Җәйран

Бөтен җирдән кызык таба торган Фикрет сөйләп бетергәч, барысы да кычкырып көлде.

Шуның белән бу пычкы мәсьәләсе бетте. Яшь инженер Тагиев Алига пычкы бәясен түләргә кушып, ай саен илле процент эш хакын тотып калырга карар чыгардылар. Эшне судка җибәрмәделәр, Тагиев башка складка кермәде.

Бер Кязимовның гына йөзе нур чәчте: «Ярый суд булмады, төрмәгә утырталар иде үзеңне», – дип төртелеп ала. Ашханәгә барганда: «Карагыз, теге пычкыны урлаган татар кызлары», – дип көлүчеләр дә булды. Шуңа күрә комбинатның читеннән урап, башка җиргә ашарга йөрергә мәҗбүр булдык.

Люзирә, Кязимовны күрмәс өчен, икенче сменада эшләп йөрде дә, үзәк складта урын булгач, бухгалтер булып шунда күчте.

«Ике айдан учетчица декретка китә, сине дә алырмын», – диде склад мөдире. Ике ай буе шушы Кязимов янында эшләргәме? Җитмәсә, үзенең кагыйдәләрен урнаштыра башлады. Кем дә кем жетоннарын югалта, инструментның бәясен биш тапкыр арттырып, аңа түләргә тиеш.

Сөт алып килгәч, Сергей Михайлович янына килдем, Кязимов янында башка эшләсе килмәвен әйттем.

– Аңлыйм, Җәйран, күршедә генә «Подборка» цехы бар. Анда Зинаида Николаевна дигән бригадир бар, миннән килгәнеңне әйт, барып кара шунда, – диде ул.

Күрше цехта гел хатын-кызлар гына эшли.

– Ишеттек ул хәлләрне, сеңлем, менә бит эш нәрсәдә: сине өч ай өйрәнчек итеп кенә алып була, 45 сумга яши алырсыңмы? Безнең разрядлы кызлар йөздән артыкны ала.

– Риза, алыгыз гына.

Тиз генә күчү кәгазьләрен тутырдым да, халат, косынкалар алып, үземнең цехтагылар белән саубуллашып, күрше цехка чыктым. Фикрет кына: «Әх Җәйран, китәсең, безне хәзер кыйнап кем сөт эчерер? – дип, көлдертте.

Намуслы карак

Зинаида Николаевна үзе кырына бастырып өйрәтә башлады. Эш физик яктан авыр түгел, ябыштыра торган кәгазь белән эш итәбез. Иртән шпоннар кертеп тутыралар. «Шпон» дип тар гына итеп, агачтан юнылган битләрне атыйлар. Зинаида Николаевна һәркемгә нинди размерда, кайсы агачтан ясалган шпоннарны беркетергә икәнен әйтеп, кәгазьләр таратып чыга. Без бер-беренә беркеткән шпоннарны, икенче цехтан егетләр кереп алып чыгып китәләр. Алар аны, кайнар ысул белән дспга куеп, пресска кертәләр. Төрле яшьтәге, 36 хатын-кыз эшли. Туры сүзле, кимчелегеңне күзгә бәреп эйтә торган Зинаида Николаевна бик күп еллар шушы цехта эшли икән. «Мин – донская казачка», – дип горурлана.

Монда төшке ашка ашханәгә йөрүче юк, ашарга үзләре белән алып киләләр.

Кызлар күбесе әзербайҗан телендә генә сөйләшүчеләр. Алар чәй эчәргә утырсалар, кем кайда бирнәгә нинди әйбер сатып алган, шул турыда гына сөйлиләр. Лариса исемле кыз белән чәй эчә башладык. Ул укырга керергә Краснодардан килгән, соңга калган, түтәсе белән тора. Гәндаб дигән кыз, иртән эш башлану белән җырлый башлый, төшкә кадәр туктамыйча җырлый. Миңа бигрәк тә «Лачын”дигән җыр охшады, ятлап үзем дә җырлый башладым.

Эш хакын алдым, мактанырлык түгел шул, 15 сум аванс, 30 сум получка. Акча ашарга да җитми башлады, һәр тиен исәптә.

Зинаида Николаевнаның отпускасы җиткән, урынына кеше тапмыйча җибәрмиләр.

«Син инде эшләргә өйрәндең, бригадир урынында эшләп тор, бригадирлык акчасын сиңа түләрмен», – дип берничә көн үгетләгәч, ризалаштым.

«Кызларның барсы белән дә таныштың, барсы да эшләрен намус белән башкара. Гәндаб төшке ашка кадәр җырлый, аны керсә, хәтта начальник та бүлдерми, эшен әйбәт эшли, әз сөйләшә.

