
Полная версия
Еретичка, ставшая святой: Две жизни Жанны д’Арк
Vauchez A. La saintété mystique en Occident au temps des papes d’Avignon et du Grand Schisme // Vauchez A. Les laïcs au Moyen Âge. Pratiques et expériences religieuses. P., 1987. P. 251–257; McNamara J. A. The Rhetoric of Orthodoxy: Clerical Authority and Female Innovation in the Struggle with Heresy // Maps of Flesh and Light: The Religious Experience of Medieval Women Mystics / Ed. by U. Wiethaus. Syracuse; N.Y., 1993. P. 9–27; Blumenfeld-Kosinski R. Poets, Saints, and Visionaries of the Great Schism, 1378–1417. University Park, 2006.
23
Vauchez A. Jeanne d’Arc et le prophétisme féminin des XIVe et XVe siècles // Jeanne d’Arc, une époque, un rayonnement. P., 1982. P. 159–168.
24
Idem. Prophétesses, visionnaires et mystiques dans l’Occident médiéval // Vauchez A. Les laïcs au Moyen Âge. P. 239–249.
25
Из всех известных нам французских женщин-мистиков XIV–XV вв. наиболее активную переписку с представителями власти вела Констанция из Рабастена: Pagès A., Valois N. Les révélations de Constance de Rabastens et le schisme d’Occident (1384–1386) // Annales du Midi. 1896. № 8. P. 241–278; Tanz S., Werner E. Spätmittelalterliche Laienmentalitäten im Spiegel von Visionen, Offenbarungen und Prophezeiungen. Frankfurt am Main, 1993. S. 179–191; Blumenfeld-Kosinski R. Op. cit. P. 61–75.
26
Vauchez A. Une “sainte femme” du Val-de-Loire à l’époque de la guerre de Cent ans: Jeanne-Marie de Maillé (1331–1414) // Vauchez A. Les laïcs au Moyen Âge. P. 225–236; Griguer Th. La vie et le procès de canonization de J.-M. de Maillé // Annales de Bretagne et de pays de l’Ouest. 1984. № 91. P. 27–37.
27
Андре Воше называл Жанну д’Арк типичной представительницей средневекового женского мистицизма: Vauchez A. Jeanne d’Arc et le prophétisme féminin. Р. 159.
28
Warner M. Joan of Arc. The Image of Female Heroism. L., 2000 (11981). Р. 79, 85, 89. В современной историографии эта гипотеза является одной из основных: Vauchez A. La saintété en Occident aux derniers siècles du Moyen Âge d’après les procès de canonisation et les documents hagiographiques. Rome, 1988. Р. 441, 445, 629; Contamine Ph. Jeanne d’Arc et la prophétie // Les textes prophétiques et la prophétie en Occident (XIIe-XVIe siècles). Mélanges de l’École française de Rome. Moyen Âge. 1990. T. 102 (2). P. 677–685; Beaune C. Jeanne d’Arc. P., 2004. P. 86; Eadem. Une prophétesse aux côtés du roi // Histoire du Christianisme. 2008. № 43. P. 36–39.
29
Valois N. Jeanne d’Arc et la prophétie de Marie Robine // Mélanges Paul Fabre. Études d’histoire du Moyen Âge. Genève, 1972. P. 452–467.
30
Paul J. Le prophétisme autour de Jeanne d’Arc et de sa mission // Il profetismo gioachimita tra Quatrocento e Cinquecento / A cura di G. L. Potestà. Roma, 1991. Р. 157–182.
31
РС, 1, 67. Та же информация содержится и во французской «минуте»: MF, 109.
32
PN, 1, 369. О пророчестве Мерлина (professio Merlini), вычитанном «в какой-то старинной книге» (in quodam libro antiquo), вспоминал на процессе по реабилитации Жанны в 1456 г. и доктор теологии Пьер Миге: PN, 1, 415. Граф Дюнуа также знал это пророчество и уточнял в своих показаниях, что некая Дева (una Puella) должна была явиться «на спинах лучников и [пойти] против них», т. е. против английских солдат (equitaret super dorsum arcitenentium, et contra ipsos): PN, 1, 325.
33
PN, 1, 375.
