Ас элира:

— Делах чӀагӀо йо ас, хьуна лазар деш мел йолу хӀумнах хьо кӀелхьара ваккха ас и лур ма дара.

ТӀаккха Ӏумара элира:

— Суна ма-гарра, нах оцу хӀумнах мах беш хилла хир бу: «ХӀара ӀабдуллахӀ ибн Ӏумар ву — Пайхамаран (Аллах1ер салават а, салам а хуьлда цунна) асхьаб, муъма нехан куьйгалхочун кӀант, цунна уггаре дукха веза стаг а ву», — олуш. Цундела хьуна иза йораха (арзан) йохка лаар царна, иза хьуна йохкарех гӀоле хийтина хир ду царна. Ткъа со — (хазна) дӀасайоькъуш верг а, цуьнах жоп дала дезаш верг а ву. Ас хьуна лур ду Къурайш-тайпана йохк-иэшархочо йоккхучух уггаре йоккха йогӀу пайда — хӀора дирхӀамах кхин цхьа дирхӀам пайда.

ТӀаккха цо (Ӏумара) йохк-иэшархой схьа а кхайкхина, иза (бахам) царна диъ бӀе эзар (400 000) дирхӀамах дӀахӀоттийра. Суна (пайдаца цхьаьна) дезткъа эзар (80 000) дирхӀам делира, ткъа дисинарг СаӀад ибн Аби Вакъасе (Иракъе) дӀахьажийра, нахана йукъахь дӀасадекъа аьлла».

74— Хьасан-басрис (Дела реза хуьлда цунна) дийцина:

Ӏумарна (Дела реза хуьлда цунна) цхьа йоӀ гира, мацалла гӀелъелла (йакъаелла) когаш тӀехь халла латталуш. Цо хаьттира: «ХӀара мила йу?»

ӀабдуллахӀа (цуьнан кӀанта) жоп делира: «ХӀара хьан йоӀарех цхьа йо1 йу-кх».

Ӏумара хаьттира: «Муьлхачу сан йоӀарех йоӀ йу хӀара?»

ӀабдуллахӀа элира: «Сан йоӀ йу».

Ӏумара хаьттира: «ХӀун хилла цунна иштта (гӀийла) хила?»

ӀабдуллахӀа элира: «Хьан Ӏамал9 (бахьана) ду иза — ахьа цунна (хазничуьра10) хӀумма а ца ло».

ТӀаккха Ӏумара элира: «Делах чӀагӀо йо ас, ас-м (бусулба нехан хазничуьра) хьан доьзална кхача лур ма бац! (Шайн рицкъа лохуш) къахьега царна, хӀай стаг!»

75— Iумаран (Дела реза хуьлда цунна) тӀе цуьнан стунцхойх стаг веара. Цо Ӏумарца къамел деш, бусулба нехан йукъарчу хазничуьра11 шена хӀума (ахча) далар дийхира.

ТӀаккха Ӏумара иза дӀатеттира (карзахвелира, реза ца хилира) ала олуш: «Со АллахӀана хьалха паччахь-йамартхо хилла хӀотта лаьа-техьа хьуна?»

Амма цуьнах (оцу хиламах) цхьа зама йаьлча, Ӏумара шен долахь болчу бахамах итт эзар (10 000) дирхӀам делира цунна.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

Примечания

1

Биографи.

2

Брендашкахь.

3

ИбрахӀим макъам йолчехь ламаз дар.

4

И дешнаш Ӏумаро аьлча, цу дешнашца Дала а элира Къуръан чохь.

5

Дворец.

6

Ревность.

7

Министерстваш.

8

Бирзавн — иза кхечу мехкарийн йоккха говр ю. Иза хьалдолчун а, паччахьан дезачу дахаран а билгало хилла.

1умара иза ца магаярн бахьана ду: куралла а, деза дахар а совцадезийтар. 1умарна лаара шен хьаькамаш эсала (скромни) хила а, халкъана юххехь хила а.

9

Хьо куьйгалхо волуш ахь нийсо чӀогӀа латторн, хьай доьзална хазничуьра арзан хӀума ца йитарн.

10

Казна.

11

Байтуль-Мал (Казна).