Күнә немесе кінәні мойындау

Думан Өлмесқұл

Күнә немесе кінәні мойындау

Бірінші тарау. Қара бұлтты кеш.

1994 жылдың шәйдай ашық шуақты Қыркүйегінде, келместікте көрінген аспан мен жер таласқан көктің назарында, айқара жатқан Қарашықтөбенің оңтүстігінде Жайсай өңіріне кіретін, Жалынқұм ауылында, тұрмысы қарапайым шаруа отбасы тұрыпты. Таңның атысы ауыл ісімен түстен кештің батысы құмыра жасаумен өткен деседі. Шеберханасынан шықпаған күндері, жасаған ыдыс аяқтарынан қомақты қаржы жинаса, шәйпұлмен қоса, адал еңбек ақысын тауыпты мыс. Өндіру мен сату ғана қолынан келіпті. Өз жұбайымен бірге дала кезіп бұлақтай селдіреп аққан сауда көзінен, нандарын тауып отырған. Күнделікті базар тіршілік. Әйелінің де орта жастан асып бара жатқанынан өмір жастық қалыпты сақталсын деп, қарап тұра ма? Қырықты да бағындырыпты. Ақ маңдайында егістік үшін жыртылған жердің жүзі іспетті, қарттық шақтың алғашқы ізін жолдасының қақ шекесіне салып беріпті.

Таңғы бестің шамасында, ерте тұрған әйелдің тұмыстың алғашқы міндеті. Сиырды сауып, өріске айдап, бұзауын байлап екі шақырым үйден тыс алма бақтың да, жұмысын тындырып келетін көрінеді. Пысықтығынан емес, тірлік істеудің амалы, күнде қыбыр-жыбыр. Сырап болмасын деумен, кемінде екі мөшек алманы сонау қамшы лақтырым жерден беліне салып зорға көтеріп келеді деседі. Оның қылтанақты мөшегінде жайсыз, теріге жанасса қышытатыны болмаса, қолы ұзын жемпір оның өткізбей ұстап тұрары бар. Сыртынан күй тұрқы шыққан малшының киіміндей созылып кеткен камзол, белдемшеден құлаш жетпей, күлгін балағы тобығына дейін жауып әйелдің көркін оғаш көзден сақтайтын әрі үстінен тастамайтын бар мезгілдік көйлегі болатын. Еңкейіп дің арасынан шашылған алмаларды теріп жүрген уақытта шөп кезумен әрі бері шайқалған түйежапырақтыңда өңі қалыс бермей басына тартқан орамалына жабысқан тікенектерде сорайып тұр.

Жаңа айтқан екі қаптың әр қайсысы он бес келі алманы, көтеріп әкеліп үй маңындағы сарай алдындағы жәшіктің алдына қоя салып, сауып алған сүтін қайнатуға бет алғаны бар… Сондай бітпес қу тірлік. Жаздың аяғына таман, бақшада өскен көкөністі базарға апарып сатса, Қыркүйектен Қазанның соңына дейін, алмалы бақтан бұлар шықпайды деседі. Ыстық уақытта не істеді? Күйеуі де, сол тірліктің адамы ол қыш ыдыстарды сататын, әйелі сүттен дайындалған ақтың бәрін базаршылық жасайтын. Қыста, жылы шақта жиған тергеннің бәрін жертөледен біртіндеп алып жеп жатады. Олар үшін демалыс деген қыста және көрде. – Қалған мезгілде еңбек ету керек. Тірі адам, тіршілігін жасау керек дейді міс. Өндіріс өздерінде, сауда жүріп жатыр. Тек тіршіліктері қарапайым. Масаттану жоқ. Қонақжай…

Ванвеньтю отбасы, дәлірек айтқанда Дельванг пен Аниель – дің тұрмыс құрғандарына он алты жылдың күз шағынан асып барады…

Қожалықтың иесіне келсек, таң сәріде бұлда енесін емген бұзаудың қырбауын ұстап, болған іс тынғаннан кейін, мойнына салынған арқанды бұзау науаға, қора бұрышына әкеліп қағылған қазықтың көзінен өткізіп, жіптің күрмеуін тартып қалады. Әйелдің жарты шелек таңғы сүтті үйге алып барғанша тосып, артынша сиырды да өріске апарады. Өріске шыққан мал тез семіреді. Ұстайтын қой ешкілерінде айдап, малшыға қосады.