34
PN, 1, 296, 298.
35
Paul J. Op. cit. P. 179.
36
Bouzy O. Prédiction et récupération, les prophéties autour de Jeanne d’Arc dans les premiers mois de l’année 1429 // BA. 1990. № 14. P. 46–47. Того же мнения придерживалась и Колетт Бон: Beaune C. Prophétie et propagande: le sacre de Charles VII // Idéologie et propagande en France / Sous la dir. de M. Jardeni. P., 1987. P. 63–73.
37
Daniel C. Les prophéties de Merlin et la culture politique (XIIe-XVIe siècles). Turnhout, 2006. P. 229–261.
38
Bouzy O. Jeanne ange, prophétesse, bergère ou pucelle? // Religions et histoire. 2009. № 25. P. 16.
39
Tobin M. Le “Livre de révélations” de Marie Robine († 1399). Étude et édition // Mélanges de l’École française de Rome. Moyen Âge, Temps Modernes. 1986. T. 98 (1). P. 229–264.
40
Idem. Une collection de textes prophétiques du XVe siècle: le manuscrit 520 de la Bibliothèque Municipale de Tours // Mélanges de l’École française de Rome. Moyen Âge. 1990. T. 102 (2). P. 417–423.
41
Об особенностях сбора и записи показаний свидетелей в 1455–1456 гг. см. ниже: Глава 3, § 1–2.
42
Исключение представляют лишь показания Дюрана Лаксара и Катерины Ле Ройе: пророчество о Франции, погубленной женщиной, но спасенной девой, очевидно, было известно уже в Вокулёре. Но о нем, как отмечал О. Бузи, ничего не знали в Шиноне: Bouzy O. Jeanne ange, prophétesse. Р. 18.
43
PN, 1, 305.
44
“Nullus enim in mundo, nec reges, nec duces, nec filia Regis Scotie, aut alii, possunt recuperare regnum Francie… Et hoc faciam, quia Dominus meus vult ut ita faciam” (PN, 1, 290). Под «дочерью короля Шотландии» подразумевалась Маргарет Стюарт (1424–1445), дочь Якова I, просватанная за дофина Людовика (будущего Людовика XI), чьей супругой она стала в 1436 г.
45
PN, 1, 326, 330, 368, 475.
46
PN, 1, 400.
47
О Констанцском соборе см. прежде всего: Valois N. La France et le Grand Schisme d’Occident. P., 1896–1902. T. 4; Stump P. H. The Reforms of the Council of Constance (1414–1418). Leiden, 1993; Tanner N. The Church in the Later Middle Ages. L.; N.Y., 2008.
48
Ibid. P. 19, 143–153.
49
Vauchez A. La saintété en Occident. P. 318, 474, 486–487; Sahlin C. Brigitta of Sweden and the Voice of Prophecy: a Study in Gender and Religious Authority in the Later Middles Ages. Woodbridge, 2001. P. 136–168.
50
Краткий обзор истории возникновения и развития доктрины discretio spirituum см. в: Martin H. et al. Discernement des esprits // Dictionnaire de spiritualité ascétique et mystique / Sous la dir. de C. Baumgartner. P., 1957. Vol. 3. Col. 1222–1287; Switek G. “Discretio spirituum”: Ein Beitrag zur Geschichte der Spiritualität // Theologie und Philosophie. 1972. Bd. 47. S. 36–76.
51
«Но каждому дается проявление Духа на пользу… Иному чудотворения, иному пророчество, иному различение духов, иному разные языки, иному истолкование языков» (1 Кор. 12: 7, 10).
52
Подробнее о взглядах Фомы Аквинского на взаимодействие человека с демонами см. ниже: Глава 2, § 2.1.
53
См. о нем: Guenée B. Entre Église et État: quatre vies de prélates français de la fin du Moyen Âge. P., 1987. P. 125–299, 461–477; Boudet J.-P. Un prélat et son équipe de travail à la fin du Moyen Âge: Remarques sur l’œuvre scientifique de Pierre d’Ailly // Humanisme et culture géographique à l’époque du Concile de Constance autour de Guillaume Fillastre / Éd. par D. Marcotte. Turnhout, 2002. P. 127–150.
