Бөрүлер дугайында чечен чугаалар (Рассказы о волках)

Бис ол истерниң соондан базыптывыс, бир миля-даа четпейн чыткаш, бак салымныг бөрүнү ырактан көрүп кааптывыс – ол Бланка болган. Кыс бөрү бистен дезип, соонда аар инек бажын сөөрткен-даа болза, ырадыр маңнап бар-ла чыдыр. Бис аңаа чүгле хаялар чанынга чышпыр четтивис, инектиң мыйызы даштарга ызыртынгаш, кыс бөрүнү салбайн барган болган.

Бланка дег ындыг ховар чараш кыс бөрүнү назынымда көрүп көрбээним шын. Дески хоюг, сырый дүгү барык-ла маңган ак.

Бистиң-биле тулчур дээш, бөрү хая көрнүп келгеш, улуй берди. Узун-суук кылдыр улууру кыйгырган дег ышкаш болду. Оон ырактан, оргулааш кыры-биле кырган Лобонуң харыылап улааны дыңналып келди. Бланканың сөөлгү кыйгызын ол тода дыңнаан. Кыс бөрүнү долгандыр бүзээлеп алырывыска, ол бүгү күжүн ам бисче удур белеткеп алды.

Сөөлүнде кээп, өйлеп-өйлеп мени сириледиптер сактыышкын бооп чаңгыс эвес удаа сагындыра бээр чайлаш чок хай-халап ынчан болду. Бак салымныг кыс бөрүнүӊ мойнунче урук-аргамчыны кедире октапкаш, аъттарывысты удурланышкак талаларже чүгүртүпкен бис. Ооӊ аскындан хан төктүп келген, карактары чаӊгыс черге турупкан, даваннары шөйлү бергеш, шыдал чок халая берген. Өлген бөрүнү соовустан сөөртүп алгаш, Лобонуӊ өөр бөрүлеринге дендии күштүг бирги согуушкунну чедиргенивиске өөрүп, дедир чорупкан бис.

Кезек-кезек болгаш, Лобонуӊ улуп турган үнүн дыӊнап турдувус. Ол Бланканы дилеп турган боор. Кыс эжин ол кааксаваан, ынчалза-даа оък-боодан коргуушкунун ажып чадап, ооӊ тынын камгалап шыдавазын билген.

Ол хүннү бадыр хомуданчыг үн-биле Лобонуӊ улуурун дыӊнап келген бис. Бир малчынга чугааладым-даа:

– Бо кыс бөрү ооӊ езулуг-ла эжи турган-дыр деп ам чигзинмейн тур мен.

Кежээликтей Лобо бистиӊ турумчуп алган кашпалывыска келген-не боор, ооӊ үнү улам-на чоокшуладыр дыңналып кээп турду. Ооӊ үнүнде биеги дег калчаалыы чок, ам чүгле хомудал долган, кударгай апарганы илдеӊ. «Бланка, Бланка!» – деп, ол эжин кыйгырган-даа ышкаш. Адак сөөлүнде, ам-на Бланканың изин тып ап, ооӊ өлген черинге келгеш, аңаа чүрек чарлы берги дег, кээргенчидир улуй бергени ол боор. Бөрүнүӊ мынчаар уярап улуп турарын бо кижи безин дыңнаарга, сагыш-сеткилге аар-берге болурун ооӊ мурнунда черле бодаваан-дыр мен. Кажыыдалдың арны чаңгыс деп, кадыг-дошкун малчыннар безин бөрүнүӊ ынчаар ундарап улуп турарын элдепсинип турганнар.

Черже чаштаан ханны көрген болгаш, Лобо чүү болганын кончуг эки билип каапкан хире. Аъттарныӊ изин истеп, ол аалга четкен. Аӊаа четкеш, Бланканы тып алыр деп бодап турган ирги бе, азы болза адаан-өжээн негеп келген ирги бе? – билбес мен. Ынчалза-даа өжээнин ол негеп алган: хаалга артынга турган бистиӊ салымы бак таӊныыл ыдывыска чышпыр четкеш, аалдан шуут бежен хире базым черге хөөкүйнү чазарлап каапкан болду. Бо удаада Лобо чааскаан келген хире, чүге дээрге эртенинде чүкүй-ле ооӊ изин эскердим. Изин шинчилеп көөрүмге, ол аалды долгандыр угаанын ышкынган-даа ышкаш халып турган болду. Ынчап баарын билип турдум, ынчангаш одар-белчиирге долгандыр немей какпаларны салган мен. Лобо ол бир какпага туттурган деп алызында шынзыктым, ынчалза-даа күштүг-шыыраа аажок болгаш, ол какпадан уштунуп шыдааш, ону ырадыр октапкан болду.

Лобо Бланканыӊ мөчү-сѳѳгүн тыппаан шаанда чоок-кавыга чимзенип кээр деп даап бодап турдум; ынчангаш кырган бөрү оожургаваанда, ону тудуп алыр дээш, шупту күжүм ынаар үндүрүпкен мен. Ынчан чүгле частырыымны эскердим – кыс бөрүнү ѳлүрбейн, ону дириг чемиш кылып алыр турган-дыр деп – «көк дээрбечини» бир дугаар дүнүнде-ла тудуп алыр ийик мен.