Үй құстарының да жемсауларын қамдағаннан кейін, сарай ағашына ілулі шалғысын, қора есігінің артына сүйелген айырын есек жегілген арбасына салып бұлда өз шаруа қамымен өріске кетті…

Сағат сегіз шамасы, ол уақытта сары далада шөп шабумен түске дейінгі аралықтың жақындау сәтінде келе жатқан қызған шақтың өзіне дейін біраз несібесін, яқи алдын күнгі орылғанды қайтарда жинап арбаға тиегенді, қыстың қамы малдың азығына демеп, салдыр гүлдір келген арба қайтқан шағында бір дауыста шығармастан, тек жер басып, топырақ шашқан есектің тұяқ тоқылы естіліп келеді. Маядай жиылған шөп жанында жүзі өзінен тыс қарап жатқан шалғының сабы ғана арба бас жағында отырған иесінің жамбасына тиіп тұр. Мойына асынып алған айырды қасына қоймастан, мекеніне жеткенше қолынан тастамады.

Үй маңына жеткен тұста, шарбақ жанынан күтіп алған әйелдің жылы алақанымен қолына ұстаған бір қыш құмыра айранды, тоқтаған арбаның үстінен қарғып түскен ерінің уысына ұстатып, ләм деместен қарап тұрды да қалды. Қолындағы ыдысты арбаның шетіне қойып, алдымен тер аралас дермене мүңкіген түймелі қызыл ала жейдесін салынбалы тұсын ағытып, жеңінен кезекті жара тартқан тастай қызыл қоларын бірнен соң бірін шығарып, киімін шетке бір сілкіп, жақтаулы бұрышына іле салды. Бас көк қалпағын да бір тартып, қайта киіп. Шаң тартқан еңбек қолдарын шапалақтай, кір майына қарамай, құты мойынынан алып, екі үш ұртамнан артық, шөлі басылғанша ұртап, самаладай күн көзіне шағылысқан маңдай терінен айыққан сыңай, сол мезетте жоқ болды. Құты босап қалды. Соңғы тамшысына дейін, ауыздықтан тамған ақты тілімен жалап алып, құмыраны әйеліне ұстатты. Оның мәз күлімсірген жүзіне тамсанып қараған ерінің ернінен кетпей қалған айранды бас бармағымен жәй сүртіп, өз қызыл тартқан ерніне тосып жалай салды. Әйелдің тұрысы мен кеттім өз ісімді жалғайын дегендей жүріп кете берді…

Оған дейінгі ерінің шаруашылықта өткізген уақытымен үй шаруасы тек әйелдің қолына өтеді екенді.

Ванвеньтюшылар қожажайындағы ауыз екі сөйлеу мәнеріде қарқынды түрде дамымаса да, бұлар сауатсыз адамдар еместі. Іс насырға шаппастан, тұрғындардың уайымы су бетіне жай түспейінше өз тірліктерін жасап жүре береді. Бірін-бірі сыйлау, құрметтеу. Ерлі зайыптылар арасындағы келсім сөз ешқашан өз қадірін жоғалтқан емес. Ері әйелін қалай сыйласа, әйелі де ерін қатты сыйлаған, сыйластықтары күннен күнге арта бергенді. Берекелі отбасы қарапайым құрметтен бастау алған. Тек араларында бала сүю бақыты Ванвеньтю шаңырағына бұйырмапты.

Артты бағындыра қожалықтың сәтіне оралсақ, Ванвеньтю ханымның қолына өтеді делінді. Күн шығыстан асқаннан кейін жазықтақтан өзге үйдің іргесіндегі көлеңкелі орын ғана сәл қарауратып тұр. Бұл сағат таңғы тоғыздың кезі.