54
D’Ailly P. De falsis prophetis // Gerson J. Opera omnia / Éd. par L.E. du Pin. Antwerp, 1706. Vol. 1. Col. 517. Краткое изложение взглядов д’Альи относительно доктрины discretio spirituum см. в: Caciola N. Discerning Spirits: Divine and Demonic Possession in the Middle Ages. N.Y., 2003. P. 287–288.
55
“Anima humana ex vi sua naturali potest prophetare futura” (D’Ailly P. Op. cit. Col. 530). “Sufficienter possit cognosci de aliqua Prophetia, utrum fit a spiritu maligno, vel a Spiritu sancto inspirata” (Ibid. Col. 512).
56
Ibid. Col. 528.
57
Ibid. Col. 490, 500, 511–512, 525–526.
58
Ibid. Col. 496, 497, 500, 519.
59
Ту же мысль он развивал позднее, в трактате De persecutionibus ecclesiae (1418): Valois N. Un ouvrage inédit de Pierre d’Ailly, le “De persecutionibus ecclesiae” // BEC. 1904. T. 65. P. 557–574. На позицию д’Альи по данному вопросу, возможно, оказало влияние знакомство с Генрихом фон Лангенштейном († 1397), наиболее известным немецким теологом XIV в., выпускником Парижского университета, вице-канцлером которого он был в 1371–1381 гг.: Kreuzer G. Heinrich von Langenstein: Studien zur Biographie und zur den Schismatraktaten unter besonderer Berücksichtigung der Epistola pacis und der Epistola consilii pacis. Paderborn, 1987, особенно S. 107–143. В своих сочинениях, посвященных Великой схизме, Лангенштейн также указывал на Хильдегарду Бингенскую как на одного из немногих истинных пророков, предсказавших кризис Церкви: Blumenfeld-Kosinski R. Op. cit. P. 185–200.
60
Здесь позиция д’Альи также оказывалась близка взглядам Генриха фон Лангенштейна: Heinrich von Langenstein. “Unterschiedung der Geister”: lateinisch und deutsch. Texte und Untersuchungen zu Übersetzungsliterature aus der Wiener Schule / Hrsg. von T. Hohmann. Munich, 1977. S. 33–50.
61
“Sequitur secunda pars, non omnes qui dicit mihi Domine etc. in qua Christus ostendit falsos prophetas, propter confessionem Fidei suae, aut propter Prophetiam seu operationem miraculoram factas in suo nomine, non posse concludi ab ipso missos vel approbatus” (D’Ailly P. Op. cit. Col. 500).
62
Ibid. Col. 511.
63
В современной историографии принято называть XV в. «временем Жерсона»: Delaruelle E., Labande E.-R., Ourliac P. L’Église au temps du Grand Schisme et de la crise conciliaire (1378–1449). P., 1962. P. 837–869.
64
Фрэнсис Оукли полагал, что Жерсона следует рассматривать не как ученика, но скорее как ближайшего коллегу, единомышленника, а в некоторых случаях и наставника Пьера д’Альи. Он считал, что трактат последнего, De falsis prophetis, был написал значительно позднее, в 1410–1415 гг., уже под влиянием идей Жерсона: Oakley F. Gerson and d’Ailly: An Admonition // Speculum. 1965. № 40. P. 74–75, 78–79. Дискуссию на эту тему см. в: Elliott D. Proving Woman: Female Spirituality and Inquisitional Culture in the Later Middle Ages. Princeton, 2004. P. 264–296; Hobbins D. B. The Schoolman as Public Intellectual: Jean Gerson and the Late Medieval Tract // AHR. 2003. Vol. 108 (5). P. 1308–1337.
65
“Erimus sicut nummularii seu campsores spirituales, ad solerter et acute examinandum numisma pretiosum et extraneum divinae revelationis ne forte daemons qui monetam quamlibet et divinam et bonam corrumpere falsareque satagunt, subintroducant pro vera moneta et legitima falsam et reprobam” (Gerson J. De distinctione verarum revelationum a falsis // Gerson J. Œuvres complètes / Éd. par P. Glorieux. P., 1960–1975. T. 3. P. 38).
