Светлы успамін пра Думічы

Ды людзі там жывуць другія.

Мне душу смуткам напаўняе,

Што ў прошласть канулі гадочкі,

Мае шчаслівыя дзянёчкі,

Прайшла, вясна там маладая!

Я. Колас «Новая зямля»

Пасля меліярацыі поймы Выні знікла не толькі яе рэчышча, знікла і мноства звычак жыхароў. Старэйшыя яшчэ памятаюць, як лавілі рукамі ракаў на поплаве, ля рэчкі. Зусім невялікая кампанія хлапчукоў за гадзіну магла налавіць два вядры ракаў. А потым, зварыўшы на вогнішчы, усе маглі паспрабаваць ласунак з рачных ракаў, якіх цяпер не знойдзеш у самых шыкоўных рэстаранах. Нашы хлопцы, асабліва закаханыя, маглі падарыць сваёй дзяўчыне белую ці жоўтую лілею. На нашай Выні былі мясціны, дзе ўся рака пакрывалася плывучымі па вадзе сэрцападобнымі круглымі лістамі з кветкамі. Дарэчы, назва «лілея» пайшла ад грэчаскага «німфа», што азначае «лялечка». У лілеі вельмі карысным і смачным было тоўстае, паўзучае па дне каранішча. Дзятва нырала за ім, рвала рукамі, ачышчала і са смакам спажывала. Гэткім жа чынам здабывалася і каранішча аеру – рачной і балотнай лекавай расліны. Яшчэ некалі старажытны лекар Авіцэна выкарыстоўваў аер для лячэння многіх хвароб, а думіцкія дзеці, не ведаючы пра лекавую карысць расліны, спажывалі яе як дабаўку да небагатага стала хлебароба.

Маё пакаленне яшчэ мела шчасце плаваць па рацэ на чоўне, лавіць з яго на вуду плотак. На нашым бродзе было некалькі чаўноў, розных па памерах. Такі плывучы сродак вырабляўся вельмі спрытным майстрам з дубу, ліпы, сасны. Служылі такія чаўны гадоў па пяцьдзясят і болей.

Як бачыце, наколькі больш цікавым, багатым і поўным было жыццё думічан таго часу. Мы многа чаго губляем з-за сваёй дурасці, але сёе-тое знішчае час. Час неўміруча ідзе наперад, яго не затрымаеш, міласці да людзей ён не мае. Нічога не зробіш…

Адзін раз на год, вясною, у вёску прыходзіла паводка, а на раку – ледаход. Дзень, калі вызваліцца ад лёду рака, чакалі ўсе. Спачатку рака выходзіла з берагоў, вадой залівала ўвесь луг, даходзіла да агародаў і хат Шыманскіх, Жыбуртовічаў, каля магазіна вада падступала да дарогі. Былі гады, калі маразы падоўгу стрымлівалі ледаход, але лішак вады ўсё ж ламаў лёд, і тысячы малых і вялікіх крыг ішло па плыні. Уся вёска выбягала да ракі, асабліва да моста на Капыль. Дарога была метраў на пяць вышэй за ўзровень вады, і вось пры вялікай паводцы крыгі дабіраліся да драўлянага памоста. Да вайны ў паводку былі выпадкі зносу моста. Каб гэта не здарылася, моцныя мужыкі з баграмі стаялі на мосце і на берагах і падштурхоўвалі льдзіны, каб не стварылася затору. І трэба сказаць, малайцы мужчыны: ім удавалася адстаяць цэласнаць моста, а значыць, і дарожны рух на Капыль.

К ТАБЕ Я Ў ДУМКАХ ЗАЛЯТАЮ…

Мой родны кут, як ты мне мілы

Забыць цябе не маю сілыНе раз, утомлены дарогайЖыццём вясны маёй убогайК табе я ў думках залятаюІ там душою спачываю.Я. Колас «Новая зямля»

З успамінамі пра родныя Думічы мне часцей за ўсё прыходзяць да памяці радкі з паэмы Я. Коласа «Новая зямля», якую першы раз я прачытаў у школе. Ёсць у мяне знаёмы, які на памяць мне чытаў усю паэму, мне гэта было не па сілах. Я пытаюся ў яго:

– Валодзя, як ты запомніў усю паэму?