Үй ханымының әлгі тірлігі, көлеңкеде орналасқан ғимараттың артындағы аласа шатырлы шағын шаруаханасына кіріскеннен, бақтан теріп келген сақтауға жарамсыз алмаларды қыл қаптан біртіндеп алып, аласа орындығынан сәл еңкейгенмен алдына таққан алжапқышы омырауын жауып тұр. Алмалардың тазасы, шірігендері болсын үлкені, кішкентайына да қарамай, тазалап, кішкентай қиындыларын себетке салып отырды. Қабығы, қалған қалдықтары аяқ астындағы мал астауына түсіп жатты. Мөшектің түбі көрінген сәтте үйдің көлеңкесі тартыла, бұлттың да саны арта бастады дегенмен әлі күн көзін жапқан жоқ.

Істің соңына жеткенде қою қас астындағы тарақтай тізілген кірпік талшықтарынан, қайталана желпілдеген іспетті, ботаның мөлдіреген көзіндей тұнған қарашығы оны жасартып жібергендей, маңдаймен көз шетіндегі қаз табанды әжімі білінбей қалатын еді. Қызыл тартқан анарлы еріндері мен маржандай ақ тістері, өзін аманат ретінде қараған адал еріне лайықты. – Өзге ешкімге ондай әйел бұйырмаған, тек менде ғана – деген, ерінің сөзі секілді, бұлда жас қыздай майыса қалатыны содан болатын. Уақыт аларын алады. Жастық түр қалпы жарының көз алдында сондайды, өзге көзге бұл жәй орта жастан асқан апай.

Шаруахана жұмысының бір міндеті де орындалғаннан кейін, іс мансабы бақша ісіне жүгінетіні бар. Ванвеньтю ханымның қожалықты жақсы көретіні істеген жұмысына қарай білініп тұратын. Бағбан әйелдің үй алдындағы тас жолдың бойынмен егілген самсаған неше түрлі гүлді алқаптан көрген адамның басы жақсы тұсқа ауары анықты. Жердегі жұмақтың қыр сыры оның бақша ортасынан өскен лавр ағашы, үлкен сәнді келтіріп тұрғанды. Үй қабырғасының солтүстік жағын шырмаланып өскен гүлдің биіктігі түгел қабырғаны алып, ағаш жақтауына дейін қыш шатырын оралмалы сабақтары қылтиып алғанды; Оңтүстік пен батысты меңзеген кірпіш қабырғаларында жанасып оралып өскен ештеме жоқ тек, төрт адым аралықтан өскен қара ағаштар бар. Шаруахана алдында өскен сол терек. Шығыс бөлігінде, есік алдына қарама – қарсы ұстахана саяжайы көрінеді.

Реттелген бақша жұмыстарына да, тазаланған алма бөліктеріне де іштей мәз ханымның тек істелу керек, таңды бірге аттырып мал қорадан өріске айдалған сиырдың өнімін реттеумен сағаттарын өткізді. Алма бақтан теріліп әкелінген алмалардың да, осы тараудың басында айтқанымыздай нашары қақ қайнатуға кетсе, саулары ұзақ мерзімге сақталуға жер төлеге түсірілді.

Түс таяған шақта, өрістен есек арбамен шөп тиеген өндіріс қожалығының иесі келіп жетті.

Алдынан қарсы шығып күтіп алған әйелдің де рөлін айтыпта бергенбіз. Ас үйдегі үстелді бар базарлықпен реттеген ермегі, өзіне одан рақат алушы еді…

Өз ісінің соңына жеткізіп, әйелінің кең пейілділігі мен жайлы мінезі әрі жұмсақ күлімсіреулі жүзінен, қожайынның шаршауы бір демде басылып, асыға қадам басып түстенуге әзір болмысымен үйге беттей берді.

Екінші тарау. Үйіне бара жатқан кезде ол нені көрді?