Айбонез исемлесе, син торган тулай торакта әти-әнисе белән яши, бераз эшкә соңга калып килә, әмма нормасын үти. Сима зәһәр телле, аңа сүз әйтмә, нигә әйткәнеңә үкенерсең, начальник белән дә кычкырыша. Менә бу буш урын Валя исемле кызныкы, ул гел больничный тотып килә, эшләргә яратмый. Эшләгән җирендә басып тәмәке тарта, аның янында урыннар буш, беркемнең дә аның янында басып эшлисе килми. Бәлки күренер әле, искә ал. Аңа бәйләнеп тә торма, нервыңны бетермә. Усал эт кебек ул, аның белән беркем дә сөйләшми».

Зинаида Николаевна отпускага китеп, берничә көн үтүгә, чынлап та Валя эшкә чыкты. Аны беренче күрүем иде. Барысыннан да иртәрәк килеп, үзенең эш урынына килеп баскан. Янына барып исәнләштем.

– Сез кем? – диде ул.

– Зинаида Николаевна урынында калган бригадир.

– Алайса, бу кәгазьләрне алыгыз.

Бөдрә чәчләрен түбәсенә өеп бәйләп куйган, пөхтә итеп киенеп куйган бу кыз, беренче карауда, бер дә усал эткә охшамаган. Заказларны алып кердем дә, һәрберсенә таратып чыктым. Кызлар бер-беренә карап пышылдаша башладылар.

– Проститутка эшкә чыккан, – диде усаллыгы белән дан казанган Сима.

– Туктагыз!

– Әллә аны якларга җыенасыңмы? Без акчаны эшләп алабыз, Валя эшләмичә ала! диде Сима, тынычлана алмый.

Смена ахырында кәгазьләргә күз салып чыктым, Валя ике норма эшләгән! Эшләрне алып чыгып киткән егетләр артыннан сиздерми генә чыктым да, Валяның эшләрен тикшереп карадым. Алдамаган, ике норма! Икенче көнне дә Валя ике норма бирде. Башкалар чәй эчкәндә дә эшли, төшке ашка да утырмый.

– Валя, төшке ашка бар, нигә ашханәгә бармыйсың? Әйдә минем белән, – дидем беркөн. Усал итеп карап алды да, тәмәкесен тартып кергәч, тагын эшли башлады.

– Аның белән сөйләшмә, сине дә «шундыйлар”га санарлар, – диде Сима.

– Ничек «шундыйларга?»

– Аны бит «проститутка» диләр.

– Мин аны белмим, ә менә сезнең аны алай атарга хакыгыз юклыгын беләм. Сезне шулай атасалар, ни дияр идегез?

– Әстагъфирулла, син нәрсә сөйлисең? – диде Сима. – Мин чиста хатын!

Эшкә килү белән, Валя янындагы буш урынга килеп бастым. Чәй эчәргә термосын күтәреп, Лариса килде. Өч чынаякка чәй салып, Валя белән мине чакырды. Валя теләр- теләмәс кенә безнең янга утырды.

– Кызлар, яңалык әйтәм! Безнең Валя көндә ике норма үти, сез аны беләсезме? – Берсе дә дәшмәде, Сима гына борын астыннан нидер мыгырданып алды.

Эштән чыккач, Валя эшчелэрне йөртә торган автобуска утырмыйча, Бакудан Хырдаланга йөри торган автобус тукталышына китте. Аны куып җиттем.

– Валя, нигә вахта автобусына утырмадың?

– Мин башка якта, тавык фермасы ягында, баракта торам, анда вахта бармый, – диде ул сәгатенә карап. – Элек сезне комбинатта күрмәдем.

– Без, дус кызым белән Татарстаннан килдек, шуңа белмисеңдер. Кайсы яктан үзең?

– Минем беркемгә дә үзем турында сөйлисем килми, менә беренче сезгә сөйлим, – диде ул, тагын сәгатенә карап.

– Сезгә түгел, сиңа диген Валя, без бит бер яшьтә.

– Миңа ике яшь чакта әни Әзиз исемле, шушы як кешесенә ияреп килгән. Үземнең әтием турында әни беркайчан да сөйләмәде. Икесе дә тавык фермасында эшләделәр. Үги әти булса да, Әзиз, яхшы кеше иде, ул мине читкә типмәде. Күперне чыкканда трактор авып, астында калып үлде. Шуннан соң әни эчә башлады. Аның янына кемнәр генә килми иде! «Шалава, проститутка» дигән сүзләрне ишетеп үстем мин. Хәтта 12—13 яшьлек малайлар да: «Ун сум акча бирәм, әйдә минем белән», – дип, артымнан иярделәр. Берсенә таш атып, күзен чыгара яздым, ярый әле судья яхшы булды, утыртмадылар. Әни янына кергән бер ир мине мыскыл итте. Унҗиде яшьтә бала таптым.