66
Аналогия между процедурой discretio spirituum и исследованием металлов была известна средневековым мыслителям, начиная с Амвросия Медиоланского (ок. 340–397): Elliott D. Seeing Double: John Gerson, the Discernment of Spirits, and Joan of Arc // AHR. 2002. Vol. 107 (1). P. 41–42.
67
“Et hoc secundum quinque virtutes ex quibus sumitur argumentum monetae spiritualis legitimate. Humilitas dat pondus; discretio flexibilitatem; patientia durabilitatem; veritas configurationem; caritas dat colorem” (Gerson J. Op. cit. P. 39).
68
Ibid.
69
Ibid. P. 42.
70
Ibid. P. 45–46.
71
Ibid. P. 51.
72
Будучи канцлером Парижского университета, Жерсон возглавлял французскую делегацию на соборе в Констанце: Valois N. La France et le Grand Schisme d’Occident. P. 273, 290–296.
73
“Quaeritur ergo si persona sit novitia in zelo Dei, quia novitius fervor cito fallitur si regente caruerit; praesertim in adolescentibus et foeminis, quarum est ardor nimius, avidus, varius, effrenis, ideoque suspectus” (Gerson J. De probatione spirituum // Gerson J. Œuvres complètes. T. 9. P. 180).
74
Ibid. P. 184.
75
Ibid. P. 179.
76
Fraioli D. Gerson Judging Women of Spirit: from Female Mystics to Joan of Arc // Joan of Arc and Spirituality / Ed. by A. W. Astell and B. Wheeler. N.Y., 2003. P. 147–165.
77
Colledge E. Epistola solitarii ad reges: Alphonse of Pecha as Organiser of Brigittine and Urbanist Propaganda // Medieval Studies. 1956. № 18. P. 19–49; Joshikawa N. K. Discretio spirituum in Time: The Impact of Julian of Norwich’s Counsel in the “Book of Margery Kempe” // The Medieval Mystical Tradition. Exeter Symposium VII / Ed. by E. A. Jones. Cambridge, 2004. Р. 119–132.
78
“Tu quis, quid, quare, cui, qualiter, unde require. Quis est cui fit revelatio. Quid ipsa continent et loquitur. Quare fieri dicitur. Cui pro consilio detegitur. Qualiter venire et unde venire reperitur” (Gerson J. De probatione spirituum. P. 180).
79
Elliott D. Seeing Double. P. 36–37, 43; Zarri G. From Prophecy to Discipline, 1450–1650 // Women and Faith: Catholic Religious Life in Italy from Late Antiquity to the Present / Ed. by L. Scaraffia, G. Zarri. Cambridge (Mass.); L., 1999. Р. 84–85. О влиянии inquisitio на процедуру канонизации: Vauchez A. La saintété en Occident. P. 39–67; Elliott D. Proving Woman. P. 119–179. О «технике» проведения исповеди и допросов еретиков: Cazenave A. Aveu et contrition: Manuels de confesseurs et interrogatoires d’inquisition en Languedoc et en Catalogne (XIIIe-XIVe siècles) // La piété populaire au Moyen Âge. P., 1977. P. 333–352; Little L. Les techniques de la confession et la confession comme technique // Faire croire: Modalités de la diffusion et de la réception des messages religieux du XIIe au XVe siècle. Rome, 1981. P. 87–99.
80
“Uno quidem modo per modum artis et doctrinae generalis, sicut per eruditionem sacrarum Scripturarum, diligenti pioque studio conquisitam… Alius invenitur modus per inspirationem intimam seu internum saporem, sive per experimentalem dulcedinem quamdam, sive per illustrationem a montibus aeternis, effugantem tenebras omnis dubietatis” (Gerson J. De probatione spirituum. P. 178).
81
“Hic autem est modus tertius alius a praedictis, probandi spiritus; quoniam primus est doctrinalis, secundus est experimentalis, tertius officialis scilicet ex officio hierarchico atque spirituali dono concessus” (Ibid.).
82
Gerson J. De examinatione doctrinarum // Gerson J. Œuvres complètes. T. 9. P. 458.