Ванвеньтю Дельванг, ол заманда бұл мекен жайды өз атына алу үшін қандай жағдайды бастан кешірді? Оған бұл жер қалай бұйырған еді?

1974 жылы, Мамыр айының екінші аптасында Жалынқұм ауылына қоныс аударған, алғашқы уақытта “Ақбұлақ’’ көшесінде орналасқан №64 үйді жалдап тұрды. Аталған ауданға қоныс аударудың мәселесінде баяндап кеткенімізді жөн санап отырмыз. Онсыз оқиға желісі ашылмай қалатыны бар.

1974 жылы Арқалық облысы, Шатқалды аудандық округтен, Жалынқұм ауылының керамикалық және қыш ыдыс өндіру зауыдына жұмысқа тұрады. Біраз жыл жұмыс ортасына майдай жұғып, өзінің қазіргі зайыбымен бір өндірісте танысқан екенді, оларды айтатын болсақ оқырман тақырыптан жаңылысып қалуы ықтимал. Бұған кейін ораламыз.

Жалынқұмда өндірістік бабымен бастап алғашқы кезеңінде қаражат табу мақсатында келген. Уақыт өте келе осында қалуын көздеп жер алу мәселесімен жергілікті үкіметке арыз жазғанымен, бейтаныстың арызын 1985 жылы қабылдапты, оған дейін тағы бір маңызды оқиға бар. Айтылған кезеңге дейін оның қайтпас мінезінен алты рет бастартқанның өзінде әр екі ай сайын телеграммамен хат салып отырғанды. Еш пайдасыз қабылданбаған жауаптан кейін, көңілі қалған адамның тек басқа іс әрекетімен ғана күн кешу керек деген тоқтамға келіп, жұмысын жалғастырып жүре береді. Ол уақытқа дейін біздің бейтанысымыз біраз уақыт еңбек етіп, атқарып жүрген ісі күнделікті өндірістің шаруасымен жетпіс алтыншы жылға дейін аумақтың тұрғыны да атанып кеткен. Айтылған соңғы жылда тұрмыс құрып, отбасы табалдырығынан әрі қадам басып, жаңа өмірді бірге құруға мақсат құрып Аниель оның жұбайы, бұл отағасы рөлін алады. Бақытты да баянды отбасылық өмір жастардың қарамағында болғаннан кейін, тағдыр еш қарсылықсыз олардың айқанына көніпті.

1978 жылы, Өкіметтік жер үлестіруден бұрын зауыт атынан жастарға жер үлестіріліп, өндірістік аймақтан үш шақырым жерден Жоғарғы еңіс көшесінен, 12 соттық жер тілімін, бес жылға жеңілдікпен жиырма бес мың сом қаржысына сатып алуды ұсынады. Бұлардың үлкен көлемді қаражаттары болмағаннан кейін жиырма пайыздық жәрдем ақымен несиеге тартқан шақта, болашақ жер иесінің келісімен құжатқа қол қойылады.

Құжатта апта сайын берілетін төлем есебінен отыз пайызын зауыт өзіне алып отырған деседі. Жердің құжаттары рәсімделіп, толықтай Дельвангтың қолына өткен уақытта жанұя бақытты да қайран жастықтың молшылығында өмір сүруі басталды деген кезде, сексенінші жылы "Ыдыс өндіру ісі"ол аумақтың тасымалдану жолының жайсыздығына орай, екіншіден әрі сол жылы зауыт негізін қалаушысының дүниеден өткеніне, зауыт қабырғасында ірі жырақтар пайда болды. Елдің тұтынатын ыдысына сұраныс азайып. Одан өзге және арзан түрі Шығыс – тан, тапсырыспен алына бастады. Зауыт уақыт өте келе құлдырау бағамына да жетті…

1982 жылдың аяғы үрдіс күрт нашарлап, 1983 жылдың бастапқы бірінші айынан бастап, зауыт мәңгіге өз жұмысын тоқтатты…

Жер құжаттары Ванвеньтю Дельванг – тің қарамағына өтіп, бұл іс жабылды, солай ол тікелей жер иесі атанды…

Зауыт істемегеннен кейін, айналымда жүрген еңбек ақы көлемінде жүретін тиында (сом) тоқтады. Сөйтіп өздері бұрыннан тұрып жатқан пәтерлерін босатып бөлек шығуларына тура келді.