– Синең балаң бар?

– Әйе, улым бар минем. Эштә беркем дә белми, син дә сөйләмә. Хастаханәдән кәгазләрне үзем чирлим дип алам.

– Әле балаң кайда, әниең карыймы?

– Берүзе өйдә кала. Валяның күзенә яшьләр тыгылды.

– Әни чыгып китә дә, кайдадыр йөреп кайта. Аннан тагын берничә айга югала. Эчүдән аерыла алмый. Бер карт кына әби кереп, улымны караша иде, былтыр ул үлде. Ишекне ачык калдырып чыгып китәм, улым кычкырып елый башласа, күршеләр кереп, карап чыгып китәләр.

Валяның автобусы килеп туктагач, тиз генә саубуллашып, кереп утырды.

Нинди аяныч хәлдә икән бит Валя! Җитмәсә төрле сүзләр әйтеп, эштә дә рәнҗетәләр. Ничек ярдәм итәргә? Генеральный директор гына ярдәм итә ала, керергә дә сөйләп бирергә. Бәлки тулай торактан бер бүлмә бирер, комбинатның балалар бакчасы бар, Шайтан-Сәид белән йөрерләр иде. Шундый уйлар белән йоклап киттем.

Иртән барып, директорга керергә язылдым. Валя үзе бармас, ни булса, шул булыр! Ятып калганчы, атып калырга кирәк!

Директор янына эшне тәмамлагач кердем, ул вакытта керәселәр кереп беткән иде.

– Ни йомыш? Кайсы цехтан? Кайда яшисең? Һәркемгә бирә торган сорауларны биреп бетергәч, бераз миңа карап торды.

– Син бит Җәйран, күптән түгел кергән идең.

– Әйе.

– Сергей Михайлович бик мактады үзеңне.

– Бер кешегә ярдәм кирәк. Валя сөйләгәннәрне сөйләп чыктым.

– Нигә үзе килмәде? Ничек кечкенә баланы калдырып эшкә килә? – Телефоннан кемгәдер шалтыратып алды, уйлавымча, балалар бакчасына.

Иртән иртүк миңа керсен.

– Тулай торакта буш бүлмәләр күп, бәлки бүлмә дә бирерсез? Валя һәр көн ике норма бирә, яхшы эшли.

– Хм, хм, хм…

Ахыры, артыгын әйтеп салдым. Тын гына утыргач, кулына сигаретын алып әйләндерә башлады.

– Комендантыгызга шалтыратырмын, урын булса урнаштырырбыз.

Шатлыгымнан сикереп тордым. Директорны барып кочаклап аласым килде!

– Зинһар, иртәгә Валяга минем сезгә килгәнемне әйтмәгез! – Китмичә басып торганымны күргәч, елмаеп куйды.

– Әлбәттә, -диде сигаретын кабызып. – Әлбәттә, әйтмим.

Иртән Валяга директор янына керергә куштым.

– Мине эштән куалардыр, шуңа чакыргандыр. Больничныйларны да түләмәсләр. Валяның йөзләре агарып китте.

– Бәлки башка эш белән чакыргандыр, нигә начарга юрарга Валя? -дип, тынычландырмакчы булдым. Тиз генә халатын салды да чыгып китте.

Әйләнеп килгәнен ДСП цехына чыгып көтеп тордым. Йөгерә-йөгерә килгәнен күреп калдым, шпоннарны күтәреп кергән булып, каршысына чыктым.

– Җәйран, -диде ул пышылдап. – Миңа балалар бакчасыннан урын бирәләр. Тулай торактан да бүлмә бирәләр, әйберләрне күчерергә машина да бирә директор! Минем улым турында каян белде икән?

– Исең киткән икән, Валя! Хырдалан бит зур түгел. Син яхшы эшлисең, белгәннәр димәк!

Бер атна да үтмәде, улы белән Валя тулай торакка күчеп килделәр. Әнисе кебек бөдрә чәчле малай белән, Сәид тиз дуслашты.

– Җәйран, күрдеңме минем дустымны? -диде ул каршыма чыгып.

– Бер кушамат та кушмадыңмы әле?

– Аның исеме: «Бөке». Шешә бөкесен күргәнең бармы? Ул да шулай, түп-түгәрәк!

– Кушамат кушмаса, ул Шайтан-Сәид буламы? – диде вахтада утырган Валя-хала. – Валя исемле бер яшь кенә хатын, беренче катка урнашты. Улы бар, бик сөйкемле бала.

– Беләм, Валя-хала, бергә эшлибез.