Меңээ турган шупту какпаларымны чыып алдым. Чүс үжен беш быжыг каң, бөрү тудар какпаларымны кашпалдарже углаан кокпа оруктар бүрүзүнге дөрттеп салдым. Какпа бүрүзүн доорбашка быжыгладым, доорбаш бүрүзүн довурак-биле хөмдүм. Какпа бүрүзүн хөөп тура, ширикти оваарымчалыг ужулгаш, брезентиге какпаны салгаш, ооӊ кырындан ширикти дедир салып, кижи холу дегген деп каракка чаӊгыс-даа илдиртинер демдек чогун сагып, кызып турдум.

Какпаларны чажыргаш, салымы бак кыс бөрүнүң мөчү-сѳѳгүн какпалар аразы-биле сөөрттүм. Оон ол кыс бөрүнүң бир мурнуку аспаан одура кескеш, какпа бүрүзүнүӊ кырындан истер чоруттум. Шупту кичээниишкинниӊ хемчеглерин ап, шупту билирим аргаларым ажыглап тургаш, адак сөөлүнде ажылым төндүрүп, кара кежээ дедир чоруй бардым. Дүне када Лобонуӊ үнү дыӊналган-даа ышкаш болган, ынчалза-даа аӊаа бүзүреведим. Даартазында аъттаныптым, ынчалза-даа соӊгу чүкте турар кашпалга чедип чадап чыдырымда, караӊгылай бээрге, дедир эглип келдим. Кежээки чем үезинде бир малчын чугаалады:

– Бөгүн даӊ бажында соӊгу чүкте турар кашпалда мал-маганның дүвүрээри аттыг болду. Какпага чүү араатан туттурган ирги?

Чүгле даартазында кежээликтей малчынныӊ айыткан черинге четтим, чоокшулап кел чорумда, черден улуг куу хөлеге көдүрлүп, дезип чадап турганын эскерип кагдым. Мурнумда Куррумпо оранныӊ айыыл-халавы Лобо туруп тур! Какпалар ону салбайн турган. Күжүр чөнүк маадырны! Ынак эжин дилээрин ол черле соксавайн турган, а кажан кыс бөрүнүң мага-боду изээн исти тып алганда, ооӊ соондан шуут бодал чок халый бергеш, какпа-дузакка туттурган. Дөрт демир кыскыыш ооӊ дөрт даванын салбайн барган. «Көк дээрбечи» чүнү-даа канчап албас байдалче кирген, долгандыр хөй-ле мал-маганныӊ истери көзүлген, олар туттурган араатанны дорамчылаар бодап турган хире, ынчалза-даа ол мелегей адыгуузуннар каяа-ла аӊаа чоокшулаан деп, дидинмээн болганнар.

Бөрү аңаа барык-ла ийи хүн болгаш ийи дүн дургузунда туттурган черинге чыдып турган, адак сөөлүнде, хосталгаже чүткүп үнүп чадап кааш, шыгырт турупкан. Ынчалзажок чоокшулап кээримге ол көдүрлүп келгеш, сиртин сирбейтип, кашпалдыӊ ханаларын сириледир сөөлгү катап дыӊзыг, узун-суук үнү-биле өөр бөрүлерин кыйгырып, улуй берди.

Ынчалза-даа ооӊ кыйгызынга кым-даа деткип харыылавады, айыыл-халаптыӊ үезинде өөрү каапкаш барган деп, ол билген дег, менче коргар чүвези чок, коргунчуг күженип, шурай берди. Ынчалзажок бүгү чүве хей болган. Какпа бүрүзүнүӊ деӊзизи үш-чүс хире фунт3[3] бооп турар. Демир диштер кырган бөрүнүӊ даваннарын быжыг туткаш, салбаан. Кадыг илчирбелерни ооң канчаар-даа аажок улуг азыг диштери-биле шаккыӊайндыр ызырып турганын көрген болзуӊарза! Боомнуӊ унун араатанга дээстип чыдырымда, ол аӊаа диштериниӊ изин арттырган болду, ол истер олчаан читпээн чүве. Кырган бөрүнүң карактары көөр хөӊнү чогундан болгаш өжээнинден шуут карара берген, мээӊ холумну болгаш чанымда кортканындан сириӊейнип турган аъдымны ызырыптар дээш оралдажырга, ооӊ чаагыныӊ сөөктери шаккыӊайнып, элдептиг, куруг-хос дааш үндүрүп шаг болду. Ынчалза-даа ол аштаанындан база хөй хан чидиргенинден шаа төнгеш, удавайн черге чыдып алды.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

Примечания

1

Миля – Америкада болгаш Британияда ажыглаттынып турар узуннуң хемчээли, 1 миля 1,6 километрге деңнежир, ону кургаг черниң милязы деп база адаар; далай милязы 1,83 километрге деңнежир.

2

Ярд – англи чурттарда хемчээл, 0,91 метрге деңнежир.

3

Фунт – англи чурттарда деӊзи хемчээли, 1 фунт 0,45 килограммга деӊ.