Айтылып келе жатқан жер тіліміне қоныс аударып. 1983 жылы Көкек айынан бастап, өз үй іргетасын салып бастады…

Бұл маңызды өмір өткелі Дельвангтың көз алдынан жылы самалдай бұралып өтті. Енді міне арада өткен он сегіз жылдың екпіні, кең көлемді естелік қалдырмай немене, тағдырының ауыр да жастықтың бақытты кезеңі еді…

Ал қазір бәрі бар. Не ішіп, не киеміз демейді. Жер тілімдері өздеріне қызмет атқарса, артылғанын базарда сатып саудадарын жүргізе, қол өнеріменде қаражат тауып, күндерін көріп жүре беріпті.

Біз айтылып келе жатқан баяндамамызға қайта оралайық. Әлденіп алған қожалық иесі, мекеме аймағындағы шығыс жағында орналасқан ұстаханасына бесіннен бері отырғаннан кешке дейін тұрмастан бар жанын бас алмастан өз әлеміне еніп кетеді. Атқарған ісіне келсек, айналмалы тастың үстіне қойылған саз балшықты айналдыра, бір қозғалыспен шыққан көрініс, саусақ ұшынан шыққан бейнені баяу деммен құмыра қалыпқа салып, кесе тәріздес үңілмелі пішінді жәй нұсқаумен көтере орташа су құтыға дейінгі көріністі әкеліп, беті қаланып, ашық саңылаулары сары балшықпен жағылып жабылатын қызған пешке дейінгі үрдіске, тізілген он шақты құмыра құты болса, жиырма шақты табақ пен астау жасандыларын, ауыздық маңына дайындап қояды. Ұстахана сарайының өзі күлкірпіштен қаланғанымен сыртқы көрінісімен ішкі жағы бірдей батбақпен сыланып жабылған, әрі қарай ақ бояумен боялған үрдіс дәл үлгімен қайталаныптымыс. Пештің өзі қызыл кірпіштен өріліп салынған екі діңді, яғни екі мұржасы бар. Төрінде орналасқан он екі қанатты киіз үйдің шаңырағы қабырғаға ілулі тұрса, ұстахана төрі; қызба пештің оң жағында, тура ортаға ілінген заттың екі жағы да бос еместі. Солтұсында қойдан қырқылып жиналған сегіз қап жүн, бір – бірінің үстінде тізіліп жатқаны бекер емес. Ол қожалықтар керек дегенді босқа тастамайды. Ал келесі орнында өзінің жұмыс үстелі демей ме, тарпасы толған құрал саймандары ғана, тек шалғысы ұста үйінің солжақ қабырғасында ілулі. Бұл үй есінің басты құралы, бұларсыз оның жұмысы бос. Ал тура орта тұста өзінің басты жұмысы, айналмалы тасы тұр. Төбесі қаз қатар арасы екі адым ашық ағаш діңдерімен тасталып, қыш шатырмен жабылған болатын.

