Shifobaxsh gazonlar va shaharlarda ekoterapiya

Tabiiy konditsioner: baland o‘t qanday ishlaydi

Endi kommunal xizmatlar o‘rish mashinasi yetib bormagan uchastkaga – o‘t 20, 30 yoki hatto 50 santimetr balandlikka yetadigan tabiiy shahar o‘tlog‘iga qaraylik.

Bu yerda tabiatning eng dahoyona mexanizmlaridan biri – evapotranspiratsiya (tuproq va o‘simliklar tomonidan namlikning umumiy bug‘lanishi) o‘yinga kiradi.

Baland o‘t (ayniqsa injiqmas mahalliy turlar) kuchli, chuqur ildiz tizimiga ega bo‘lib, u tuproqning quyi qatlamlaridan namlik ola oladi. Bu suv poyalar bo‘ylab barglarga ko‘tariladi va mikroskopik teshiklar (og‘izchalar) orqali bug‘lanadi.

Maktab fizika kursidan biz suvning suyuq holatdan gaz holatiga o‘tishi (bug‘lanish) katta miqdorda energiya talab qilishini eslaymiz. Va bu energiyani o‘simliklar to‘g‘ridan to‘g‘ri atrofdagi qizigan havodan oladi. Ya’ni o‘tloq o‘ti so‘zning tom ma’nosida jaziramani «yeydi».

Bundan tashqari, baland poyalar va qalin barglar zich soyabon yaratadi; u tuproqqa chuqur soya soladi. Baland o‘t ostidagi yer, hatto bir necha hafta yomg‘ir bo‘lmasa ham, doim nam va salqin qoladi.

Salqinlik matematikasi

«Yashil beton» va yovvoyi o‘tloq o‘rtasidagi farq aniq, o‘lchanadigan kattaliklarda ifodalanadi. Urbanistika va klimatologiya bo‘yicha ilmiy maqolalarda (biz tadqiqotimizda ularga tayanamiz) quyidagi matematik bog‘lanish keltiriladi. Oddiy qirqilgan gazon quyoshda +50 °C va undan yuqorigacha qizib ketsa, baland o‘tloq sirtining harorati mutlaqo boshqa formulaga bo‘ysunadi:

T (o‘tloq sirti) ≈ T (havo) − (5 dan 10 °C gacha)

Bu shuni anglatadiki, gullab-yashnayotgan xilma-xil o‘tlarning sirt harorati issiq kunda havo haroratidan oshmasgina emas, balki undan 5–10 daraja past bo‘ladi! Ko‘chada +35 °C bo‘lsa, baland o‘tloq quyuqligida taxminan +25…+27 °C bo‘ladi.

Miqyosini tasavvur qiling: shahar minglab kvadrat metr sirtlarni oladi; ular atrofidagi muhitni faol, bepul va uzluksiz sovutadi, qulay mikroiqlim yaratadi. Baland o‘t bir kilovatt ham elektr energiya iste’mol qilmaydigan va atmosferaga freon chiqarmaydigan ulkan, ovozsiz konditsionerlar tarmog‘i kabi ishlaydi. Aksincha, fotosintez jarayonida ular karbonat angidridni yutadi.

Yozgi o‘rishning bema’niligi

Bu fizik jarayonlarni tushunish yozgi o‘rishning an’anaviy amaliyotini shunchaki ahmoqona emas, balki ekologik jinoiy qiladi.

Iyul va avgustda, shaharlar o‘ta jaziramadan bo‘g‘ilayotganda, tez yordam mashinalari issiqlik urishidan yurak xurujiga uchragan keksalarga yetib borishga ulgurmayotganda, ko‘chalarga trimmerli brigadalar chiqadi. Robotlar aniqligi bilan ular qizigan quyosh va tuproq o‘rtasidagi yagona to‘siqni yo‘q qiladi.

Ular o‘simliklarni evapotranspiratsiya mexanizmi to‘liq to‘xtaydigan holatgacha qirqadi. O‘simlik jaziramada o‘z biomassasining 90% amputatsiyasidan eng chuqur shokni boshdan kechirib, suvsizlikdan halok bo‘lmaslik uchun og‘izchalarini yopadi. Bug‘lanish to‘xtaydi. Konditsioner o‘chadi. Gazon sarg‘ayadi, tikanli poyalarga aylanadi, shahar muhiti esa shafqatsiz issiqlikning qo‘shimcha ulushini oladi.