– А я і не стараўся запамінаць, яна мне гэтак спадабалася, што вершыкі радочкамі самі знайшлі сваё месца ў маёй памяці. Выдатнае, прыгожае заўсёды знойдзе сваё месца.

Чытаючы «Новую зямлю», я прыходжу да высновы, што многае пераклікаецца з выглядам родных мясцін. Дарэчы, Я. Колас нарадзіўся ў вёсцы Акінчыцы на знакамітым Нёмане, куды нясе свае воды наша Выня, падпітвае, дае сілу.

Наша вясковая Капыльшчына ў былыя гады мела падобны выгляд да суседняй Стаўбцоўшчыны. Дарэчы, у 2023 годзе спауняецца стогадовы юбілей «Новай зямлі» Якуба Коласа. Мне здаецца, што Дзяржауны літаратурна – мемарыяльны музей Якуба Коласа правядзе мерапрыемства, дзе будуць гучаць успаміны, неуміручыя Коласавы радкі прыхільнікамі творчасці паэт ды жыхарамі Стаубцоушчыны, нашымі землякамі.

Шмат цікавага пра Думічы і саўгас «Лясное» мне расказваў карэспандэнт газеты «Слава працы» Іван Рыгоравіч Ігнатчык. Гадзінамі з захапленнем Іван Рыгоравіч расказваў пра прыроду краю і найбольш працавітых вяскоўцаў. Вельмі ўдзячны Івану Рыгоравічу за добрыя словы пра маіх землякоў. Карыснымі былі яго парады, а таксама некаторыя гістарычныя звесткі пра Думічы. Аб’яднаўшы іх са звесткамі настаўніцы Колас А. І., бацькоў, старэйшых людзей вёскі – Рымашэўскай А. Ф, Матусевіч С. А., Ксяневіч І. А. – я прыйшоў да высновы, што назва вёскі Думічы з’явілася невыпадкова. Існуе паданне аб тым, што ў старажытныя часы на беразе ракі Выня, уздоўж якой і цягнецца вёска, утварылася паселішча племя перасяленцаў. Племя адрознівалася розумам, што і дапамагала яму дабівацца вялікіх поспехаў у гадоўлі жывёлы і земляробстве. Людзі племені ўмела абараняліся ад захопнікаў, спраўна выхоўвалі сваіх дзяцей, умела працавалі ў полі і мелі поспех у развіцці паселішча. Гэта племя назвалі думічамі, а іх паселішча каля ракі Выня – вёскай Думічы.

Думічы могуць ганарыцца тым, што ў вёсцы нарадзіўся выдатны дзяржаўны дзеяч Беларусі, адзін са стваральнікаў незалежнай Беларусі – Сташэўскі Аляксандр Восіпавіч (мой дзядзька).