83
“Examinator hujusmodi doctrinarum, est omnis habens discretionem spirituum, quantum hoc donum Spiritus Sancti in eo vult extendi… Est autem operatio sua facere quodam intimo sapore cum illustratione certa cognitam esse veritatem. Exemplum est Monica matre sancti Augustini” (Ibid. P. 464).
84
Ibid. P. 467–468, 472–473.
85
Ibid. P. 460.
86
Boland P. The Concept of “discretio spirituum” in John Gerson’s “De probatione spirituum” and “De distinctione verarum visionum a falsis”. Washington, 1959. P. 153–154; Peyronnet G. Gerson, Charles VII et Jeanne d’Arc. La propagande au service de la guerre // Revue d’histoire ecclésiastique. 1989. Vol. 84 (2). P. 337–339. О влиянии идей Жерсона на последующее развитие доктрины см.: Sluhovsky M. Discerning Spirits in Early Modern Europe // Communicating with the Spirits / Ed. by G. Klaniczay and E. Pócs. Budapest, 2005. P. 53–70.
87
Возражения французов не привели тем не менее к отмене канонизации, она была подтверждена папой Иоанном XXIII 2 февраля 1415 г.
88
Valois N. La France et le Grand Schisme d’Occident. P. 276, 288–289, 299, 320. Об участии этих людей в допросах Жанны в 1429 г. см.: PN, 1, 328, 368, 375–376, 389, 471–472.
89
Peyronnet G. Op. cit. P. 341–342.
90
Тогоева О. И. “Idiotas, ac sine litteris mulierculas?” Жан Жерсон и проблема женской святости // Европа святых. Социальные, политические и культурные аспекты святости в Средние века / Под ред. С. А. Яцык. М., 2018. С. 143–158.
91
Chronique d’Antonio Morosini. P. 50–52.
92
“Foemina cum viris, indocta cum doctis, sola cum multis, infima de summis disputat!” (Q, 5, 133).
93
“Son fait n’est pas illusion, / Car bien a este esprouvee / Par conseil (en conclusion, / A l’effect la chose est prouvee)” (Christine de Pizan. Ditié de Jeanne d’Arc / Ed. by A. J. Kennedy, K. Varty. Oxford, 1977. V. 229–232).
94
PN, 1, 291, 307.
95
Оригинал переписки Жака Желю с будущим Карлом VII, его супругой Марией Анжуйской и ближайшими советниками Жаном Жираром и Пьером Лермитом не сохранился. Историкам она известна в позднейшем изложении Марселина Форнье: Fornier M. Histoire générale des Alpes Maritimes ou Cottiennes. P., 1890–1892.
96
Ibid. T. 2. P. 313–314. Личные качества Жанны, отмеченные Жираром, вполне соответствовали списку, составленному Жаном Жерсоном в De distinctione verarum revelationem a falsis, и являлись неотъемлемыми чертами истинного пророка.
97
PN, 1, 374 (свидетельство Жана Барбена), PN, 1, 326 (показания Рауля де Гокура), PN, 1, 381–382 (свидетельство герцога Алансонского).
98
О Жаке Желю см.: Dorange A. Vie de Mgr. Gelu, archévêque de Tours au XVe siècle, écrite par lui-même, et publiée d’après un manuscrit de la Bibliothèque municipale // Bulletin de la Société archéologique de Touraine. 1875. № 3. P. 267–280; Goyau G. Jacques Gelu: ses interventions pour Jeanne d’Arc // RQH. 1932. № 117. P. 302–320. Об участии Желю в Констанцском соборе см.: Valois N. La France et le Grand Schisme d’Occident. P. 259, 332, 343–345, 402.
99
Здесь Желю буквально цитировал слова Жерсона из De probatione spirituum.
100
Fornier M. Op. cit. P. 314. Здесь Желю также опирался на размышления Жана Жерсона: Gerson J. De probatione spirituum. P. 182–183.
101
Fornier M. Op. cit. P. 315.
102
Ibid. P. 313. О том, что родина Жанны – Вокулёр, ошибочно сообщали и Ален Шартье (Q, 5, 132), и секретарь Ла-рошельской ратуши (Quicherat J. Relation inédite sur Jeanne d’Arc // RH. 1877. № 4. P. 337).