1991 жылға дейінгі кезеңде, қожалық ауданда салынып жатқан құрылыс аумағына әкелінген заттардың өзіндік өлшемімен мөрі де қоса жүретінді. Ол болмаса өкіметтен келетін сұраныс соңы белгісіз болса, тергеу ісі бастау алатынды. Бір кездері қожаның алған заттарына мөрлі тексерістен өзіне тиесілі затты алғанымен бұрынғы үкіметтің құлдырау уақыты шақ қалғаннан, сексен сегіз, әрі кетсе арада тағы бір жыл сала, сексен тоғызыншы жылдардың бірінде, қағаздың әсері әлсірейді ау дегеннің өзінде жер иесі нұсқаулы ережеден әрі жүремін деген ниетте назарын сатып алынған құрылыс заттарына берілетін құжаттарынан тыс қалғанда, Дельванг – тің мекен жайына жоғарғы үкімет жарлығымен тексеріс ретінде заң адамдары келіп күмәнді көз қараспен іс жүргізіп, – Бұл заттарды қайдан алдыңдар? Алған кезде берілетін рұқсат қағазды көрсетіңіздер! – деген, сұраумен үй иесі таңданысынан миы ауып қала жаздайды. Бұған дейін назар аудармаған қағаздардың тәртіп алдында жауапты екені енді көз алдына келген де бірақ сенген екен, бұрынғы жоғарғы өкілден жер сұрап келгенде, жауабын қайтарып тастай бергеннен көңілі қалғандай несі керек деп ойлағаны енді басына балғамен қағып қалғандай дәл тисе, сыртқы көз қарастан оның үні өшті де қалды. Ол кезде бір парақ зат үшін берілетін растау құжаты жоқ болса, ұрланып алынған деген айыппен үлкен көлемді айыппұл мен одан асқаны түрмеге жабылу деңгейіне алып барар еді. Қобалжыған әйелдің де ұнжырғасы түсіп кеткенін көруге болады. Сәтінде құлақ шырауы сылдыр еткендей әйелінің алғаш жерді өз меншіктеріне алғаннан бері жинап келе жатқан қағаздардың сандық түбіне жасырылған, орамалға түйілген кішкентай қобдишаға жинап жүргені есіне түсісімен, жатын бөлмесіне дейін баса көктеп кіріп, қасында тұрған ерімен екі милиция қызметкерлерінің таңданысы жоғары шапқанда, қатты таңғалып қалғаннан ұзаққа кідірместен қайта келіп, қорапты ақтарып бумаждап алып, қолын алға созып қысқан қағаздарды, қарама қарсы тұрған адамға меңзеп, ол таңғалумен фурашкасын сәл көтеріп, өз қағазына белгілеп алған жазумен салыстыра бастаған еді, бәрі төл құжатпен, рұқсат қағаздары сай келіп дұрыс болып шықты. Милиция қызметкерінің – Бәрі дұрыс! – деген, жауабынан үй қожасының уайымы сол мезетте басылып қалды. Бұлар тексерісті өткізіп, жөнімен кеткеннен кейін Дельвангтың қуанышы таңданыспен ұласып, әйелінің байқампаздығына риза болаған екенді. Үйдің іргесіне қағылған бір шеге үшін үлкен жауапкершілік арқалағандарды, заманында кіші қателіктің салдары үлкен қиындыққа душар болар еді.

Қайта баяндаулы кезеңнің біріне келсек, кешкі өңірдің табиғатында аспанды торыуылдаған қою бұлттың еңісі жердің бетін басып алғандай тұманды аймақтың көрінісі, қамшы лақтырым жердегі үлкен теректің діңі ғана әлсін әлсін көрініс тапса, үлкендігіне қарай қара көлеңке іспетті болып тұр. Тіпті шарбақтың өзі бұлдыр тартса, үйдің айналасы әйнек куполмен жауып қойғандай.

Уақыты келе терезеге тамған тамшы артынан нөрсер жауын шелектей құйды. Кешкі кою көк даладан, ұстаханадан үйге дейінгі аралықты асып өтемін дегенше, үсті басын малмаңдай су болған Дельванг – тың шылқылдаған етігі өткеннің көрінісіндей, ағаш табалдырықтың беті сары батпаққа былғанды. Ішке енген келбетпен босағаға сүйене; аяқ киімнің шешілгеннен топ түсіп құлап жатып қалғанымен, қожаның шаршағанынан мән бермесі болса, тек екінші сыңарын шешкеннен кейін бірақ, қоятын орнына реттестіріп тіктеп қойды.

Үшінші тарау. Ас үй.

Жаңбырл