Вось што было напісана ў «Славе працы» за 1 жніўня 2009 года: «Каля бурлівай у свой час рэчкі Выня, шумлівых бароў і бярозавых гаёў ляжыць вёска Думічы. Тут ў хаце працавітых сялян нарадзіўся будучы дзяржаўны дзеяч Беларусі Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі, 120-годдзе якога адзначаецца сёлета. Саша, як толькі падрос, ва ўсім дапамагаў бацькам, А калі выдавалася вольная хвілінка, блукаў па прыгожых мясцінах думіцкага наваколля. Ён любіў слухаць залівістыя трэлі салаўя, шчэбет іншых птушак, акунуцца ў цёлыя хвалі рэчкі, якая падсілкоўвае славуты Нёман. Не раз яму хацелася даплысці ў чоўне да самога бацькі беларускіх рэчак, але на шляху паўставалі Мельнікі са сваім млынам. Ад старажылаў хлопец пачуў, што тут прайшлі дзіцячыя гады класіка яўрэйскай літратуры Мендзеля Мойхер-Сфорыма. Яму было прыемна даведацца, што пісьменнік, як і ён, любіў гэтыя мясціны». Прамое дачыненне да Думіч мае яшчэ адзін мой знакаміты дзядзька, стрыечны брат Сташэускага Аляксандра Восіпавіча – Сташэускі Васіль Пятровіч (11.03.1895г.), беларускі пісьменнік, грамадскі дзеяч. Яго жыццё, грамадская дзейнасць, поспехі і дасягненні прайшлі упоруч са сваім братам. Два браты, пісьменнік і дзяржауны дзеяч, нашы землякі усё жыццё аддалі барацьбе за незалежнасць беларускай дзяржавы, стварэнне органау кіравання краіны, навукі, адукацыі. У 1937 годзе былі арыштаваны і прыгавораны да растрэлу. Рэабілітаваны у 1956 годзе.

Мендзель Мойхер-Сфорым нарадзіўся 2 студзеня.1836 года ў Капылі. Лічыцца заснавальнікам сучаснай яўрэйскай літаратуры на мове ідыш. Класік літаратуры на ідышы і іўрыце. Адна з вуліц Капыля названа ў гонар пісьменніка.

Як бачыце, думіцкае асяроддзе нарадзіла, выхавала і давала сілы на вялікія справы для выдатных людзей. Вялікай павагі заслугоўваюць усе працаўнікі вёскі за вельмі складаны і цяжкі савецкі перыяд стварэння і развіцця калгаснай гаспадаркі.

Узгадаўся адзін выпадак з майго жыцця, звязаны з дзіцячымі ўспамінамі пра думіцкую Выню, выпадак незвычайны, нават сімвалічны.

У той час, хто памятае, у Мінску на цэнтральнай плошчы каля будынка Палаца прафсаюзаў быў невялічкі рынак па продажы вырабаў мастацтвааў, у тым ліку карцін мастакоў. Аднойчы пад вечар я завітаў туды, каб купіць сабе ў хату прыгожую замалёўку прыроды. І ў адным куточку мяне як токам працяла: перад вачыма вісела карціна, на якой я ўбачыў нашу пасляваенную Выню за думіцкім мостам, дубочак, пад якім мы гулялі, выгіб рачулкі, за якім некалі стаяла мельніца, высокі правы бераг, з якога прыгалі ў рэчку. Амаль усё да кропачкі, як на Выні. Я доўга стаяў і не верыў сваім вачам, думаў, што, можа, я памыляюся. Але ж не, усё вымалявана так, як было раней. Да мяне падыходзіць пажылая жанчына і пытае: «Што, упадабалі маё мастацтва?» Паміж намі завязалася размова, падчас якой я і распытаў, хто яна, адкуль з’явілася гэта карціна. Аказалася, што мастацкае палатно намаляваў яе муж, які нядаўна памёр. Час тады быў не лепшы, грошай не хапала, і жанчына вымушана была рапрадаваць карціны мужа, які родам быў з-пад Капыля, усё жыццё працаваў мастаком. Гэту карціну ён вельмі любіў, намаляваў яе ў апошнія гады жыцця на дачы недалёка ад Пухавіч, на Пцічы. Калі я расказаў пра сваю Выню, то жанчына з радасцю распавяла, што яе муж у маладосці быў і ў Думічах, і ў Колах, і ў Лёткаўшчыне, і на Выні. Вельмі падобныя мясціны ёсць і на Пцічы, і маляваў ён з натуры адну з іх, толькі дадаў юнацкія ўспаміны пра сваю радзіму. На мае сцверджанні, што на палатне адлюстравана думіцкая Выня, яна згадзілася: мастакі свае ўспаміны пераносяць на палатно разам з натуральнымі пейзажамі.