103
Fornier M. Op. cit. P. 315–316. В данном случае Желю вновь опирался на мнение, высказанное Жерсоном: Gerson J. De distinctione verarum revelationum a falsis. P. 55–56.
104
То, что речь шла именно о судебном процессе, было совершенно очевидно современникам событий. На процессе по реабилитации Жанны д’Арк 1455–1456 гг. Николя де Упвиль отмечал, что, согласно каноническому праву, в 1431 г. против девушки нельзя было возбуждать обвинительный процесс. Ее дело уже было рассмотрено в Пуатье (jam fuerat examinata per clerum Pictavensem) при участии архиепископа Реймсского, которому формально подчинялся Пьер Кошон как епископ Бове: PN, 1, 445.
105
Q, 3, 392.
106
Так, например, Персеваль де Буленвилье, камергер и советник дофина Карла, в письме миланскому герцогу Филиппо Мария Висконти от 21 июня 1429 г. создавал (очевидно, с опорой на «Заключение») совершенно фантастическую картину рождения Жанны, уподобляя его Богоявлению: Q, 5, 116. Подробный анализ письма Буленвилье см. ниже: Глава 3, § 3.
107
“Mais en elle on ne trouve point de mal, fors que bien, humilité, virginit, dévocion, honnesteté, simplesse” (Q, 3, 392).
108
Q, 3, 391. В данном случае они следовали заветам Жана Жерсона: Gerson J. De probatione spirituum. P. 180.
109
“Quant à la seconde manière de probacion, le roy luy demanda signe, auquel elle respont que devant la ville d’Orléans elle le monstrera, et non par ne en autre lieu” (Q, 3, 392).
110
Как вспоминал на процессе по реабилитации доктор теологии Сеген де Сеген, участвовавший в допросах в Пуатье, он лично предупредил Жанну о том, что Господь не захочет (Deus nolebat), чтобы дофин и его приближенные поверили ей, если она ничем не подтвердит свои слова: PN, 1, 472.
111
“Aussy commanda Dieu à Achaaz, qu’il demandast signe, quant Dieu luy faisoit promesse de victoire, en luy disant: Pete signum a Domino; et semblablement fist Gédéon, qui demanda signe, et plusieurs autres” (Q, 3, 391). Ср.: Ис. 7: 10–11; Суд. 6: 17.
112
“Ibi erant plusquam trecenti milites et quinquaginta tede seu torchie, sine computando lumen spirituale. Et raro habeo revelaciones quin ibi sit lumen” (PC, 1, 76). Эти слова отсутствуют во французской «минуте» (MF, 116).
113
О датировке и возможных источниках письма Псевдо-Барбаро см.: Тогоева О. И. Путешествие как миссия в эпопее Жанны д’Арк // Одиссей. Человек в истории – 2009. М., 2010. С. 91–115.
114
“Quis, te oro, docuit non esse Regem quem ut fidem et prudentiam experiretur tua pro rege offerebant, ubi ipsa fraudem adversata, verum Regem proposcisti. Inventumque dum medio cultu inter purpuratos principes delitescit divinioris magnificentia salutasti” (Gilli P. L’épopée de Jeanne d’Arc d’après un document italien contemporain: édition et traduction de la lettre du pseudo-Barbaro (1429) // BA. 1996. № 20. P. 12).
115
“Et quand elle fut arrivée au dit lieu de Chinon où le roy estoit, comme dit est, elle demanda parler à luy. Et lors on luy monstra Monsr Charles de Bourbon, feignant que ce fust le Roy; mais elle dit tantost que ce n’estoit pas le Roy, qu’elle le cognestroit bien si elle le voioit, combien que oncques ne l’eust veu. Et après on luy fit venir un escuier, faignant que c’estoit le Roy; mais elle cognut bien que ce n’estoit-il pas; et tantost après le Roy saillit d’unne chambre, et tantost qu’elle le vit, elle dit que c’estoit il et luy dit qu’elle estoit venue à luy de par le Roy du Ciel, et qu’elle vouloit parler à luy” (Quicherat J. Relation inédite sur Jeanne d’Arc. P. 336–337).