Җомга көн мастер кереп, шимбә эшләргә кушып чыгып китсә дә, беркем дә эшкә чыкмады. Юарга алып кайтып киткән халатымны өйдә онытып калдырганмын, Ларисаның халатын киеп эшли башладым. Кулымны кесәгә тыксам, өч сум акча ята. Люзирә белән берничә көн катлама белән туенабыз, акча бөтенләй юк. Ике көннән эш хакын бирәчәкләр, бу акчага карап-карап тордым да, ашап килдем. Кайтканда сумка тутырып ашамлыклар алып кайттым.

– Каян акча алдың? -диде Люзирә.

– Таптым…

Каушаса, сүзен әйтә алмый тотлыгып кала торган Люзирә ышанмады. Миннән өч яшькә зуррак булгач, кайбер чакта үзен олыларча тота. Үз гомеремдә кеше әйберенә тигәнем булмаса да, бик ашыйсы килсә, алдарга да туры килә икән шул!

Дүшәмбе көн яныма Лариса йөгереп килде.

«Түтәм, эштән кайтканда: „Йомырка алырсың“, – дип акча биргән иде, бер карак кереп акчамны урлаган», -диде ул елардай булып. Башымны читкә бордым: «Дустым, акчаң үз урынында булыр, бераз көт кенә», -дидем эчтән генә. Чынлапта, ике көннән акча бирделәр, барысы да кайтып киткәч, Ларисаның халаты кесәсенә 3 сум акча белән ике конфет салдым.

Иртән чәй эчәргә термосын күтәреп минем янга килде. «Теге намуслы карак булып чыкты бит, акчаны кире салган, конфетлары да бар, менә нәкъ синдәге кебек», – дигәч, көлеп җибәрдем. «Нигә көләсең?» – диде Лариса. «Дускаем, андый конфетлар ашханә буфетында бар», – дидем.

Зинаида Николаевна урынында эшлим, инде ике ай үтте, һаман эшкә чыкмый. Тиздән мине разрядка күчерерләр. Бер дүшәмбе «пятиминутка”дан соң мастерның исенә төшергән идем. «Иртәгә аттестатыңны алып кил», – диде. Минем мәктәпне тәмамлаган аттестат нигә кирәк икән аңа? Китереп бирдем, ачып карады да:

– Мондый билгеләр белән син институтта укырга тиеш, ә син монда пычкы урлап йөрисең, – дип көлде, аттестатны башкаларга да күрсәтте. Нигә укырга кермәдең? – диде миңа борылып.

– Кергән идем Уфада, башта апам сүзен тыңлап, аннан Түбән Камада укытучым сүзен тыңлап.

– Без яшьләрне һәр ел Бакуга техникумга укырга җибәрәбез, кич укыйлар, аны бетергәч, өченче курска институтка керәләр. Яшь специалистларга тиз фатир бирәләр, күргәнсеңдер, 28 кварталда күпме яңа йортлар төзелә. Документ миндә калсын, син дә керерсең. Өч егетне яздым мин, сезнең тулай торактан икәү: Низами белән Ариф, бергә йөрерсез.

Мастерның сүзләренә бик шатландым. Менә монда мин укыячакмын! Эшем ошый, кешеләр әйбәт. Ялгыз йөрисе дә булмый, институтка керәчәкмен, өченче курска! Миңа да фатир бирерләр бервакыт!

Эштән кайтып барганда, комендант бүлмәсендә мине көтеп утырган Хәсәнбаланы күрдем. ” Ничек инде алай, Җәйран, миңа бер ни дә сөйләмисең? Эшегездә нинди пычкы югалган? Кем урлаган?»

Үземнең башка эшкә күчүемне дә, пычкы белән килеп чыккан хәлләрне дә сөйләп бирдем.

Кызу канлы Хәсәнбала икенче көнне, тәрәзәдән кереп, Кязимовны якасыннан алган диделәр. Аны Фикрет көлә-көлә сөйләде. «Ярдәм итегез!» – дип кычкырган ди теге мескен.

Кибеттән чыгып бара идем, улын җитәкләп кереп барган Валяны очраттым. «Синең белән сөйләшәсем килә, әз генә мине

– Кичә баракка, калган әйберләрне алырга барган идем, әни кайткан.

– Шуннан, хәзер исереп килеп, сине борчып йөрер дип куркасыңмы?

– Нәкъ шулай. Ул айнык иде кичә, бер адрес тапкан. Мәскәүгә җитәрәк бер районда, алкаголик хатын- кызлар өчен моныстырь бар икән, шунда барырга уйлый. Акча биреп үзен генә җибәрсәм, барып җитәлмәс кебек. Нишләргә икән миңа?