Вось такім чынам у маім пакоі на сцяне віціць цудоўная карціна з выявай амаль думіцкай Выні. Кожны дзень яна грэе маю душу цёплымі ўспамінамі.

Сташэускі Аляксандр Восіпавіч з жонкай Таццянай

Дакументы з крымінальнай справы Сташэускага А. В.

Экспазіцыя аб Сташэускім А. В. у Капыльскім краязнаучым музеі

з Энцыклапедыі гісторыі Беларусі

Экспазіцыя аб Сташэускім А. В. у Капыльскім краязнаучым музеі

ГІСТАРАЧНЫ ЭКСКУРС

Вёска Думічы знаходзіцца ў Бабаўнянскім сельсавеце Капыльскага раёна, за 10 км на поўнач ад г. Капыль, 118 км да г. Мінск.

Вёска стаіць на шашы «Баранавічы-Асіповічы» і перасячэнні з шашой «Узда – Пясочнае – Капыль».

Звесткі з гісторыі развіцця:

– у канцы ХVІІІ ст. вёска ў Слуцкім павеце Мінскай губерніі;

– у 1800 г. – 52 гаспадаркі, 188 жыхароў (шляхецкая ўласнасць);

– у 1892 – уласнасць дзяржавы;

– у другой палове ХІХ ст. у Целядавіцкай воласці Слуцкага павета;

– у 1908 г. – 72 гаспадаркі, 440 жыхароў, мельніца, кузня;

– у 1911 г. адкрыта земскае народнае вучылішча;

– у 1917 г. – 99 гаспадарак, 494 жыхара;

– у студзені 1921 г. пачала працаваць школа першай ступені, 1 настаўнік, 45 вучняў;

– з 20.08.1924 г. вёска Думічы – у Капыльскім сельсавеце Капыльскага раёна, 110 гаспадарак, 467 жыхароў, школа першай ступені, 1 настаўнік, 73вучні;

– у 1926 г. – 465 жыхароў;

– у 1929 г. створаны калгас «Культура» – адзін з першых у раёне;

– з 1938 г. – у Мінскай вобласці;

(Даведачна: у гады Вялікай Айчыннай вайны на франтах забіта 29 жыхароў)

– з 09.1944 г. – у Бабруйскай воласці;

– з 01.1954 – у Мінскай вобласці;

– з 24.05.1960 – у Бабаўлянскім сельсавеце, у саўгасе «Лясное», 373 жыхары;

– у 1997 г. – 93 гаспадаркі, 178 жыхароў;

– у 2010 г. – 56 гаспадарак, 110 жыхароў;

– на 01.2023 г. колькасць жыхароў вёскі занчна паменшылася.

Памірае вёска, памірае ўсё, што далёка ад гарадоў. Моладзь уцякае ў горад, там ёсць работа, заробак, цывілізацыя, там лягчэй гадаваць дзяцей. У вёсцы няма працаздольных людзей, застаюцца дажываць свой век пенсіянеры.

Мяне цікавіць іншае: чаму, калі жыццё ў вёсцы стала значна лепшым, сяльчане сталі адракацца ад працы на зямлі і аддалі перавагу гораду?

У цяжкія дарэвалюцыйныя гады, у 1908 годзе, у Думічах у 72 гаспадарках жыло, працавала 440 жыхароў, была мельніца, кузня, адкрыта земскае народнае вучылішча.. У 1917 г. у школе навучалася 45 вучняў, а ў 1924 г. – ужо 73 вучні.

Магчыма, я і памыляюся, але адказ на пытанне я бачу ў паэме Я Коласа «Новая зямля» – энцыклапедыі жыцця беларускага сялянства ХІХ-ХХ стагоддзяў. Якуб Колас пачаў пісаць твор, калі рыхтавалася сталыпінская аграрная рэформа, і яго гісторыя непасрэдна звязана з тым, як вырашалася зямельнае пытанне ў Расійскай імперыі, а пазней у СССР.